Πώς αξιολογεί τις τεχνολογικές εξελίξεις στους πολέμους σε Ουκρανία και Μέση Ανατολή ένας φιλόσοφος; Ο Θεοφάνης Τάσης, καθηγητής Φιλοσοφίας της Πληροφορίας στο Τμήμα Τεχνών Ήχου και Εικόνας του Ιονίου Πανεπιστημίου και συγγραφέας του βιβλίου Ψηφιακός Ανθρωπισμός: Τεχνητή Νοημοσύνη και Τέχνη του Βίου (Αρμός, 2025), μιλά για τον εκδημοκρατισμό του πολέμου, αλλά και την «παιχνιδοποίησή του». Αναλύει τη σημασία που έχει η δυτική «δυσανεξία στο αίμα» για την εξέλιξη του πολέμου σε «τεχνολογικό πόλεμο διά αντιπροσώπων». Περιγράφει τους σύγχρονους «υπερπόλεμους χαμηλής έντασης» για κόμβους και δίκτυα και θεωρεί ένα μεταδυτικό μέλλον ως σύνθεση ανθρωπισμού και αυτοπεριορισμού.
Εκδημοκρατίζει η τεχνολογία τους πολέμους;
Στις πολεμικές συγκρούσεις κατά το 2026 διαπιστώνουμε αξιοσημείωτες εξελίξεις. Στο θέατρο πολέμου της Ουκρανίας βλέπουμε μια εκτεταμένη χρήση μη επανδρωμένων εναέριων οχημάτων- drones, αλλά πλέον και μη επανδρωμένων επίγειων οχημάτων, που καθιστούν παρωχημένα τα παραδοσιακά μέσα, όπως τα τεθωρακισμένα, και σε ορισμένες αποστολές αντικαθιστούν τους ανθρώπους. Στη Μέση Ανατολή λαμβάνει χώρα ένας ασύμμετρος πόλεμος, που από τη μεριά των ΗΠΑ τελείται με αεροναυτικές επιθέσεις με εκτεταμένη χρήση τεχνητής νοημοσύνης και από τη μεριά του Ιράν με ασύμμετρο τρόπο με χρήση βαλλιστικών πυραύλων και drones. Πολλοί λένε ότι μειώνεται η αξία και των αεροπλανοφόρων, όπως πιο πριν των τεθωρακισμένων. Πώς κρίνετε αυτές τις εξελίξεις στον τρόπο διεξαγωγής του πολέμου;
Θεοφάνης Τάσης: Η τεχνητή νοημοσύνη εκδημοκρατίζει το πεδίο των επιχειρήσεων, καθιστώντας τα παραδοσιακά μέσα, όπως τα τεθωρακισμένα και ο μεγάλος αριθμός στρατιωτών, λιγότερο σημαντικά. Η τεχνολογία είναι πλέον φτηνή και προσβάσιμη, επιτρέποντας σε μια μικρή, υψηλά καταρτισμένη μονάδα κυβερνοπολέμου να παραλύσει το νευρικό σύστημα μιας χώρας, το τραπεζικό σύστημα, τα δίκτυα ύδρευσης και ηλεκτροδότησης, τις υποδομές υγείας μέσω συντονισμένων κυβερνοεπιθέσεων. Αυτό εξηγεί γιατί ο οικονομικά ισχυρός δεν επικρατεί πλέον με την ταχύτητα που περιμέναμε.
Τι σημαίνει ο τεχνολογικός πόλεμος διά αντιπροσώπων
Επίσης, διαφαίνεται το σενάριο ενός πολέμου δια τεχνολογικών αντιπροσώπων, κατ’ αρχάς σε όσες περιπτώσεις το κόστος της ανθρώπινης ζωής θεωρείται δυσβάσταχτα υψηλό. Στους σύγχρονους πολέμους, οι ανθρώπινες απώλειες γίνονται όλο και λιγότερο ανεκτές κοινωνικώς στη Δύση. Πλέον η στρατιωτική υπεροχή κρίνεται κυρίως από το πόσες απώλειες καταφέρνει να αποφύγει μια χώρα. Οδηγούμαστε έτσι σε έναν πόλεμο από απόσταση με τη χρήση drones και ρομπότ, ελαχιστοποιώντας τον αριθμό των ανθρώπων στην πρώτη γραμμή. Στην Ουκρανία είδαμε τον πολλαπλασιασμό των drones όπως επίσης τη χρήση μη επανδρωμένων επίγειων οχημάτων κυρίως για ανεφοδιασμό, αλλά και για σημαντικότερες αποστολές. Σημειωτέον ότι οι περισσότεροι νεκροί στον πόλεμο της Ουκρανίας συνέβησαν στον πρώτο χρόνο του πολέμου, όταν οι Ρώσοι αιφνιδιάστηκαν από τα ουκρανικά drones, πριν αναπτύξουν αντίμετρα.
