Η Ανατολική Ευρώπη δεν συμπονά τους πρόσφυγες

Σόφια, Βουλγαρία.

Σχολιάζοντας τη ροή των μεταναστών που προσπαθούν να περάσουν, μέσω της Ουγγαρίας, στην Αυστρία και στη Γερμανία, ένας ούγγρος δημοσιογράφος μού είπε πρόσφατα: «Πλέον δεν έχουμε πόλεις. Μόνον έναν απέραντο σιδηροδρομικό σταθμό».

Πριν από είκοσι χρόνια η Ουγγαρία και οι ανατολικοευρωπαίοι γείτονές της ήταν μεταβατικές, μετα-κομμουνιστικές κοινωνίες και πολλές χώρες –η Βουλγαρία, η πΓΔΜ και η Σερβία –εξακολουθούν να είναι. Τώρα, μέσα σε μία νύχτα, οι χώρες αυτές μετατράπηκαν σε χώρες διέλευσης. Κατά συνέπεια, η Ευρώπη πρέπει να ανησυχεί όχι μόνο για την εισροή εκατοντάδων χιλιάδων μεταναστών αλλά και για τη σφήνα που η κρίση έθεσε ανάμεσα στα ανατολικά και τα δυτικά εδάφη της.

Το «φορτηγό της ντροπής» στην Αυστρία και οι εικόνες των πνιγμένων μεταναστών προκάλεσαν ένα κύμα συμπόνιας σε πολλές χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Στη Γερμανία, το 60% του πληθυσμού υποστηρίζει την παροχή στέγης από την κυβέρνηση σε ως και 800.000 μετανάστες. Στην Ανατολική Ευρώπη, ωστόσο, το κοινό παραμένει ασυγκίνητο ενώ οι ηγέτες της επέκριναν τις Βρυξέλλες για την απόφασή τους να αναδιανείμουν τους πρόσφυγες μεταξύ των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Πλειονότητες στις χώρες διέλευσης υποστηρίζουν την ανέγερση τειχών στα σύνορά τους. Μια πρόσφατη δημοσκόπηση στην Τσεχία δείχνει ότι το 44% επιμένει ότι η κυβέρνηση δεν πρέπει να ξοδέψει ούτε μία επιπλέον κορόνα για την αρωγή των μεταναστών. Ο πρωθυπουργός της Σλοβακίας Ρόμπερτ Φίκο έκανε ένα βήμα παραπάνω, υποστηρίζοντας ότι «το 95% των αιτούντων άσυλο δεν είναι πρόσφυγες αλλά οικονομικοί μετανάστες» και δηλώνοντας πως η χώρα του «είναι έτοιμη να δεχτεί μόνο χριστιανούς».

Τι συμβαίνει με την Ανατολική Ευρώπη; Μόλις πριν από τρεις δεκαετίες η «Αλληλεγγύη» ήταν το σύμβολό της. Σήμερα, ένα πιο κατάλληλο σύμβολο θα ήταν ένα αυτοκόλλητο με τη φράση: «Ανατολική Ευρώπη: το μέρος όπου ακόμη και ο Ντόναλντ Τραμπ καταφέρνει να δείχνει καλός».

Αυτό που ακολούθησε μετά τον κομμουνισμό και τις φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις ήταν ο εκτεταμένος κυνισμός. Οντας αντιμέτωποι με την εισροή των μεταναστών και στοιχειωμένοι από την οικονομική ανασφάλεια, πολλοί Ανατολικοευρωπαίοι αισθάνονται προδομένοι καθώς ευελπιστούσαν ότι η ένταξή τους στην Ευρωπαϊκή Ενωση θα σήμαινε την έναρξη της ευημερίας και το τέλος της κρίσης.

