Στα γραφεία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Γρεβενών η αρχαιολόγος και προϊσταμένη της Εφορείας, κυρία Σόνια Δημάκη, μας περιμένει χαμογελαστή.

Ξέρει άλλωστε ότι δεν φθάνουμε για μια «τυπική συνέντευξη». Αλλά για μια προσπάθεια να καταλάβουμε τι κρύβεται κάτω από τα πόδια μας, ποια ιστορία υπάρχει πίσω από τους λόφους, τα γεφύρια και τα χωριά που βλέπουμε κάθε μέρα χωρίς να τα σκεφτόμαστε πολύ. Και τελικά μας βοηθάει να ανακαλύψουμε ότι τα Γρεβενά κρύβουν πολύ περισσότερα απ’ όσα φανταζόμασταν.

«Ποια είναι η σημασία των αρχαιολογικών ανασκαφών στα Γρεβενά και τι αποκαλύπτουν για την ιστορία της περιοχής;» είναι η πρώτη μας ερώτηση. Η κυρία Δημάκη μας εξηγεί ότι η Εφορεία Αρχαιοτήτων Γρεβενών είναι μια πολύ νέα υπηρεσία – ιδρύθηκε μόλις το 2014. Αυτό σημαίνει ότι, σε σχέση με άλλες περιοχές, δεν έχουν γίνει πολλές συστηματικές ανασκαφές μέχρι σήμερα.

Μας μιλάει με ενθουσιασμό για τις ανασκαφές που έγιναν με αφορμή τη διάνοιξη της Εγνατίας Οδού, τα έργα στο φράγμα Ιλαρίωνα στη Δεσκάτη, την ανασκαφή στο Πολυνέρι, στο Καστρί από την κυρία Στέλλα Δρούγου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), όπου βρέθηκε μια άγνωστη μέχρι τότε μακεδονική πόλη, τις έρευνες του Νίκου Ευστρατίου για παλαιολιθικά και νεολιθικά ευρήματα.

Ταφή Ελληνιστικών Χρόνων στον Αγιο Γεώργιο Γρεβενών.

Οι συνεργασίες

Ως νέα Εφορεία βέβαια δεν έχει ακόμη πολλές επιστημονικές δημοσιεύσεις. Γι’ αυτό, όπως λέει, οι επιστήμονες της Εφορείας προσπαθούν τώρα να καταλάβουν τι πραγματικά συμβαίνει αρχαιολογικά στην περιοχή των Γρεβενών. Για τον σκοπό αυτόν έχουν γίνει ήδη δύο συνεργασίες: με το Καταλανικό Ινστιτούτο Κλασικής Αρχαιολογίας (Ταραγόνα) σε έρευνες στις περιοχές Αγίου Γεωργίου και στη Δήμητρα Δεσκάτης και με το Πανεπιστήμιο Αθηνών για το Καστρί Φιλιππαίων, μια οχυρωμένη ακρόπολη ελληνιστικής περιόδου.

Ακούγοντάς τη, συνειδητοποιούμε ότι η περιοχή μας είναι ένα τεράστιο ανοιχτό βιβλίο που μόλις τώρα αρχίζει να ξεφυλλίζεται. Ρωτήσαμε τι είδους ευρήματα έχουν εντοπιστεί μέχρι τώρα και τι μαρτυρούν για τη ζωή των ανθρώπων. Η απάντηση μας αφήνει άφωνους: «Στα Γρεβενά έχουν βρεθεί ευρήματα που καλύπτουν όλες τις περιόδους, από περίπου 900000 π.Χ. μέχρι σήμερα!». Δεν είναι μόνο οι ανασκαφές που έχουν ενδιαφέρον, αλλά και τα ιστάμενα μνημεία, τα πέτρινα γεφύρια, οι εκκλησίες και οι κατασκευές που ακόμη στέκουν. Η κυρία Δημάκη τονίζει ότι «για έναν αρχαιολόγο, δεν υπάρχει ασήμαντο εύρημα. Ολα είναι σημαντικά. Αυτό που τεκμηριώνεται στα Γρεβενά είναι η διαχρονική κατοίκηση και η συνεχής χρήση του χώρου».

Ενα ταπεινό κεραμικό ή ένα χρυσό κόσμημα;

Οταν τη ρωτάμε αν υπάρχει κάποιο εύρημα που τη συγκίνησε ιδιαίτερα, περιμένουμε να ακούσουμε για κάποιον «θησαυρό», ένα άγαλμα ή ένα χρυσό κόσμημα. Η απάντηση, όμως, ήταν διαφορετική και πολύ όμορφη. Η κυρία Δημάκη λέει πως για έναν αρχαιολόγο ένα μικρό κομμάτι κεραμικό και ένα χρυσό κόσμημα έχουν την ίδια σημασία.