Στην Δύση η δυσανεξία για την απώλεια ζωών οδήγησε ήδη από τα τέλη του προηγούμενου αιώνα στην αναζήτηση τεχνικών μέσων για να μειωθούν οι θάνατοι ανθρώπων, ώσπου αυτό κατέστη εφικτό. Σε αντίθεση με ορισμένες κοινωνίες, όπου ο θάνατος νοηματοδοτείται θετικά, όπως λ.χ. σε μερικές ισλαμικές χώρες, για τις ΗΠΑ κάθε απώλεια είναι δείγμα αδυναμίας. Η τεράστια επένδυση πόρων για τη διάσωση έστω και ενός στρατιώτη καθιστά οικονομικά ασύμφορη την ανθρώπινη παρουσία, οδηγώντας στον τεχνολογικό πόλεμο δια αντιπροσώπων (technological proxy war). Ωστόσο, πρέπει να διασφαλιστεί ο έλεγχος των αυτόνομων οπλικών συστημάτων για να μην χακαριστούν ή στραφούν εναντίον του ανθρώπου. Υπάρχει ακόμα και το προκλητικό σενάριο μιας ηθικής τεχνητής νοημοσύνης που θα αποφάσιζε να αναλάβει αυτή τη διακυβέρνηση, ώστε να διασφαλίσει την παγκόσμια ειρήνη, προστατεύοντας από τον εαυτό της μια φιλοπόλεμη και ανεύθυνη ανθρωπότητα.
Η «παιχνιδοποίηση» του πολέμου
Κατανοώ ότι από τους πολέμους διά αντιπροσώπων, όπου ισχυρότερες δυνάμεις κατέφευγαν σε χρήση άλλων χωρών ως αναλώσιμων αντιπροσώπων τους, το επόμενο βήμα θα είναι να καταφεύγουμε στις μηχανές ως κατ’ εξοχήν αναλώσιμες. Η μείωση του αριθμού των θανάτων ανθρώπων είναι αναμφίβολα μια θετική εξέλιξη. Δεν υπάρχουν, όμως, και κίνδυνοι, ηθικοί και άλλοι, από έναν τεχνολογικό πόλεμο διά αντιπροσώπων; Τίθεται λ.χ. το ζήτημα της ιδιοπραξίας και της ευθύνης (agency). Ο κατασκευαστής και ο προγραμματιστής της τεχνητής νοημοσύνης θα πει ότι απλά παρέχει ένα μέσο και για τη χρήση του ευθύνεται ο στρατός. Ο χειριστής θα πει ότι απλά ακολούθησε τις οδηγίες της τεχνητής νοημοσύνης για το ποιος ήταν ο επιθυμητός στόχος και ότι δεν είχε τον χρόνο για να επεξεργαστεί αυτές τις οδηγίες στο πλαίσιο αυτού που λέγεται «χρονική συμπίεση της αλυσίδας εξόντωσης». Όταν, όμως, υπάρχει μια διάχυση ευθύνης για ανθρώπινους θανάτους με αποτέλεσμα την ανευθυνότητα, δεν βρισκόμαστε ενώπιον ηθικών προβλημάτων και ανθρωπιστικών καταστροφών;
Θ.Τ.: Με την αυξανόμενη τεχνική διαμεσολάβηση συντελείται μια απανθρωποποίηση μέσω της «βίντεο-παιχνιδοποίησης» (gamification) του πολέμου. Οι χειριστές βρίσκονται μπροστά σε οθόνες υψηλής ευκρίνειας, αποκομμένοι από την πραγματικότητα του επιχειρησιακού πεδίου. Εκπαιδεύονται μέσω προσομοιώσεων που μοιάζουν με βιντεοπαιχνίδια. Επιπλέον πολλοί από αυτούς έπαιζαν ως παιδιά ή παίζουν ακόμη ως ενήλικες βιντεοπαιχνίδια. Αυτό έχει ως συνέπεια η πολεμική πράξη να μοιάζει με, καταλήγοντας να είναι, παιχνίδι. Πόσω μάλλον που τα σημερινά βιντεοπαιχνίδια γίνονται ρεαλιστικότερα, ενώ ο πόλεμος καθίσταται πιο αφηρημένος μέσω της προσομοίωσης και της εικονιστικής διαμεσολάβησης. Εντούτοις η διαφορά μεταξύ του να μπήξεις το μαχαίρι σου σε ένα κορμί, νιώθοντας την αντίσταση των οστών και στο πάτημα ενός κουμπιού που προκαλεί μια έκρηξη στην οθόνη είναι τρομακτική. Αυτή η διαφορά απανθρωπίζει γιατί αφαιρείται μια ζωή χωρίς την επίγνωση της οδύνης που προξενείται. Καθώς απανθρωπιζόμαστε, θα γινόμαστε ολοένα δεκτικότεροι στην ιδέα οι ίδιες οι μηχανές να αποφασίζουν πότε να πλήξουν έναν στόχο, καθώς η ανθρώπινη επίβλεψη θα κρίνεται ως αναγκαία περισσότερο για τεχνικούς και λιγότερο για ηθικούς λόγους.
