Η διαμάχη των επιστημόνων σχετικά με την επίδραση της γενετικής συνιστώσας σε διάφορες εκφάνσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς επεκτείνεται τώρα και στη ζήλια. Οι μεν υποστηρίζουν ότι η ζήλια είναι γενετικά καθορισμένο συναίσθημα, γεγονός που αποδεικνύεται από τη διαφορετικότητα των δύο φύλων σχετικά με τα αίτια που την προκαλούν. Οι δε αποδίδουν τις παρατηρούμενες διαφορές σε πολιτισμικούς λόγους και κατηγορούν τους πρώτους ότι οι μέθοδοι που χρησιμοποιούν για την εξαγωγή συμπερασμάτων δεν είναι επιστημονικές. Πιθανόν τα παραπάνω να μην είναι τίποτε περισσότερο από μια έκφραση του ότι το πεδίο της εξελικτικής ψυχολογίας είναι ακόμη νεαρό και ως εκ τούτου χρησιμοποιεί ενίοτε «παιδικές» μεθόδους. Οπως και αν έχει όμως, δεν θα πρέπει να μας διαφεύγει το γεγονός ότι η απόδοση στη γενετική υπερβολικών συμπεριφορών μπορεί να γίνει μπούμερανγκ για κοινωνίες σκεπτόμενων ανθρώπων.


Για μια μερίδα εξελικτικών ψυχολόγων, οι απαρχές πολλών σημερινών συμπεριφορών είχαν ξεκινήσει να εγγράφονται στον ανθρώπινο εγκέφαλο από την εποχή που οι πρόγονοί μας ζούσαν στις σπηλιές και κυνηγούσαν άγρια ζώα προκειμένου να επιβιώσουν. Και για να αποδείξουν του λόγου του αληθές, αναζητούν στοιχεία της διαφορετικότητας των δύο φύλων τα οποία, σύμφωνα με την υπόθεσή τους, σε εκείνη τη μακρινή εποχή είχαν διαφορετικές ευθύνες και έπρεπε να ανησυχούν για διαφορετικά πράγματα.


Ετσι οι άνδρες έπρεπε να αφήσουν την οικογενειακή εστία προκειμένου να αναζητήσουν φαγητό για την οικογένεια ενώ οι γυναίκες έπρεπε να διατηρήσουν την εστία και να εξασφαλίσουν ότι ο σύζυγος (και το κυνήγι!) θα επιστρέψουν. Σύμφωνα με τους επιστήμονες που υποστηρίζουν ότι η ζήλια έχει γενετική συνιστώσα, οι πρωτόγονοι άνδρες είχαν να ανησυχούν για τη συμπεριφορά των γυναικών τους όσο εκείνοι έλειπαν, καθώς υπήρχε πιθανότητα επιστρέφοντας να φέρνουν τροφή για παιδιά άλλων ανδρών… Οι γυναίκες από την πλευρά τους, αν και νοιάζονται για τα παραστρατήματα των ανδρών τους όταν εκείνοι είναι μακριά, ανησυχούν περισσότερο μη τυχόν και εκείνοι συνδεθούν συναισθηματικά με μια άλλη γυναίκα, πράγμα το οποίο θα στερούσε την πατρική παρουσία και το φαγητό των παιδιών τους.


Αποτέλεσμα αυτών των διεργασιών, οι οποίες άρχισαν τόσο παλαιά και υπέστησαν την εξελικτική πίεση, είναι ο εγκέφαλος των σημερινών ανδρών και γυναικών να έχει διαμορφωθεί έτσι ώστε να αντιδρά διαφορετικά σε ό,τι έχει να κάνει με τη ζήλια, λέει η μία μερίδα επιστημόνων: οι άνδρες ζηλεύουν και ανησυχούν για τα σεξουαλικά παραστρατήματα των γυναικών τους, ενώ οι γυναίκες αισθάνονται το τσίμπημα της ζήλιας όταν νιώθουν ότι οι άνδρες με τους οποίους μοιράζονται τη ζωή τους αρχίζουν να συνδέονται συναισθηματικά με άλλη γυναίκα.