Οι Ανατολικοευρωπαίοι πιστεύουν ότι είναι αυτοί που χρειάζονται βοήθεια, ότι αυτό αποτελούσε μέρος της συμφωνίας για την ενοποίηση της Ευρώπης. Από τη στιγμή που είμαστε φτωχότεροι από τους Δυτικοευρωπαίους, επισημαίνουν, πώς μπορεί κάποιος να περιμένει αλληλεγγύη από εμάς; Μας υποσχεθήκατε τουρίστες, όχι πρόσφυγες.

Ο φόβος του Ισλάμ, της τρομοκρατία και της αύξησης της εγκληματικότητας καθώς και μια γενική ανησυχία για το άγνωστο βρίσκονται στον πυρήνα του ηθικού πανικού που προκλήθηκε από την εισροή των μεταναστών.

Παραδόξως, ο δημογραφικός πανικός είναι ένας από τους λιγότερο συζητημένους παράγοντες που διαμορφώνουν τη συμπεριφορά των Ανατολικοευρωπαίων. Αλλά είναι κρίσιμος. Σύμφωνα με τις προβλέψεις των Ηνωμένων Εθνών, ο πληθυσμός της Βουλγαρίας αναμένεται να συρρικνωθεί 27% ως το 2050. Η φόβος της «εθνικής εξαφάνισης» μπορεί να γίνει αισθητός σε πολλά από τα μικρά έθνη της Ανατολικής Ευρώπης. Για αυτούς η έλευση των μεταναστών σηματοδοτεί την έξοδό τους από την Ιστορία και το δημοφιλές επιχείρημα αναφορικά με τη γηράσκουσα Ευρώπη, η οποία χρειάζεται τους μετανάστες, εντείνει την αυξανόμενη αίσθηση μιας υπαρξιακής μελαγχολίας.

Συγκρούονται ηθικά διάφορες μορφές αλληλεγγύης

Η αποτυχία όσον αφορά την ενσωμάτωση των Ρομά στην κοινωνία συμβάλλει επίσης σε αυτό το έλλειμμα συμπόνιας. Οι Ανατολικοευρωπαίοι φοβούνται τους ξένους επειδή δεν εμπιστεύονται την ικανότητα του κράτους όσον αφορά την ενσωμάτωση των «άλλων» που βρίσκονται ήδη ανάμεσά τους. Και το γεγονός ότι τα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης είναι δημοκρατίες δεν διευκολύνει την κατάσταση. Αυτό που βλέπουμε δεν είναι έλλειψη αλληλεγγύης. Αυτό που βλέπουμε είναι μια σύγκρουση διάφορων μορφών αλληλεγγύης: η εθνική, η εθνοτική και η θρησκευτική αλληλεγγύη συγκρούονται με τις υποχρεώσεις που έχουμε ως άνθρωποι.

Εχει καταστεί σαφές ότι η μεταναστευτική κρίση απειλεί υπαρξιακά την Ευρώπη περισσότερο από την κρίση του ευρώ ή την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία. Ο Ντόναλντ Τουσκ, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, προειδοποιεί ανοιχτά για το επικίνδυνο χάσμα ανάμεσα στην Ανατολή και στη Δύση της Ευρώπης.

Διχασμένη ανάμεσα στην ηθική υποχρέωση να βοηθήσει τους άλλους που βρίσκονται σε ανάγκη και την πρακτική αδυναμία να βοηθήσει τους πάντες, η Ευρώπη θα αναγκαστεί να δεχτεί κάποιους και να απορρίψει κάποιους άλλους. Είναι βαθιά λυπηρό να βλέπουμε κοινωνίες και κυβερνήσεις της Ανατολικής Ευρώπης να ισχυρίζονται ότι είναι «ηθικά σωστό» να κλείσουν τις πόρτες τους σε εκείνους που τρέχουν να ξεφύγουν από τον θάνατο. Το έλλειμμα συμπόνιας τονίζει την βαθύτερη κρίση στον πυρήνα του λεγόμενου «ευρωπαϊκού σχεδίου».