Μπορούμε να απαγορεύσουμε τα αυτόνομα οπλικά συστήματα όπως κάναμε με τα χημικά και πυρηνικά όπλα;
Στο πεδίο των πολεμικών επιχειρήσεων, η κρίσιμη χρονική διαφορά μεταξύ της αυτόνομης λήψης απόφασης από ένα τεχνικό σύστημα και από έναν άνθρωπο προσφέρει ένα κρίσιμο πλεονέκτημα, αναγκάζοντας όλους να κινηθούν αργά ή γρήγορα προς το σύστημα της αυτόνομης λήψης αποφάσεων, ώστε να μην υστερούν έναντι των αντιπάλων. Ωστόσο, η επιλογή, που αντιμετωπίζουμε ως ανθρωπότητα, είναι παρόμοια με ό,τι συνέβη παλαιότερα με τα χημικά και με τα πυρηνικά όπλα: Ή υπογράφουμε μια συνθήκη που απαγορεύει τα αυτόνομα οπλικά συστήματα ή τα πεδία των μαχών θα γίνουν εξαιρετικά αιματηρά, μετις μηχανές να σκοτώνουν ανθρώπους που δεν θα έχουν αντικατασταθεί ακόμη από ρομπότ. Προς το παρόν βρισκόμαστε πάντως σε μια μεταβατική περίοδο όπου σκοτώνονται πολλοί άνθρωποι συγκριτικά με την τελική μελλοντική φάση ενός πολέμου δια τεχνολογικών αντιπροσώπων, όπου οι ανθρώπινες απώλειες μπορεί να ελαχιστοποιηθούν.
Προς μια τεχνολογική σύγκρουση των πολιτισμών; Τα παραδείγματα του Ιράν και της Ρωσίας
Όπως παρατηρήσατε, όμως, υπάρχουν κοινωνίες όπου ο θάνατος αξιολογείται θετικά. Λ.χ. στο Ιράν σήμερα επικρατεί μια σιιτική θεολογία του μαρτυρίου που βλέπει μια αξία στον θάνατο για την αντίσταση, τη θρησκεία ή την πατρίδα, ενώ στη Δύση υπάρχει η δυσανεξία στο αίμα, που περιγράψατε. Τελικά είναι πιθανό να δούμε μια «τεχνολογική σύγκρουση των πολιτισμών», για να παραφράσω τον Σάμιουελ Χάντινγκτον, όπου στον τεχνολογικό τρόπο διεξαγωγής του πολέμου, που θα επιλέγεται κάθε φορά, θα επιδρούν και πολιτισμικά κριτήρια;
Θ.Τ.: Στη Δύση υπάρχει όντως μια δυσανεξία στο αίμα συγκριτικά με άλλες κοινωνίες. Για παράδειγμα στη Ρωσία το σχήμα της θυσίας είναι κυρίαρχο και περισσότερο νομιμοποιημένο, ενώ στο Ιράν η κοινωνία είναι χωρισμένη. Ένα μέρος της, κοσμικό, δυτικοστρεφές, αγωνίζεται ενάντια στο καθεστώς, το οποίο βρίσκοντας απήχηση σε ένα συντηρητικότερο μέρος της κοινωνίας, εξωραΐζει την θυσία στο πλαίσιο της θρησκείας. Έτσι στο Ιράν από την μια όσοι σκοτώνονται τιμώνται ως μάρτυρες, ενώ συγχρόνως έχουμε περιοδικά έντονες εξεγέρσεις προερχόμενες από διαφορετικά στρώματα και κοινωνικές ομάδες. Άλλοτε από μεσο-αστικά στρώματα και τους φοιτητές, άλλοτε από αγρότες και εργάτες ή από τις γυναίκες. Ενώ ως προς τη ρωσική ανοχή στη θυσία, θα έλεγα ότι ο αντιδυτικισμός του Πούτιν είναι ιστορικώς βαθιά ριζωμένος, πιθανόν πιο πολύ από το Ιράν που αποτελεί μια διχασμένη κοινωνία, η οποία εξεγείρεται διαρκώς. Η Ρωσία θεωρεί ότι αντιμάχεται τον δυτικό υλισμό και καπιταλισμό, προασπίζοντας μια πνευματικότητα που ενσαρκώνεται στην «καθαρή ρωσική ψυχή». Αυτή η αφήγηση δίνει ισχύ στο καθεστώς Πούτιν, το οποίο χρησιμοποιεί αυτές τις αξίες για να ενισχύσει την προπαγάνδα του.