Οι επιστήμονες της άλλης πλευράς, αν και δεν αρνούνται ότι οι εγκέφαλοι των δύο φύλων είναι προϊόντα των εξελικτικών διεργασιών οι οποίες έλαβαν χώρα από καταβολής ανθρώπου, υποστηρίζουν πως σε ό,τι αφορά τις έρευνες για τη ζήλια, ο τρόπος με τον οποίο εξήχθησαν τα συμπεράσματα των συναδέλφων τους ήταν αντιεπιστημονικός. Ειδικότερα, σε ένα άρθρο το οποίο δημοσιεύεται στο τελευταίο τεύχος της επιθεώρησης «The Journal of Personality and Social Psychology», ερευνητές του Πανεπιστημίου Northeastern υποστηρίζουν ότι τα ερωτηματολόγια, τα οποία ζητούσαν από γυναίκες να αποφασίσουν μεταξύ δύο επιλογών, δεν μπορούν να οδηγήσουν σε ασφαλή συμπεράσματα. Πράγματι, κατά τη διάρκεια πολλών εργασιών έχει ζητηθεί από γυναίκες να απαντήσουν σε ερωτήματα του τύπου: «Τι θα ήταν οδυνηρότερο για σας: να έχει ο σύζυγός σας μια ερωτική περιπέτεια ή να συνδεθεί συναισθηματικά με μια άλλη γυναίκα;». Είναι προφανές, λένε οι ερευνητές του Πανεπιστημίου Northeastern, ότι σε μια διαδικασία αναγκαστικής επιλογής μεταξύ δύο κακών οι γυναίκες τείνουν να επιλέξουν το λιγότερο κακό. Οταν όμως ζητήθηκε από άνδρες και γυναίκες να βαθμολογήσουν (σε μια κλίμακα από το 1 ως το 7) διάφορες μορφές απιστίας, τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες είχαν τα ίδια σκορ και δήλωναν ότι αυτό που τους προκαλούσε τη μεγαλύτερη ζήλια ήταν η αμιγής σεξουαλική απιστία. Ολα δείχνουν ότι η διαμάχη των επιστημόνων θα μπορούσε να διαρκέσει εσαεί, καθώς δεν υπάρχει πείραμα το οποίο θα επαλήθευε τη μία ή την άλλη ομάδα χωρίς αμφιβολία. Οποια και αν είναι όμως η απάντηση για τη ζήλια και όλες τις άλλες ανθρώπινες συμπεριφορές οι οποίες σαφώς και εμπεριέχουν μια ισχυρή πολιτισμική συνιστώσα, η απόδοσή τους σε γενετικά αίτια ενέχει έναν μεγάλο κίνδυνο: «Δεν φταίω εγώ, κύριε Πρόεδρε, τη σκότωσα γιατί είμαι γενετικά καθορισμένος να ζηλεύω…».


Το φύλο της ζήλιας


* Η ανδρική


Σεξουαλική: Φοβούνται πολύ περισσότερο το ενδεχόμενο η απιστία από την πλευρά της συντρόφου να πάρει «σάρκα και οστά» παρά το να παραμείνει σε συναισθηματικό επίπεδο.


Ομοιογενής: Η ζήλια στρέφεται προς άτομα με τα ίδια εξωτερικά ή πνευματικά χαρακτηριστικά, τα οποία ωστόσο υπάρχει φόβος ότι είναι πιο χαρισματικά (για παράδειγμα, ο συνάδελφος, ο διευθυντής).


Εξωθούμενη: Αντιδρούν έντονα με κύριο χαρακτηριστικό τον εκνευρισμό. Αποτέλεσμα είναι η πρόκληση επεισοδίων ή συμπεριφορών με στόχο άτομα εκτός του ζευγαριού.


Δημόσια: Το συναίσθημα της ζήλιας εκφράζεται εντονότερα όταν το ζεύγος βρίσκεται με άλλα άτομα, κυρίως με γνωστούς της συντρόφου.


* Η αντίδραση


Απειλές, απαγορεύσεις, εκβιασμοί


* Η γυναικεία


Συναισθηματική: Φοβούνται περισσότερο τη συναισθηματική δέσμευση του συντρόφου σε μια άλλη σχέση παρά τη σεξουαλική σχέση με μια άλλη γυναίκα.


Ετερογενής: Φοβούνται άτομα διαφορετικά από τις ίδιες (για τη νοικοκυρά εχθρός είναι η συνάδελφος του συντρόφου, για τη συνάδελφο η γραμματέας, για όλες η νεότερη και ομορφότερη γυναίκα).


Αυτόνομη: Η ζήλια προσδιορίζεται από την έλλειψη προσοχής από πλευράς του συντρόφου παρά από εξωγενείς παράγοντες.


Ενδόμυχη: Συνδέεται περισσότερο με τα συναισθήματα που αναπτύσσονται μεταξύ του ζεύγους παρά με την επιρροή που μπορούν να ασκήσουν στο ζευγάρι τρίτα πρόσωπα.


* Η αντίδραση


Ορισμένες φορές αποδοχή της κατάστασης, διαμαρτυρίες, απομάκρυνση


Πηγή: Το βιβλίο «Ο Οθέλλος και το μήλο. Ψυχολογία της ζήλιας και του ατόμου» της Βαλεντίνας Ντ’ Ούρσο. Ερευνα βασισμένη σε χίλιες συνεντεύξεις Ιταλών, ηλικίας 18-75 ετών.