Ηταν κάπου στα μισά του 18ου αιώνα, όταν ο γάλλος γιατρός Νικολά Αντρί, που εργαζόταν ως καθηγητής στο Πανεπιστήµιο του Παρισιού, παρουσίασε το πόνημά του με τίτλο «Traite d΄orthopedie ou l΄art de prevenir et corriger dans les enfants les difformites du corps» [«Πραγµατεία περί ορθοπαιδικής ή η τέχνη της προλήψεως και διορθώσεως των σωµατικών δυσπλασιών (ή παραµορφώσεων) στα παιδιά»]. Ο «ορθός παις» που ορίζει την ετυμολογία της ιατρικής αυτής ειδικότητας δεν είναι τίποτα άλλο από το σημείο αναφοράς όπου αντιστοιχίζονται και χαρακτηρίζονται όλες οι παρεκκλίσεις από το φυσιολογικό, οι δυσμορφίες και οι φθορές και με βάση αυτό έχουν αναπτυχθεί οι ανάλογες θεραπευτικές παρεμβάσεις.

Πηγαίνοντας πίσω στον χρόνο, ο «ορθός παις» στην αρχαία Ελλάδα, ειδικά στην Αθήνα, αναφερόταν στο αγόρι που ακολουθούσε την ιδανική ανατροφή, στοχεύοντας στην καλοκαγαθία (ισορροπία σώματος και πνεύματος). Η εκπαίδευση ήταν ιδιωτική, περιλάμβανε γράμματα, μουσική και γυμναστική (παλαίστρα), και αποσκοπούσε στη δημιουργία ενάρετων πολιτών για την πόλη.

Στους καιρούς μας, δυστυχώς, η ανάγκη αυτής της ισορροπίας μεταξύ της σωματικής ακεραιότητας και της πνευματικής καλλιέργειας, ειδικά στα νεαρά άτομα της κοινότητάς μας, έχει διαταραχθεί, στον βαθμό που απειλείται άμεσα το εξελικτικό σωματικό και γνωστικό μοντέλο μας. Σε αυτό έχει συντελέσει σε σημαντικό βαθμό η χρήση των κινητών τηλεφώνων νέας γενιάς (smartphones), των οποίων οι δυνατότητες δεν περιορίζονται πλέον στην τηλεφωνική επικοινωνία, αλλά λειτουργούν ως ένα οπτικό περιβάλλον διαδραστικότητας, με εφαρμογές κοινωνικής επικοινωνίας (socials) αλλά και παιγνιώδους διασκέδασης (gaming). Στην περίπτωση ειδικά των παιδιών και των εφήβων, όπου ο σκελετός είναι στην ανάπτυξή του, οι αρνητικές επιδράσεις είναι δραματικές και το μέλλον της μυοσκελετικής τους υγείας ως ενηλίκων υπονομεύεται χαρακτηριστικά.

Ο όρος «Tech neck» ή «Text neck» αναφέρεται στον επαναλαμβανόμενο τραυματισμό από στρες και την παραμόρφωση της στάσης του σώματος και ειδικά του αυχένα, που προκαλείται από το να κοιτάμε προς τα κάτω το smartphone ή το tablet για παρατεταμένες περιόδους. Αυτή η κατάσταση είναι ολοένα και πιο συχνή μεταξύ των χρηστών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που περνούν ώρες κάνοντας κύλιση της οθόνης (scrolling) με το κεφάλι τους γερμένο συνεχώς προς τα εμπρός.

Η φυσική επίδραση της παρατεταμένης κάμψης στον αυχένα μας είναι δυνητικά αλλά και μακροπρόθεσμα καταστροφική. Το μέσο ανθρώπινο κεφάλι ζυγίζει περίπου στα 5 κιλά και ασκεί πίεση στον αυχένα, περίπου 10-12 κιλά σε ουδέτερη θέση. Η κλίση του κεφαλιού προς τα εμπρός κατά 60 μοίρες – μια κοινή γωνία αποστολής μηνυμάτων και ενασχόλησης με το κινητό – αυξάνει την πραγματική πίεση στην αυχενική μοίρα της σπονδυλικής στήλης σε περίπου 60 κιλά.

Ταυτόχρονα, η παρατεταμένη χρήση μπορεί να οδηγήσει σε στάση του κεφαλιού με προβολή προς τα εμπρός, γνωστή και ως «λαιμός χελώνας», που χαρακτηρίζεται από απώλεια της φυσικής αυχενικής καμπύλης και στρογγυλεμένους κλειστούς ώμους. Με την πάροδο του χρόνου, αυτή η καταπόνηση μπορεί να προκαλέσει πρώιμη έναρξη αρθρίτιδας, εκφύλιση των σπονδυλικών δίσκων, ακόμα και μόνιμες δομικές αλλαγές στη σπονδυλική στήλη. Τα άτομα αρχίζουν να αισθάνονται πόνο και δυσκαμψία στον αυχένα, στο άνω μέρος της πλάτης και στους ώμους. Σε πιο προχωρημένες εκφυλίσεις, προκύπτουν και νευρολογικά προβλήματα, όπως μούδιασμα, μυρμήγκιασμα ή αδυναμία στα χέρια λόγω συμπίεσης των νεύρων στον αυχένα. Στις δευτερεύουσες επιδράσεις συγκαταλέγονται πονοκέφαλοι τάσης, καταπόνηση των ματιών, ακόμα και μειωμένη χωρητικότητα των πνευμόνων λόγω του διαχρονικά καμπουριασμένου κορμού και συμπιεσμένου στήθους.