Βεβαίως και ο ρωσικός πολιτισμός στη διαχρονία του δεν είναι αντιδυτικός. Η ιστορία της Ρωσίας αποτελεί μία πάλη μεταξύ ανοίγματος προς την Δύση και κλεισίματος στον εαυτό που εκφράζεται στον ανταγωνισμό δύο μοντέλων, της ναυτικής δύναμης και της χερσαίας αυτοκρατορίας, που επανέρχεται με διαφορετικές μορφές. Οι δύο περίοδοι ισχύος της Ρωσίας αντιστοιχούν σε εκείνες όπου η ναυτική ισχύς της βρίσκεται στο αποκορύφωμά της. Κατά την διάρκεια της ηγεμονίας του Μεγάλου Πέτρου, ναυπηγείται ο βαλτικός στόλος (1700-1721) και αρχίζει ο εκσυγχρονισμός της Ρωσίας με ένα άνοιγμα προς την Δύση που συνοδεύεται από την άνθιση των γραμμάτων και των τεχνών. Μετά τον θάνατο του Μεγάλου Πέτρου δεν ναυπηγούνται σε τέτοιο βαθμό πλοία και εγκαινιάζεται μια περίοδος εσωστρέφειας της Ρωσίας. Έναν αιώνα αργότερα συντελείται μια επιστροφή στην θάλασσα. Στις αρχές του 19ου αιώνα το ρωσικό ναυτικό είναι το δεύτερο μεγαλύτερο παγκοσμίως μετά από εκείνο της Βρετανικής αυτοκρατορίας. Παράλληλα η Ρωσία επαναπροσεγγίζει την Δύση, εκσυγχρονίζεται περαιτέρω και ακμάζει σε όλους τους τομείς. Βρισκόμαστε στον χρυσό αιώνα της ρωσικής λογοτεχνίας, όπου το ερώτημα για την ρωσική ταυτότητα βρίσκεται στο επίκεντρο των συζητήσεων. Αυτό αναζωπυρώνεται μετά την κατάρρευση του Τείχους το 1989 συνοδεύοντας την ανάδυση ενός νέου ανθρωπότυπου. Από τη μια έχουμε τον σοβιετικό άνθρωπο, κομφορμιστή, παθητικό και καχύποπτο, ενώ από την άλλη το καταναλωτικό, ηδονιστικό άτομο, το οποίο επιζητεί την επαφή με τη Δύση, αλλά στις πλέον υλιστικές μορφές της. Ας σκεφτούμε λ.χ. τις μορφές των Ρώσων ολιγαρχών. Τώρα το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε είναι ποιοι πολεμούν από τη Ρωσία. Οι περισσότεροι στρατιώτες στη Ρωσία προέρχονται από τις υπαίθριες ζώνες της Ασίας και της ανατολικής Ρωσίας, βλέποντας τον πόλεμο ως ευκαιρία κοινωνικής ανόδου μέσω οικονομικών αποζημιώσεων, κοινωνικών προνομίων και συντάξεων. Όταν όμως εξαντληθούν αυτά τα πληθυσμιακά αποθέματα και πλέον η ανάγκη επιστράτευσης φτάσει μέχρι τα προνομιούχα αστικά στρώματα της Μόσχας και της Πετρούπολης, τότε θα υπάρξει πραγματικό πρόβλημα για τη ρωσική κοινωνία.
Πώς η «δυσανεξία στο αίμα» προωθεί την τεχνολογική εξέλιξη
Είναι αλήθεια ότι το να πολεμούν λ.χ. οι φοιτητές στην πρώτη γραμμή του μετώπου φαίνεται ότι αποτελεί ταμπού στη Ρωσία. Οι φοιτητές προσελκύονται πλέον να καταταγούν ως χειριστές drones, που θεωρείται ως περισσότερο ακίνδυνο. Επιτρέψτε μου πάντως να παρατηρήσω ότι στον πόλεμο στην Ουκρανία η χρήση της τεχνολογίας των drones έχει αυξήσει δραματικά τον αριθμό των νεκρών και μάλιστα ενώ δεν διεξάγεται ένας ολοκληρωτικός πόλεμος, όπως λ.χ. στον Β΄ Παγκόσμιο.
