Η 21η Μαρτίου αποτελεί εδώ και εικοσιεπτά χρόνια την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης, όπως καθιερώθηκε από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών για την Εκπαίδευση, την Επιστήμη και τον Πολιτισμό (UNESCO) το 1999, με στόχο να τιμήσει την ποίηση ως μια από τις πιο σημαντικές μορφές πολιτιστικής έκφρασης.

Κάθε χρόνο, η ημέρα αυτή συνοδεύεται από εκδηλώσεις και δράσεις σε σχολεία και πολιτιστικούς φορείς όπου οι άνθρωποι μοιράζονται αγαπημένα ποιήματα ή γράφουν δικά τους.

Ωστόσο, δεν υπήρξε πάντοτε μια ημέρα αποκλειστικά εορταστική. Η Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης το 2003 απέκτησε μια ιδιαίτερη βαρύτητα.

Ο πόλεμος του 2003

Στις 20 Μαρτίου ξεκινούσε η εισβολή των Ηνωμένων Πολιτειών στο Ιράκ και η επόμενη ημέρα, αφιερωμένη στην ποίηση, βρέθηκε να σκιάζεται από την επικαιρότητα του πολέμου.

«ΤΟ ΒΗΜΑ» της 22ας Μαρτίου 2003 κατέγραφε τη διεθνή πρωτοβουλία του κινήματος «Poets Against the War», το οποίο – με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης – απηύθυνε κάλεσμα σε λογοτέχνες σε ολόκληρο τον κόσμο να εκφράσουν την αντίθεσή τους στην επίθεση κατά του Ιράκ:

«Αυτή τη χρονιά […] που η Ημέρα Ποίησης συμπίπτει με τη δεύτερη ημέρα ενός ακόμη παράλογου πολέμου, τίθεται και πάλι το ζήτημα της δυνατότητας ή και υποχρέωσης των ποιητών, αλλά και των καλλιτεχνών γενικότερα, για παρέμβαση στην πολιτική ζωή», έγραφε η Μαρία Γεωργιάδου θέτοντας εκ νέου το ερώτημα για το αν και πώς οι ποιητές μπορούν ή οφείλουν να παρεμβαίνουν και να τοποθετούνται στην πολιτική ζωή.

Η διεθνής κινητοποίηση των ποιητών

Η απάντηση, όπως φάνηκε, δεν ήταν μονοσήμαντη, αλλά η ίδια η πραγματικότητα φαινόταν να την επιβάλλει.

“Η ποίηση είναι από τη φύση της πολιτική, δεν μπορεί να νonθεί έξω από τον κόσμο όπου γεννάται”.

»Αυτή είναι η απάντηση που δίνει η οργάνωση Poets Against The War, η οποία καλεί τους ποιητές σε ολόκληρο τον κόσμο να μετατρέψουν την 21η Μαρτίου σε μια παγκόσμια ημέρα αντιπολεμικής ποίησης, οργανώνοντας αναγνώσεις ποιημάτων ενάντια στον πόλεμο σε ολόκληρο τον κόσμο».

Όπως σημειωνόταν στο δημοσίευμα, η πρωτοβουλία ξεκίνησε όταν ο αμερικανός ποιητής Σαμ Χάμιλ αρνήθηκε να συμμετάσχει σε εκδήλωση στον Λευκό Οίκο και, μέσα από το διαδίκτυο, κάλεσε τους συναδέλφους του να εκφράσουν την αντίθεσή τους στον πόλεμο. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, χιλιάδες ποιήματα στάλθηκαν μέσω του διαδικτύου σε κυβερνήσεις και οργανισμούς, με το σύνολό τους να ξεπερνά τα 13.000:

»Η ανταπόκριση ήταν τόσο άμεση, ώστε η Λώρα Μπους αναγκάστηκε να αναβάλει το συμπόσιο, με την αιτιολογία ότι δεν θα έπρεπε να μετατραπεί ένα λογοτεχνικό γεγονός σε πολιτική συζήτηση.

