Η αναπόφευκτη μοίρα του ανθρώπινου εγκεφάλου είναι η φθορά του με την πάροδο του χρόνου – εξ ου και η «πανδημία» των ανοιών που βιώνουμε ολοένα και πιο έντονα ελέω του γηράσκοντος παγκόσμιου πληθυσμού.

Σωστά; Σωστά για τους περισσότερους αλλά… εντελώς λάθος σε ό,τι αφορά ένα αρκετά κλειστό «κλαμπ» ατόμων που διατηρούν εγκέφαλο νέο και ακμαίο ως τα βαθιά γεράματα. Ονομάζονται superagers (σε ελεύθερη μετάφραση υπερηλικιωμένοι), και αυτό δεν είναι διόλου τυχαίο αφού πρόκειται για άτομα που στα 65 έτη τους διαθέτουν εγκέφαλο 20άρηδων, αλλά ακόμη και μετά τα 80 χρόνια τους διατηρούν νοητική διαύγεια αντίστοιχη με εκείνη ατόμων πάνω από 30 χρόνια νεότερων.

Εχουν… σούπερ μνήμη, σούπερ ανθεκτικότητα στη νόσο Αλτσχάιμερ και η μελέτη τους τα τελευταία χρόνια προσφέρει στους επιστήμονες, αλλά και σε όλους εμάς τους υπόλοιπους κοινούς θνητούς, μια σούπερ ευκαιρία προκειμένου να βρούμε στρατηγικές για να διατηρήσουμε έναν ακατάβλητο εγκέφαλο σε πείσμα του πανδαμάτορος χρόνου.

Ολοένα και περισσότερα ερευνητικά στοιχεία ρίχνουν φως στον μοναδικό εγκέφαλο των υπερηλικιωμένων – για παράδειγμα, πολύ πρόσφατη μελέτη από το Πανεπιστήμιο του Ιλινόι, που δημοσιεύθηκε στο «Nature», έδειξε ότι οι superagers, σε αντίθεση με τους συνομηλίκους τους, μπορούν και παράγουν νέους νευρώνες στην περιοχή του ιππόκαμπου του εγκεφάλου, η οποία αποτελεί βασικό κέντρο της μνήμης, ακόμη και στα 80 έτη τους, κάτι που επί μακρόν εθεωρείτο αδύνατον.

Τα τελευταία ευρήματα επί του… αγέραστου αυτού θέματος αποκωδικοποιούμε σήμερα με τη βοήθεια της αναπληρώτριας καθηγήτριας Νευρολογίας στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ και διευθύντριας Νευροαπεικόνισης στην Κλινική Μετωποκροταφικής Ανοιας του Γενικού Νοσοκομείου της Μασαχουσέτης Αλεξάνδρας Τουρούτογλου, μιας ελληνίδας επιστήμονος, από τους πλέον ειδήμονες στο συγκεκριμένο πεδίο, η οποία «διεισδύει» στον εγκέφαλο των superagers εδώ και μια δεκαετία.

Τα απίστευτα σκορ στα τεστ μνήμης

Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά. Πώς ορίζεται ένας superager; Οπως απαντά η δρ Τουρούτογλου «πρόκειται για ένα άτομο άνω των 65 ετών το οποίο όμως διατηρεί εγκέφαλο με νεανικά χαρακτηριστικά και έτσι δεν εμφανίζει έκπτωση της μνήμης. Για την ακρίβεια, η απόδοση του εγκεφάλου του είναι αντίστοιχη με εκείνη ενός 20άρη. Για παράδειγμα, όταν χορηγούμε ένα τεστ μνήμης με μια λίστα 16 άσχετων μεταξύ τους λέξεων και ζητάμε από τους εξεταζόμενους να θυμηθούν αυτές τις λέξεις 30 λεπτά αργότερα, ένας μέσος πενηντάρης θυμάται εννέα λέξεις, ένας μέσος 80άρης πέντε λέξεις ενώ ένας superager θυμάται όλες τις λέξεις όπως ακριβώς συμβαίνει με έναν 20άρη!».

Μπορεί το μυαλό ενός υπερηλικιωμένου να δουλεύει ρολόι, αλλά την ίδια στιγμή – και αυτό είναι απίστευτο – είναι πιθανό να εμφανίζει όλα τα σημάδια της φθοράς που συνεπάγεται η γήρανση. «Είναι χαρακτηριστικό ότι έχει ανακαλυφθεί, τόσο από τη δική μας ερευνητική ομάδα όσο και από άλλες, ότι στον εγκέφαλο ορισμένων υπερηλικιωμένων υπάρχουν εναποθέσεις πλακών β-αμυλοειδούς αλλά και συσσωματώματα πρωτεΐνης ταυ – αμφότερες αυτές οι πρωτεΐνες παίζουν σημαντικό ρόλο στη νόσο Αλτσχάιμερ. Ωστόσο κανένας από τους superagers δεν εμφανίζει συμπτώματα Αλτσχάιμερ. Τι σημαίνει πρακτικά κάτι τέτοιο; Οτι τα συγκεκριμένα άτομα μπορεί να παρουσιάζουν τα τυπικά σημάδια της παθολογίας της νευροεκφυλιστικής νόσου στον εγκέφαλο αλλά να μη νοσούν εξαιτίας της. Παράλληλα οι μελέτες δείχνουν ότι και σωματικά οι superagers είναι πιθανό να εμφανίζουν όλα τα ιατρικά προβλήματα των συνομηλίκων τους. Κοινώς γερνούν όπως όλοι αλλά έχουν… ανοσία στη νόσο Αλτσχάιμερ» διευκρινίζει η ελληνίδα καθηγήτρια του Χάρβαρντ.