Θ.Τ.: Ο μεγάλος αριθμός νεκρών οφείλεται στο ότι επρόκειτο για έναν μεταβατικό πόλεμο, κατά τη διάρκεια και εξέλιξη του οποίου εισήχθη η μαζική χρήση drones, ενώ αρχικά δεν υπήρχαν ανάλογα αντίμετρα. Όσο αυξάνονται τα αντίμετρα, η τάση θα είναι προς τη μείωση των νεκρών. Ως προς το ότι δεν πρόκειται για ολοκληρωτικό πόλεμο, μπορούμε να αναλογιστούμε ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν, που σε νεότερη ηλικία ήταν άλλωστε πράκτορας της KGB, σκέφτεται περισσότερο με όρους Ψυχρού Πολέμου, επιδεικνύοντας αυτοπεριορισμό για να μην διακινδυνεύσει την κοινωνική ειρήνη στο εσωτερικό της Ρωσίας η οποία διατηρείται όχι μόνο εξαιτίας του πλήρους ελέγχου της ψηφιακής σφαίρας, αλλά και λόγω της έλλειψης μιας παράδοσης κριτικής και αμφισβήτησης.
Αντιθέτως στη Δύση η διαφωτιστική παράδοση εντείνει την δυσανεξία στο αίμα και περιορίζει το εύρος των γεωπολιτικών στόχων, οδηγώντας αναγκαστικά στην τεχνικοποίηση του πολέμου. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος να ελαχιστοποιούνται οι απώλειες ζωών και να διασφαλίζεται η συναίνεση των πολιτών. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση του Ισραήλ ως μια εξαίρεση ή μάλλον ως μια ενδιάμεση συνθήκη. Από την μια το Ισραήλ είναι μια δυτική χώρα που αποστρέφεται το αίμα, όμως η απώλεια στρατιωτών γίνεται δεκτή ως αναπόφευκτη ανάγκη για την επιβίωση του κράτους. Ο λόγος είναι ότι καταστατικά το Ισραήλ έχει ιδρυθεί ως ένα κράτος που καλείται να επιβιώσει ανάμεσα σε εχθρούς. Έτσι ο θάνατος δεν εξωραΐζεται, ούτε κυριαρχεί το ηρωικό ιδεώδες στην κοινωνία, αλλά αναγνωρίζεται ως μια επιβεβλημένη αναγκαιότητα. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι Ισραηλινοί είναι «μάχιμοι», έτοιμοι και πρόθυμοι να θυσιάσουν την ζωή τους για την πατρίδα, ενώ οι υπόλοιποι Δυτικοί κατά κανόνα δεν είμαστε πλέον «μάχιμοι».
Το μέλλον του πολέμου: Διαρκής υπερπόλεμος χαμηλής έντασης, ζωνοποίηση, πόλεμοι κόμβων και δικτύων, πόλεμοι εκτεταμένης πραγματικότητας
Μια άλλη ένσταση που θα μπορούσε κανείς να έχει, αναλογιζόμενοι μάλιστα όσα συμβαίνουν στη Μέση Ανατολή, είναι ότι τελικά χρειάζονται ακόμη σε έναν πόλεμο οι «μπότες στο έδαφος», οι άνθρωποι που θα ασκήσουν κατοχή σε μια επικράτεια.
Θ.Τ.: Πιστεύω ότι δεν μπορούμε πλέον να σκεφτόμαστε τον πόλεμο αποκλειστικά με όρους του 20ού αιώνα. Το μέλλον του πολέμου δεν θα περιλαμβάνει οπωσδήποτε κατάληψη χώρου από ανθρώπους (boots on the ground). Ή, τουλάχιστον, δεν θα χρειάζεται η κατοχή μιας πλήρους επικράτειας, καθώς θα περιορίζεται ορισμένες ζώνες που είναι σημαντικές επειδή έχουν σπάνιες γαίες, ορυκτούς πόρους, υπολογιστικά κέντρα Βρισκόμαστε ήδη σε έναν διαρκή πόλεμο που δεν βιώνεται ως τέτοιος από τον πληθυσμό, όπως στο παρελθόν, ο οποίος περιλαμβάνει δολιοφθορές υποδομών, υπερπτήσεις drones, μαζική παραπληροφόρηση στα κοινωνικά δίκτυα, στοχευμένες δολοφονίες. Πρόκειται για έναν υβιριδικό πόλεμο με διαρκείς μάχες και απώλειες, που δεν περιγράφεται από το παραδοσιακό λεξιλόγιο του προηγούμενου αιώνα. Άλλωστε πολλές από αυτές τις «μάχες» του σύγχρονου διαρκούς πολέμου δεν αναγνωρίζονται ρητά από τις κυβερνήσεις είτε αποσιωπώνται. Για παράδειγμα όταν αποτρέπονται σημαντικά πλήγματα, αυτό δεν ανακοινώνεται, καθώς η ανακοίνωση μιας αποτροπής επίθεσης θα προκαλούσε πανικό. Δεν πρόκειται λ.χ. να ανακοινώσει κανείς ότι μόλις απετράπη μια πυρηνική έκρηξη. Βρισκόμαστε ήδη τα τελευταία τρία χρόνια σε έναν τέτοιου είδους πόλεμο χαμηλής έντασης, ο οποίος ταυτόχρονα με την προαναφερθείσα αποσιώπηση, απωθείται από τους πολίτες.