Κάθε εύρημα απαιτεί συναίσθημα, επιστημονική προσέγγιση και μελέτη του τόπου και του χρόνου στον οποίο ανήκει. Ο στόχος δεν είναι απλώς να βρεθεί κάτι, αλλά να αναλυθεί, να δημοσιευτεί και να φθάσει στο ευρύ κοινό ώστε να συμβάλει πραγματικά στην αρχαιολογική έρευνα. Κάπως έτσι καταλάβαμε ότι η αρχαιολογία δεν είναι «κυνήγι θησαυρού», αλλά έρευνα ζωής.

Θέλοντας να κατανοήσουμε καλύτερα τον ρόλο της τοπικής κοινωνίας, τη ρωτάμε πόσο σημαντική είναι η στήριξη των κατοίκων και των τοπικών αρχών. Η απάντησή της είναι ξεκάθαρη: η στήριξη είναι θετική και το γεγονός ότι τα Γρεβενά διαθέτουν πια αυτόνομη υπηρεσία του υπουργείου Πολιτισμού είναι εξαιρετικά σημαντικό.

Η αρχαιολογία, όπως τονίζει, είναι ζωντανή, τα μνημεία βρίσκονται γύρω μας και όχι μόνο μέσα σε βιβλία ή αρχεία.

Στα Γρεβενά γίνεται προσπάθεια να δημιουργηθεί μια βιωματική επαφή με τον χώρο μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα και συμμετοχή σε δράσεις του υπουργείου Πολιτισμού, όπως η Διεθνής Ημέρα Μουσείων και άλλες πολιτιστικές εκδηλώσεις. Στόχος είναι η τοπική κοινωνία να νιώθει ότι η πολιτιστική κληρονομιά είναι κάτι δικό της, κάτι που την αφορά και τη χαρακτηρίζει.

«Το ομορφότερο επάγγελμα»

Οταν περνάμε στην ερώτηση «Τι χρειάζεται για να γίνει κανείς αρχαιολόγος;», η κυρία Δημάκη σχεδόν… φωτίζεται. «Για εμένα είναι το ομορφότερο επάγγελμα. Είναι αυτό που πάντα ήθελα να κάνω» λέει χωρίς δισταγμό. Εξηγεί ότι ο αρχαιολόγος νιώθει πως ανήκει σε μια παγκόσμια κοινότητα, σε ένα δίκτυο ανθρώπων που ασχολούνται με την ίδια αγάπη για το παρελθόν.

Ταυτόχρονα, χρειάζεται υπομονή, επιμονή και πολύ διάβασμα, το οποίο, όπως υπογραμμίζει, δεν τελειώνει ποτέ. Πάνω απ’ όλα, όμως, χρειάζεται πάθος. Η Αρχαιολογική Υπηρεσία είναι η παλαιότερη υπηρεσία του ελληνικού κράτους και ο αρχαιολόγος δεν ασχολείται μόνο με την έρευνα. Εχει διοικητικές ευθύνες, διαχείριση θεμάτων πολιτιστικής κληρονομιάς και την ευθύνη να υπερασπίζεται αυτό το δημόσιο αγαθό.

Αν κάποιος συμμαθητής μας σκέφτεται αυτό το επάγγελμα, η φράση της που μας έμεινε είναι: «Το διάβασμα δεν τελειώνει ποτέ. Αλλά ούτε και η χαρά της ανακάλυψης».

Λογικά, μετά από όλα αυτά, προκύπτει η ερώτηση: Τι γίνεται στην πράξη με τα ευρήματα; Πού καταλήγουν όλα αυτά τα αντικείμενα όταν ολοκληρώνεται μια ανασκαφή; Η κυρία Δημάκη εξηγεί ότι κατά τη διάρκεια μιας ανασκαφής εντοπίζονται όστρακα, δηλαδή κομμάτια από αγγεία, κεραμικά, μέταλλα, ειδώλια, μάρμαρα, νομίσματα και πολλά ακόμη.

Ολα αυτά τα ευρήματα συγκεντρώνονται στις αρχαιολογικές αποθήκες. Εκεί αναλαμβάνουν οι συντηρητές: ενώνουν τα σπασμένα αγγεία, καθαρίζουν τα μέταλλα, συντηρούν τα γλυπτά. Από μία μόνο ανασκαφή μπορεί να προκύψουν πενήντα, εκατό, ακόμη και χίλια αγγεία. Στη συνέχεια τα ευρήματα τοποθετούνται σε κιβώτια με ειδικές ταμπέλες που αναγράφουν από ποια ανασκαφή προέρχονται και διαχωρίζονται ανάλογα με το είδος τους – κεραμική, μέταλλα, νομίσματα κ.ο.κ.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο Γρεβενών

Μέσα σε όλη αυτή τη διαδικασία κρύβεται η προετοιμασία για κάτι πολύ σημαντικό για τον τόπο: το Αρχαιολογικό Μουσείο Γρεβενών, που πρόκειται να στεγαστεί στον Μύλο του Μπούσιου. Ηδη έχει ξεκινήσει η μελέτη για το συγκεκριμένο μουσείο, αν και, όπως μας είπε η κυρία Δημάκη, «έχουμε ακόμη πολύ δρόμο». Εμείς, πάντως, ανυπομονούμε να το δούμε να γίνεται πραγματικότητα.