»Όπως όμως απέδειξαν τα 13.000 αντιπολεμικά ποιήματα που εστάλησαν στην ηλεκτρονική αυτή διεύθυνση από όλον τον κόσμο μέσα σε λίγες εβδομάδες, οι ποιητές δεν ενδιαφέρονται μόνο για φιλολογικού περιεχομένου συζητήσεις».

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 22.3.2003. Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

Ποίηση, ιδεολογία και αντιφάσεις

Δεν ήταν, βεβαίως, η πρώτη φορά που η ποίηση συναντούσε τον πόλεμο. Από την αρχαιότητα η σχέση αυτή υπήρξε διαρκής.

Όπως υπενθύμιζε το ίδιο δημοσίευμα:

«Από την εποχή του Ομήρου δεν υπήρξε ποιητής που να μην αναφέρει έστω και σε ένα από τα ποιήματά του το θέμα του πολέμου».

Ωστόσο, η πολιτικοποίηση της τέχνης τονίζει και τις αντιφάσεις της. Κατά καιρούς, δημιουργοί και καλλιτέχνες διαφορετικών ιδεολογικών κατευθύνσεων συνδέθηκαν ενεργά με πολιτικά ρεύματα, ακόμη και αντιδραστικά:

«Στον εικοστό αιώνα, όλες οι “σοβαρές τέχνες” πολιτικοποιηθηκαν όσο ποτέ άλλοτε και οι καλλιτέχνες συνδέθηκαν συνειδητά με κάποιες ιδιαίτερες πολιτικές επιλογές. Αυτές οι επιλογές όμως δεν αφορούσαν μόνο την Αριστερά ή τον προοδευτισμό. Μερικοί από τους πιο μεγάλους δυτικούς ποιητές και λογοτέχνες του αιώνα υπήρξαν θιασώτες των πιο αντιδραστικών πεποιθήσεων και συντάχθηκαν φανερά (μερικοί μάλιστα ενεργητικά) με τον φασισμό: Ο Τ. Σ. Έλιοτ, ο Εζρα Πάουντ, ο Γουίλιαμ Μπάτλερ Γιέπς, ο Κνουτ Χάμσουν, ο Ντ. Χ. Λόρενς».

Ποίηση για πόλεμο

Παράλληλα με τις αντιπολεμικές πρωτοβουλίες, εμφανίστηκαν και κινήσεις που στήριζαν την αμερικανική πολιτική, επιβεβαιώνοντας ότι ο χώρος της τέχνης δεν παραμένει έξω από τις ιδεολογικές αντιθέσεις της εποχής:

»Μια από τις απαντήσεις στην προσπάθεια του Χάμιλ, στην οποία συμμετέχουν πολλοί επιφανείς αμερικανοί ποιητές όπως οι Στιβ Κόλμαν, Λι Ανν Μπράουν, Στάνλεϊ Κιούνιτζ, Ρόμπερτ Πρίνσκι, Πίτερ Σακς, Ρόμπερτ Κρίλι κ.ά., ήταν η δημιουργία του site www.poetsforthewar.org, το οποίο υποστηρίζει την πολιτική του προέδρου Μπους, από τον Τσαρλς Γουέδερμπι. Τα μέλη της οργάνωσης, που έχει ως σήμα την εύγλωττη εικόνα του προσώπου του Σαντάμ Χουσεΐν μέσα σε ένα στόχαστρο όπλου, δεν ξεπερνούν τα πενήντα».

Ωστόσο, η απήχηση της διαδικτυακής πρωτοβουλίας του φιλειρηνικού κινήματος αναδείκνυε μια ιδιότυπη ειρωνεία. Όπως παρατηρούσε ο Χάμιλ:

“Ο στρατός των ΗΠΑ έκανε μια μεγάλη χάρη στο φιλειρηνικό κίνημα όταν έφτιαξε το Internet. Δεν θα είχε γίνει όλο αυτό χωρίς το Internet”.