Ως προς την παραδοσιακή μορφή πολέμου με κατοχή φυσικού χώρου, θα έλεγα ότι η ίδια η έννοια της φυσικής πραγματικότητας θα υποβαθμίζεται συγκριτικά με την εκτεταμένη πραγματικότητα (εικονική, επαυξημένη και μικτή), καθώς εκεί θα συντελείται το μεγαλύτερο μέρος των οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων. Η σημασία της φυσικής πραγματικότητας θα συρρικνώνεται και θα περιορίζεται κυρίως στους πόρους(πετρέλαιο, φυσικό αέριο, σπάνιες γαίες). Έτσι ο πόλεμος δεν θα διεξάγεται τόσο στη συνολική φυσική πραγματικότητα, αλλά θα επικεντρώνεται σε κόμβους ενεργειακούς, επικοινωνιακούς και υπολογιστικούς. Η φυσική κατοχή χώρου, που ήταν απαραίτητη σε προηγούμενους αιώνες για τη διοίκηση, τώρα αντικαθίσταται από τον ψηφιακό έλεγχο των δικτύων (ηλεκτροδότηση, άρδευση, τράπεζες), επιτρέποντας τη διοίκηση από απόσταση.
Η αλλαγή ενεργειακού παραδείγματος
Μιλήσατε, όμως, και για «εκδημοκρατισμό» του πολέμου. Αυτήν την εξέλιξη πώς την εννοείτε;
Θ.Τ.: Τα τεχνολογικά εργαλεία μπορούν να χρησιμοποιηθούν όχι μόνο από τον ισχυρό προς τον αδύναμο, αλλά και αντίστροφα, καθώς η τεχνολογία είναι οικονομικά προσιτή. Πέρα από τον εκδημοκρατισμό, με την έννοια ότι αποτελεσματικές τεχνολογίες πολέμου είναι διαθέσιμες και στους οικονομικά ασθενέστερους, αυτή η συνθήκη οδηγεί επίσης σε ένα χάος, καθώς οι δρώντες δεν είναι πλέον μόνο τα έθνη-κράτη, αλλά και πανίσχυρες πολυεθνικές εταιρείες τεχνολογίας και ενέργειας που μπορεί να συμμετέχουν συγκαλυμμένα σε πολεμικές επιχειρήσεις. Η μεταβατική εποχή στην οποία βρισκόμαστε λόγω της αυξανόμενης εξεικόνισης της κοινωνικής πραγματικότητας παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα αναλογία με τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο ο οποίος εν πολλοίς ελλόχευε στηναλλαγή του ενεργειακού παραδείγματος, στην μετάβαση από το κάρβουνο στο πετρέλαιο, όπως σήμερα από το πετρέλαιο, στο οποίο στηρίχθηκε η πρωτοκαθεδρία τωνΗΠΑ,στο νέο υπόδειγμα των ανανεώσιμων πηγών, όπου προοδεύει θεαματικά η Κίνα.
Γενική Τεχνητή Νοημοσύνη και Υπερνοημοσύνη. Μπορούν να σώσουν την ανθρωπότητα από τον εαυτό της;
Ένας βασικός λόγος για τον οποίο δεν μπορούμε να κάνουμε προβλέψεις για το μέλλον του πολέμου είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη καθιστά το πεδίο ολότελα απρόβλεπτο, καθώς μπορεί να αυτονομηθεί και να καταστεί η ίδια δρώσα. Ο Ντέμης Χασάμπης, Νομπελίστας ιδρυτής της DeepMind, όντας μάλιστα συγκριτικά από τους απαισιόδοξους, προβλέπει την εμφάνιση της Τεχνητής Γενικής Νοημοσύνης (AGI) εντός περίπου 8 ετών. Η Τεχνητή Γενική Νοημοσύνη θα μπορεί να επιτελεί οποιοδήποτε έργο κάνει ο άνθρωπος (λ.χ. τέχνη, επιστημονική έρευνα κ.λπ.) εξίσου καλά ή καλύτερα Δηλαδή ενώ τώρα μπορεί να έχουμε ένα είδος τεχνητής νοημοσύνης για να παίζει σκάκι ή για να οδηγεί ή για να πραγματοποιεί έρευνα, η τεχνητή γενική νοημοσύνη θα είναι ενιαία και θα μπορεί να τα κάνει συγχρόνως. Επόμενο στάδιο θα είναι μια τεχνητή υπερνοημοσύνη, δηλαδή μια νοημοσύνη που θα υπερβαίνει τις δυνατότητες ολόκληρου του ανθρωπίνου είδους.