Το «κοκτέιλ» για μυαλό-ξυράφι

Και φθάνουμε στο… σούπερ ερώτημα. Ποιοι είναι οι παράγοντες που κάνουν κάποιο άτομο superager και θα μπορούσε άραγε να γίνει ο καθένας μας υπερηλικιωμένος με «μυαλό-ξυράφι»; Οπως απαντά η δρ Τουρούτογλου «έχουμε κάνει βήματα σε ό,τι αφορά την κατανόηση του τι κάνει… super τους superagers, οι οποίοι μπορούν να μας διδάξουν πολλά, όπως το πώς να γίνουμε ανθεκτικοί στην Αλτσχάιμερ, ωστόσο υπάρχουν ακόμη πολλά αναπάντητα ερωτήματα. Σε κάθε περίπτωση, είναι σχεδόν βέβαιο ότι ένας συνδυασμός γονιδίων, περιβάλλοντος αλλά και συμπεριφορών, όπως η διατήρηση σωματικής και πνευματικής εγρήγορσης, αλλά και κοινωνικών επαφών είναι αυτός που οδηγεί έναν ηλικιωμένο στο να διατηρεί νεανικό εγκέφαλο. Ετσι, μεταξύ άλλων, παίζει σημαντικό ρόλο το να ασκείται κάποιος καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του, το να διατηρεί τον εγκέφαλό του απασχολημένο με πνευματικές εργασίες αλλά και το να συντηρεί σχέσεις με άλλα άτομα σε ολόκληρο τον βίο του, να παραμένει κοινωνικά ενεργός».

Πολλά και σημαντικά από τα βήματα που έχουν «ξεκλειδώσει» το νεαρό μυαλό των υπερηλικιωμένων ανήκουν στην ίδια την καθηγήτρια Τουρούτογλου και την ομάδα της. «Εχουμε ανακαλύψει μέσα από τις μελέτες μας ότι οι superagers διαθέτουν εγκέφαλο που δείχνει δεκαετίες νεότερος – για παράδειγμα, οι περιοχές του που είναι σημαντικές για τη μνήμη και κυρίως ο ιππόκαμπος έχουν μεγαλύτερο όγκο. Σε κάποιες περιπτώσεις οι περιοχές αυτές έχουν το ίδιο μέγεθος με εκείνο του εγκεφάλου νεαρών ενηλίκων στα 20 έτη τους. Ενα άλλο απροσδόκητο εύρημά μας είναι ότι μια άλλη περιοχή του εγκεφάλου που ονομάζεται μέσος φλοιός του προσαγωγίου έχει μεγαλύτερο μέγεθος στους υπερηλικιωμένους, για την ακρίβεια ίδιο μέγεθος με τους νέους – το εύρημα αυτό το χαρακτηρίζω απροσδόκητο καθώς η συγκεκριμένη περιοχή συνδέεται περισσότερο με τα κίνητρα και πιθανότατα δείχνει την επιμονή, το σθένος απέναντι στις προκλήσεις παρά την προχωρημένη ηλικία που συχνά συνοδεύεται από παραίτηση».

Ισχυρές διασυνδέσεις

Η άλλη μεγάλη πρόκληση για την ομάδα του Χάρβαρντ ήταν να ανακαλύψει πόσο καλά συνδεδεμένος είναι ο εγκέφαλος των υπερηλικιωμένων. «Είδαμε ότι οι superagers διαθέτουν ισχυρότερες διασυνδέσεις μεταξύ των διαφορετικών δικτύων του εγκεφάλου σε σύγκριση με τους συνομηλίκους τους. Είδαμε επίσης ότι προσεγγίζουν με διαφορετικό τρόπο τη διαδικασία της μνήμης – χρησιμοποιούν πιο αποτελεσματικές στρατηγικές για να θυμούνται. Σε μια άλλη μελέτη μας ανακαλύψαμε ότι οι υπερηλικιωμένοι είναι πιο ανθεκτικοί ακόμη και στη γνωστική φθορά που προκαλείται μετά από μια επέμβαση με γενική αναισθησία – αυτού του τύπου η γνωστική φθορά είναι πολύ συνήθης σε άτομα της ηλικίας τους».

Κλείνοντας η δρ Τουρούτογλου τονίζει ότι οι superagers είναι η ζωντανή απόδειξη σχετικά με το ότι η γήρανση του εγκεφάλου μας δεν είναι αναπόφευκτη. Η επιστήμη δείχνει τον δρόμο της αντίστασης ενάντια στο βιολογικό πεπρωμένο του ανθρώπου μπαίνοντας στα άδυτα του εγκεφάλου αυτών των… νεαρών ηλικιωμένων και ελπίζουμε μια ημέρα να δείξει και σε όλους μας τον δρόμο προς γηρατειά με… σούπερ εγκέφαλο!