Η χρήση smartphone κατά το περπάτημα, που συχνά αποκαλείται «αποσπασμένο περπάτημα» (distracted walking), προκαλεί μια αυξανόμενη ανησυχία για τη δημόσια υγεία, συμβάλλοντας σημαντικά σε τραυματισμούς πεζών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, θανάτους από ατύχημα. Εισάγει στο άτομο ένα σενάριο «διπλής εργασίας» (dual task), που μοιράζει τη γνωστική και οπτική προσοχή του μεταξύ της πλοήγησης στο περιβάλλον και της αλληλεπίδρασης με τη συσκευή, με αποτέλεσμα αλλοιωμένο βάδισμα, μειωμένη επίγνωση της κατάστασης και αυξημένους κινδύνους σύγκρουσης. Εχουμε στοιχεία που αναφέρουν πως μεταξύ 5% και 30% των ατυχημάτων στο περπάτημα αποδίδονται άμεσα στη χρήση smartphone. Οι περισσότεροι τραυματισμοί είναι πτώσεις, παραπατήματα και συγκρούσεις με σταθερά αντικείμενα (στύλους, τοίχους) ή άλλους πεζούς. Τα άτομα κάτω των 35 ετών είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα, εμφανίζοντας τα υψηλότερα ποσοστά τραυματισμών που συνδέονται με τη συχνή χρήση τηλεφώνου σε κυκλοφοριακά περιβάλλοντα, ενώ οι προσκρούσεις σε εμπόδια είναι υψηλότερες όταν το τηλέφωνο χρησιμοποιείται στο σκοτάδι ή όταν βαδίζουμε σε ανώμαλο έδαφος. Η σύνταξη και αποστολή των γραπτών μηνυμάτων κατά τη βάδιση μπορεί να προκαλεί διαταραχή της συμπεριφοράς του ατόμου, ανάλογα και με το ύφος και περιεχόμενο της συνομιλίας σε συνδυασμό με την ψυχική του κατάσταση, με αποτέλεσμα μεγαλύτερη διαταραχή στο βάδισμα σε σύγκριση με την απλή τηλεφωνική συνομιλία.

Σε ό,τι αφορά τη βάδιση καθεαυτή ως κινητικό πρότυπο, οι πεζοί κατά τη χρήση του τηλεφώνου περπατούν πιο αργά, κάνουν μικρότερα βήματα και έχουν μεγαλύτερη μεταβλητότητα στο βάδισμά τους, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο να σκοντάψουν. Ο πεζός που ασχολείται με την αποστολή ενός μηνύματος έχει λιγότερες πιθανότητες να παρατηρήσει ή και αντιδρά αργότερα στα σήματα κυκλοφορίας και τους άμεσους κινδύνους. Μιλάμε πλέον για τη λεγόμενη «συμπεριφορά Smombie», έναν όρο που αλλιώς λέγεται και «ζόμπι smartphone» ή σκέτο «smombie» και περιγράφει τους πεζούς που αγνοούν εντελώς το περιβάλλον τους. Οι προτεινόμενες λύσεις για τη συμπεριφορά «smombie» επικεντρώνονται στην αξιοποίηση της τεχνολογίας για τη βελτίωση της ασφάλειας, την τροποποίηση των αστικών υποδομών και την προώθηση της αλλαγής συμπεριφοράς. Βασικές λύσεις μπορούν να περιλαμβάνουν την εγκατάσταση φωτεινών σηματοδοτών στο επίπεδο του εδάφους, τη χρήση εφαρμογών που βασίζονται σε τεχνητή νοημοσύνη και που ανιχνεύουν εμπόδια μέσω της κάμερας του τηλεφώνου και την εφαρμογή, για παράδειγμα, συστημάτων ειδοποίησης όπως έγχρωμες πλαϊνές μπάρες ή ειδοποιήσεις δόνησης για την προειδοποίηση των χρηστών για κίνδυνο.

Πολλές φορές οι υποδείξεις μας και η επίγνωση του προβλήματος δεν αρκούν, καθώς η ανάγκη της χρήσης του μέσου και η συμπεριφορά μας κατά τη διάρκειά της μας οδηγούν αναπόφευκτα σε ακραίες θέσεις και καταπόνηση. Θα πρέπει να θεωρήσουμε δεδομένους τους νέους καιρούς και τις συνήθειές τους και να προσαρμόσουμε τις πρακτικές μας με βάση αυτούς, ψάχνοντας και επινοώντας βοηθήματα και εφαρμογές, δίχως να αρκούμαστε απλά σε αυτονόητες συμβουλές ορθής στάσης και χρήσης.

Ο δρ Παναγιώτης Β. Τσακλής είναι καθηγητής Εμβιομηχανικής, Εργονομίας & Αθλητικής Τραυματολογίας, ΣΕΦΑΑΔ-ΤΕΦΑΑ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Dept of Molecular Medicine and Surgery, Karolinska Institute, Σουηδία.