Υπάρχει πάντως και μια αισιόδοξη πτυχή σε όλα αυτά. Ας μην ξεχνάμε ότι τώρα που η αυτενέργεια (agency) είναι ανθρώπινη, το ρολόι του κίνδυνου πυρηνικού ολέθρου βρίσκεται στα 8 δευτερόλεπτα πριν τα μεσάνυχτα. Δηλαδή με απλά λόγια θεωρείται ότι βρισκόμαστε πιο κοντά στο πυρηνικό ολοκαύτωμα από ποτέ. Η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρει αισιοδοξία, γιατί μπορεί να επιλύσει το πρόβλημα της σπάνης, λ.χ. μέσω της δραματικής βελτίωσης της επιστημονικής έρευνας που μπορεί να καταστήσει δυνατή την πυρηνική σύντηξη. Μπορεί επίσης να διαμεσολαβήσει σε συγκρούσεις. Μπορεί να μας προστατεύσει από τον εαυτό μας.
Τα επόμενα 8 χρόνια θεωρούνται ως τα κρισιμότερα του 21ου αιώνα, καθώς αναμένεται να δούμε την παρακμή ή τη μεταμόρφωση των ΗΠΑ, την εμφάνιση της Τεχνητής Γενικής Νοημοσύνης και, ενδεχομένως, την παγίωση της ηγετικής παρουσίας της Κίνας σε έναν μεταδυτικό κόσμο.
Μεταδυτικός κόσμος: Το ζητούμενο σύνθεσης ανθρωπισμού και αυτοπεριορισμού
Για τον μεταδυτικό κόσμο έχετε μια παρόμοια αισιοδοξία όπως με τη γενική τεχνητή νοημοσύνη;
Θ.Τ.: Το ιδεώδες θα ήταν η άνθηση του ανθρωπιστικού ιδεώδους, το οποίο χαρακτηρίζει τη δυτική νεωτερικότητα, σε περιοχές της Ασίας, όπως η Ιαπωνία, η Κορέα ή η Ταϊβάν, όπου παραδοσιακές αξίες συντίθενται με τον εκσυγχρονισμό. Ενώ στη Δύση το μείγμα ελληνισμού, χριστιανισμού και καπιταλισμού έχει φτάσει στα όριά του, οι ανατολικές κοινωνίες διατηρούν την έννοια του αυτοπεριορισμού και της συλλογικότητας. Το κρίσιμο ερώτημα για τον πλανήτη των 8,5 δισεκατομμυρίων είναι πότε θα πούμε «αρκετά» στην απεριόριστη επέκταση και πώς θα αναδιανείμουμε τους πόρους. Προσωπικά, με συναρπάζει η Νότια Κορέα, όπου είχα την ευκαιρία να ζήσω. Στη Νότια Κορέα η αλλαγή παραδείγματος προς τον εκσυγχρονισμό δεν έχει συνδεθεί με ένα μείζον τραύμα, όπως ήταν στην Κίνα οι πόλεμοι του Οπίου ή στην Ιαπωνία το βιαίως επιβληθέν εμπορικό άνοιγμά της και τα πυρηνικά πλήγματα. Οι Κορεάτες είναι ταυτοχρόνως εθνικά υπερήφανοι και κοσμοπολίτες να συνδυάζουν την παράδοση με τεχνολογίες αιχμής.
Υπερανθρωπισμός και μετανθρωπισμός: Δύο διαφορετικές εκδοχές του μέλλοντος
Στο σημείο αυτό θα ήταν σκόπιμο να επηρεαστούμε από το ασιατικό ήθος του αυτοπεριορισμού και να ολοκληρώσουμε τη συζήτησή μας. Θα ήθελα, όμως, να μας εξηγήσετε τη διαφορά μεταξύ του υπερανθρωπισμού και του μετανθρωπισμού ως δύο εναλλακτικών στο μέλλον της Ιστορίας.
Θ.Τ.: Ο υπερανθρωπισμός (transhumanism), ο οποίος ενίοτε αποδίδεται λανθασμένα ως «διανθρωπισμός», σημαίνει την ανθρώπινη αναβάθμιση, τη βελτίωση του ανθρώπινου είδους μέσω της τεχνικής. Από την άλλη ο τεχνικός μετανθρωπισμός δεν ενδιαφέρεται για την ανθρώπινη αναβάθμιση, αλλά πρεσβεύει τη δημιουργία μιας τεχνητής υπερνοημοσύνης και την αντικατάσταση του ανθρώπου από αυτή τη μη βιολογική ετερότητα.
Ως προς την ορολογία πρέπει να διευκρινίζουμε ότι το κίνημα αυτό ονομάζεται «τεχνικός μετανθρωπισμός» εν αντιθέσει προς τον «πολιτισμικό μετανθρωπισμό» που αφορά σε στοχαστές, όπως ο Φρίντριχ Νίτσε, ο Μάρτιν Χάιντεγκερ και ο Μισέλ Φουκώ, οι οποίοι ασκούν κριτική στα παραδοσιακά ιδεώδη του ανθρωπισμού της δυτικής νεωτερικότητας. Βεβαίως, δεν είναι τελείως άσχετος ο τεχνολογικός μετανθρωπισμός από τον πολιτισμικό. Υπάρχουν θεωρητικοί όπως η Ντόνα Χάραγουεϊ που χρησιμοποιούν τον κυβερνο-οργανισμό (cyborg) για μια διαφορετική θεώρηση της έμφυλης ταυτότητας, αναμειγνύοντας έτσι τεχνολογικά και πολιτισμικά στοιχεία. Υπάρχουν επίσης στοχαστές της τεχνολογίας που προσπαθούν να οικειοποιηθούν τη σκέψη του Φρίντριχ Νίτσε, ο οποίος αν και μίλησε για τον «υπεράνθρωπο», δεν τον εννοούσε ως βιολογική ή μεταβιολογική οντότητα, αλλά ως κάτι πέραν της παραδοσιακής ηθικής. Σε κάθε περίπτωση, το κυρίαρχο ρεύμα στη φιλοσοφία της τεχνολογίας, όπως το εκφράζει λ.χ. ο Νικ Μπόστρομ, επιθυμεί να αποφύγει την συμπερίληψη του στοχασμού του Νίτσε στον υπερανθρωπισμό λόγω του σφετερισμού της σκέψης του από τον ναζισμό ιδίως σε ό,τι αφορά την νομιμοποίηση της ευγονικής. Έτσι δημοκράτες υπερανθρωπιστές όπως ο Μπόστρομ προασπίζουν μια «φιλελεύθερη ευγονική», όπου οι γονείς θα έχουν την ελευθερία να επιλέγουν χαρακτηριστικά για τα παιδιά τους, διαχωρίζοντάς την από την κρατικά επιβεβλημένη ευγονική.
Για να συνοψίσουμε τη βασική διαφορά, οι υπερανθρωπιστές θέλουν την τεχνική αναβάθμιση του ανθρώπου, τη ριζική επιμήκυνση της ζωής, τη σωματική, διανοητική και αισθητική αναβάθμιση των ικανοτήτων του ανθρώπου με απώτερο στόχο την θέωση. Από την άλλοι οι τεχνικοί μετανθρωπιστές δεν ενδιαφέρονται για τον άνθρωπο, αλλά επιδιώκουν να δημιουργήσουν μία τεχνητή υπερνοημοσύνη, η οποία θα αποικίσει το σύμπαν και θα είναι η εκπλήρωση του σκοπού της ανθρωπότητας. Εάν καθοδόν προς τα εκεί συμβεί να αναβαθμιστούμε και εμείς ως άνθρωποι, το θεωρούν παράπλευρο όφελος, αλλά δεν τους αφορά άμεσα ως κύριος σκοπός. Οι υπερανθρωπιστές τους αντιμάχονται γιατί διακρίνουν στην τεχνητή υπερνοημοσύνη έναν κίνδυνο για την δική τους θέωση διότι είναι πολύ πιθανό να βρεθούν υπόδουλοι σε αυτήν.
Ωστόσο, ανάμεσα στην ύβρη της τεχνικής αθανασίας και στην παραίτηση από το ανθρώπινο, ο Ψηφιακός Ανθρωπισμός προτείνει ως τρίτη οδό την ανανέωση του ανθρωπιστικού ιδεώδους. Όπως αναλύω στο τελευταίο μου βιβλίο, Ψηφιακός Ανθρωπισμός 2: Τεχνητή Νοημοσύνη και Τέχνη του Βίου, το ζητούμενο δεν είναι να δραπετεύσουμε από τη θνητότητα, αλλά να την κατοικήσουμε με νόημα.
Αντί για την «αναβάθμιση» των ικανοτήτων μας, προέχει η αισθητική και ηθική αναβάθμιση της καθημερινότητάς μας. Η τεχνολογία οφείλει να υπηρετεί την αυτενέργεια και την αυτογνωσία, όχι να τις υποκαθιστά. Η τέχνη του βίου δεν είναι η άρνηση του τέλους, αλλά η συμφιλίωση μαζί του, η οποία μας επιτρέπει να βιώνουμε το παρόν με διαύγεια.
Σε έναν κόσμο που μας προκαλεί είτε να γίνουμε μηχανές είτε να υποταχθούμε σε αυτές, η δική μου απάντηση παραμένει να χαιρόμαστε και να ζούμε, αναγνωρίζοντας ότι η ομορφιά και η αξιοπρέπεια της ύπαρξης πηγάζουν ακριβώς από την ευθραυστότητα και το πεπερασμένο της. Αυτή είναι η μόνη υπέρβαση του φόβου του θανάτου που δεν μας απανθρωπίζει, αλλά μας καθιστά περισσότερο ανθρώπινους.