Τι αποτέλεσμα όμως θα μπορούσε να έχει “όλο αυτό”; Μπορεί η ποίηση να επηρεάσει την πολιτική; Ο Χάμιλ φαίνεται πεπεισμένος:

“Ηδη την έχει επηρεάσει. Υπάρχει μια χορωδία με 15.000 φωνές”.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 22.3.2003. Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο ελληνικός αντιπολεμικός μαραθώνιος

Ταυτόχρονα, και στην Ελλάδα, η ποίηση βγήκε από τον ιδιωτικό χώρο της ανάγνωσης και βρέθηκε στο επίκεντρο δημόσιων παρεμβάσεων. Στον αντιπολεμικό ποιητικό μαραθώνιο που διοργανώθηκε εκείνη την ημέρα συμμετείχαν δεκάδες δημιουργοί, εκφράζοντας την αντίθεσή τους στον πόλεμο.

Όπως σημειώνει «ΤΟ ΒΗΜΑ» της 22ας Μαρτίου 2003:

«Η 21η Μαρτίου, Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης, εφέτος ήταν συνώνυμη με… Παγκόσμια Ημέρα Φρίκης, με τον πόλεμο στο Ιράκ σε πλήρη εξέλιξη. Τρία περιοδικά αποφάσισαν να ενώσουν τις φωνές των συνεργατών και των φίλων τους και να διαλαλήσουν την επιθυμία τους για το τέλος των βομβαρδισμών. Κατάφεραν να συσπειρώσουν 60 καλλιτέχνες οι οποίοι διάβασαν ποιήματά τους. Εμπνευστές του εγχειρήματος ο Κώστας Κρεμμύδας, ο Ανδρέας Παγουλάτος, η Χρύσα Προκοπάκη, ο Ευτύχης Μπιτσάκης και τα έντυπα “Μανδραγόρας”, “Νέα Συντέλεια” και “Ουτοπία”. Συγκεντρώθηκαν χθες στην αίθουσα του Συλλόγου Υπαλλήλων Τραπέζης Ελλάδος, ενώ κάποιοι που δεν κατάφεραν να παραστούν – όπως ο Νάνος Βαλαωρίτης και η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ – έστειλαν ποιήματα για να διαβαστούν από τους ηθοποιούς που συνέδραμαν στην εκδήλωση (Εύα Κοταμανίδου, Ελένη Ζιώγα).

»Στη διάρκεια του αντιπολεμικού ποιητικού μαραθωνίου ακούστηκαν οι φωνές δεκάδων ποιητών. Παραθέτουμε ενδεικτικά κάποια από τα ονόματα των συμμετασχόντων: Ιάσων Δεπούντης, Εκτωρ Κακναβάτος, Νάνος Βαλαωρίτης, Γιάννης Δάλλας, Μανόλης Αναγνωστάκης, Τάκης Βαρβιτσιώτης, Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου, Τάσος Λειβαδίτης, Μιχάλης Κατσαρός, Φαίδων Πατρικαλάκης, Χρύσα Προκοπάκη, Θανάσης Τζούλης, Μιχαήλ Μήτρας».

Ο διαχρονικός ρόλος της ποίησης στον δημόσιο λόγο

Σήμερα, που οι πόλεμοι εξακολουθούν να γράφονται σε πραγματικό χρόνο μπροστά στα μάτια μας, το ερώτημα για τον ρόλο της ποίησης μοιάζει πιο επίκαιρο από ποτέ: μπορεί η ποίηση να επηρεάσει την πολιτική ή περιορίζεται να την σχολιάζει;

Όπως φαίνεται, σε περιόδους κρίσης, η ποίηση δεν σιωπά. Μετατοπίζεται. Από τον στοχασμό και την ιδιωτικότητα περνά στην παρέμβαση και στον δημόσιο λόγο.

Ακόμη και όταν «ο ποιητής μένει ενεός», η εποχή τον καλεί – συχνά τον αναγκάζει – να μιλήσει.

… Ο ποιητής μένει ενεός. Τι συμφορά!

Πού τώρα ο ένδοξός μας βασιλεύς, ο Μιθριδάτης, Διόνυσος κ’ Ευπάτωρ, μ’ ελληνικά ποιήματα ν’ ασχοληθεί.

Μέσα σε πόλεμο – φαντάσου, ελληνικά ποιήματα!..

Κωνσταντίνος Π. Καβάφης
(«Ο Δαρείος», 1920)