Δεν θα μπορούσε να λείπει και η ερώτηση αν τα Γρεβενά μπορούν, μέσω των αρχαιολογικών τους ευρημάτων και των μνημείων τους, να γίνουν πόλος έλξης επισκεπτών. Η απάντηση είναι άμεση: ο πολιτισμός συνδέεται άμεσα με την τοπική και οικονομική ανάπτυξη.

Τα Γρεβενά διαθέτουν καταπληκτικές μεταβυζαντινές εκκλησίες, εντυπωσιακά πέτρινα γεφύρια, όπως τα γνωστά πετρογέφυρα, μοναστήρια όπως η Μονή της Ζάβορδας, καθώς και ένα μοναδικό φυσικό περιβάλλον. Το μεγάλο ζήτημα, όμως, είναι η διαχείριση: το υπουργείο Πολιτισμού αποκαθιστά μνημεία, αλλά χρειάζεται και η τοπική αυτοδιοίκηση να συμβάλει στην αξιοποίηση αυτού του πλούτου.

Η κυρία Δημάκη αναφέρεται και γστα σύγχρονα εργαλεία που χρησιμοποιούνται σήμερα, όπως οι ψηφιακές διαδρομές που έχουν δημιουργηθεί σε συνεργασία με τον Δήμο Γρεβενών στο πλαίσιο του προγράμματος Interreg Ελλάδα – Αλβανία.

Παράλληλα, σε συνεργασία με το Γεωπάρκο Γρεβενών – Κοζάνης, προετοιμάζονται διαδρομές πολιτισμού με επισκέψεις σε σημεία όπως η Κνίδη και το Σπήλαιο, όπου συναντά κανείς τρία πέτρινα γεφύρια, μία οχύρωση και δύο πολύ σημαντικές μεταβυζαντινές εκκλησίες.

Και, ίσως το πιο εντυπωσιακό για εμάς, είναι το σχέδιο για το Παλαιοτεχνολογικό Πάρκο Γρεβενών στην Παλουριά, ένα καινοτόμο πρόγραμμα που θα συνδυάζει πειραματική αρχαιολογία, επισκέψεις στον χώρο και πολλά εκπαιδευτικά προγράμματα για σχολεία. Ως μαθητές, το μόνο που σκεφτόμαστε είναι: «Μακάρι να γίνουν όλα αυτά και να πάμε με όλη την τάξη!».

«Είναι κρίμα»

Κλείνοντας την κουβέντα μας η κυρία Δημάκη μας λέει κάτι πολύ ουσιαστικό: «Χρειάζεται συνεργασία: από εκπαιδευτικούς, τοπική αυτοδιοίκηση, φορείς, απλούς πολίτες. Είναι κρίμα να μη διαδίδονται όσα σημαντικά πράγματα δημιουργούνται». Προσθέτει ακόμη ότι θεωρεί πολύ σημαντικό πως μέσα από αυτή τη συνέντευξη «παρουσιάζουμε όχι τη δουλειά τη δική μας, αλλά το τι μπορεί να κάνει το υπουργείο Πολιτισμού σε έναν νομό με πλούσια φυσική και πολιτιστική παράδοση».

Βγαίνοντας από την Εφορεία Αρχαιοτήτων νιώθουμε λίγο διαφορετικά. Σαν να μην περπατάμε πια σε απλούς δρόμους, αλλά πάνω από στρώσεις Ιστορίας. Τα Γρεβενά δεν είναι μόνο βουνά και μανιτάρια· είναι ένας τόπος με κρυμμένη κληρονομιά που σιγά-σιγά βγαίνει στο φως. Και ελπίζουμε, πραγματικά, όλα όσα ακούσαμε – το μουσείο στον Μύλο του Μπούσιου, οι διαδρομές πολιτισμού, το Παλαιοτεχνολογικό Πάρκο – να γίνουν σύντομα πραγματικότητα ώστε όλοι οι συμμαθητές μας να μπορέσουν να τα ζήσουν από κοντά, όχι μόνο σαν επισκέπτες, αλλά σαν άνθρωποι που ανήκουν σε αυτόν τον τόπο.