«THE WORLD is facing a narrow window of opportunity […] to shape the AI-enabled future… norms, values and standards will be embedded within the technology; the costs of changing course will rise.»- Goldman Sachs, 2023

Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) δεν είναι πια ένα πεδίο για λίγους επιστήμονες ή αποκλειστική υπόθεση της Silicon Valley. Τείνει να μετατραπεί σε έναν καθολικό κοινωνικό και γεωπολιτικό καταλύτη, ικανό να αναδιαμορφώσει τη δημοκρατία, την παραγωγή, την ασφάλεια, την οικονομία της γνώσης και –ίσως περισσότερο από όλα– τη συλλογική μας αντίληψη για το παρόν και την προοπτική για το μέλλον. Σήμερα η ΤΝ παράγει ιδέες, περιεχόμενο, αποφάσεις και αναλύσεις. Δεν ασκεί απλώς επιρροή: διαμορφώνει ήδη το περιβάλλον μέσα στο οποίο λαμβάνονται αποφάσεις, λειτουργούν οι αγορές και εξελίσσονται οι κοινωνίες. Ενσωματώνεται στην καθημερινότητα, γίνεται πρωτοσέλιδο, αλλά και μέσο άσκησης ισχύος. Προσπαθεί να μιμηθεί –και σταδιακά να υπερβεί– την ανθρώπινη σκέψη και δημιουργικότητα. Και όμως, παραμένει ακόμη «παιδί»: μια ισχυρή αλλά άγουρη τεχνολογία που χρειάζεται όρια, διαπαιδαγώγηση και ευθυγράμμιση. Και τα χρειάζεται άμεσα, πριν οριστικοποιηθεί η αρχιτεκτονική της μετα-ανθρώπινης τεχνοπραγματικότητας που φέρνει μαζί της. Τώρα είναι η στιγμή που μπορεί και πρέπει να ρυθμιστεί. Τώρα που οι κανόνες δεν έχουν ακόμη ενσωματωθεί στον κώδικα, στα πρότυπα και στα επιχειρηματικά μοντέλα. Όμως…

Και τελικά, ποιος αποφασίζει;

Η συζήτηση δεν είναι μόνο τεχνική ή νομική. Είναι μια παγκόσμια ζύμωση αξιών, συμφερόντων και κοσμοθεωριών, αλλά και μια ωμή σύγκρουση γεωπολιτικών προτεραιοτήτων. Η Ευρώπη προσεγγίζει την ΤΝ ως ζήτημα θεμελιωδών δικαιωμάτων και κοινωνικής προστασίας. Οι ΗΠΑ ως αγορά υπό συνεχή καινοτομία, με ex post ρύθμιση. Η Κίνα ως κρατικο-καθοδηγούμενη τεχνολογική ισχύ.

Κάθε (απο)ρυθμιστικό μοντέλο ενσωματώνει τελείως διαφορετική φιλοσοφία για το τι σημαίνει τεχνολογική πρόοδος, ποιον ωφελεί και πώς διανέμεται η ισχύς. Και, όπως συμβαίνει πάντα στις τεχνολογίες-πλατφόρμες, όποιος διαμορφώνει τους κανόνες, διαμορφώνει και το μέλλον. Ενδεικτικά πεδία έντονης συζήτησης… Η πνευματική ιδιοκτησία ως θεμέλιο του κύκλου ΤΝ ↔ ανθρώπινης δημιουργίας Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο ρόλος της ανθρώπινης δημιουργίας στα δεδομένα που τροφοδοτούν τα μοντέλα ΤΝ.

Η πλήρης κατάργηση της προστασίας περιεχομένου θα παρείχε απεριόριστη πρόσβαση σε ποιοτικά δεδομένα – αλλά θα υπονόμευε τα κίνητρα για μελλοντική δημιουργία, τιμωρώντας τους ίδιους τους δημιουργούς. Από την άλλη, η αυστηρή διατήρηση του κλασικού πλαισίου αποζημίωσης οδηγεί σε μη ρεαλιστικά λειτουργικά κόστη, υψηλές τιμές για τον τελικό χρήστη και αποκλεισμό ποιοτικού περιεχομένου από τα γλωσσικά μοντέλα.

Η πρόκληση είναι ξεκάθαρη: ούτε η «απόλυτη ελευθερία» ούτε η «απόλυτη προστασία» λειτουργούν. Και τίποτα ανάμεσα (optouts, optins) δεν φαίνεται να δίνει ρεαλιστικές βιώσιμες λύσεις. Απαιτείται νέα ισορροπία, νέα μοντέλα αδειοδότησης και δίκαιης συνεισφοράς, νέες νομικές έννοιες που θα επιτρέψουν στην ΤΝ να εξελίσσεται χωρίς να αποδυναμώνει την ανθρώπινη δημιουργία που την τροφοδοτεί.

Η μάχη της νομοτεχνικής αρχιτεκτονικής

Πέρα από τη νομική ρύθμιση, η πραγματική σύγκρουση εξελίσσεται στα τεχνικά πρότυπα: εκεί όπου κωδικοποιούνται οι κανόνες που αργότερα θεωρούμε ως αυτονόητους. Τα πρότυπα για την ασφάλεια της ΤΝ, την ποιότητα δεδομένων, τη διαφάνεια των μοντέλων, τη διακυβέρνηση και την ευθυγράμμιση θα καθορίσουν τι είδους ΤΝ θα έχουμε – πώς θα λειτουργεί, πώς θα αξιολογείται, πώς και από ποιον θα ελέγχεται. Ταυτόχρονα, υπάρχει ένα παράδοξο: παρότι οι παγκόσμιες δυνάμεις βρίσκονται σε αντιπαράθεση, η ΤΝ αναπτύσσεται υπό καθεστώς αναγκαστικής συνεργασίας και αλληλεξάρτησης. Στη φύση, ο «νόμος της ζούγκλας» είναι, στην πραγματικότητα, ο νόμος της συμβίωσης και του αλτρουισμού. Το ίδιο ισχύει και στην τεχνολογική οικολογία της ΤΝ.

Η ελληνική συμβολή

Το παράθυρο ευκαιρίας για τη διαμόρφωση της τεχνολογικής αρχιτεκτονικής του μέλλοντος πιθανόν να κλείσει απότομα. Η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να μη σταθεί θεατής. Το ελληνικό «εργοστάσιο» Τεχνητής Νοημοσύνης PHAROS-ΦΑΡΟΣ δημιουργεί έναν χώρο όπου:

  • οι δημιουργοί συμβάλλουν δίκαια και χωρίς τριβές στην ανάπτυξη ελληνικών Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων
  • οι νεοφυείς επιχειρήσεις δοκιμάζουν τεχνολογίες σε νομικά δοκιμαστήρια (regulatory sandboxes)
  • οργανισμοί και πάσης φύσεως ενδιαφερόμενοι συμμετέχουν σε εργαστήρια για τα ευρωπαϊκά πρότυπα, τον ηθικό σχεδιασμό ΤΝ, τα ποιοτικά σύνολα δεδομένων, τη νομική συμμόρφωση και φυσικά την καινοτομί
  • η κοινότητα διαμορφώνει συλλογική γνώση και στρατηγική – όχι απλώς αποδέχεται παγκόσμιες εξελίξεις

Αν η ΤΝ είναι μια διαδικασία αναπαραγωγής και ενίσχυσης της ανθρώπινης ευφυΐας, τότε η δική μας συμμετοχή είναι προϋπόθεση, όχι πολυτέλεια. Η επιλογή είναι σαφής: θα συνδιαμορφώσουμε το τεχνολογικό μας μέλλον ή θα εξαρτηθούμε από τις αρχιτεκτονικές άλλων;

Η ρύθμιση της ΤΝ δεν είναι αποκλειστικά τεχνοκρατικό ζήτημα. Είναι θεμέλιο για τη διαμόρφωση ενός κόσμου, όπου η τεχνολογία ενισχύει –και δεν υποκαθιστά– την ανθρώπινη συνέργεια. Τώρα είναι η ευκαιρία να αφήσουμε το αποτύπωμα που επιθυμούμε, να διαμορφώσουμε ένα περιβάλλον που μας αφήνει χώρο για εκπλήρωση και –γιατί όχι– να δημιουργήσουμε συνθήκες τεχνο-κοινωνικής ευδαιμονίας, όπως εμείς την αντιλαμβανόμαστε. Και αυτή η ευκαιρία δεν θα μείνει ανοιχτή για πολύ.

*Ο Αλέξανδρος Νούσιας είναι συνεργάτης Ερευνας στο Δίκαιο Τεχνητής Νοημοσύνης, στη Διακυβέρνηση και στην Ηθική στο Εθνικό Κέντρο Ερευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος»