Παρίσι, Τρίτη 7 Νοεμβρίου. Σε ένα δρομάκι της γαλλικής πρωτεύουσας τα γνώριμα παλιά σπίτια της πόλης με τα στενά παράθυρα κοιτάζουν το μεγάλο σύγχρονο κτίριο του Ευρωπαϊκού Διαστημικού Πρακτορείου (ESA). Από τη μια πλευρά εικόνες της Γης όπως την ξέρουμε, από την άλλη εικόνες της Γης όπως δεν θα τη δούμε ίσως ποτέ, παρά μόνο μέσα από τα μάτια και τα επιτεύγματα επιστημόνων, όπως ο αστροναύτης Ζαν Φρανσουά Κλερβουά.




– Κύριε Κλερβουά, πώς γεννήθηκε το πάθος σας για το Διάστημα;


«Ηταν ένα όνειρο που είχα από πολύ μικρός και ήμουν αποφασισμένος να το κάνω πραγματικότητα. Ο δάσκαλός μου στο Δημοτικό μάς έλεγε: “Οταν μεγαλώσετε, θα μπορείτε να πηγαίνετε στο Διάστημα, όπως πηγαίνουμε σήμερα στην Αμερική”. Τον πίστεψα. Μεγάλωσα με την ιδέα αυτή. Βέβαια το Διάστημα δεν έγινε τόσο προσιτό όσο πίστευε ο δάσκαλός μου, αλλά η επιθυμία μου να πάω εκεί κάποια ημέρα με ώθησε να ακολουθήσω σπουδές που είχαν σχέση με αυτό. Οταν μετά το Πολυτεχνείο και τη Σχολή Αεροναυπηγικής και Διαστήματος στην Τουλούζη μπήκα στο Εθνικό Κέντρο Διαστημικών Μελετών (CNES), έλεγα στους συναδέλφους μου, θυμάμαι, ότι με την πρώτη ευκαιρία θα υπέβαλλα υποψηφιότητα συμμετοχής. Ετσι κι έγινε. Εναν χρόνο μετά, το CNES με επέλεξε για την πρώτη διαστημική αποστολή μου».


– Το όνειρό σας πραγματοποιήθηκε τρεις φορές σε αποστολές της NASA. Υπάρχουν εκπλήξεις στην πρώτη αποστολή ενός αστροναύτη;


«Οι αστροναύτες είμαστε επαγγελματίες και εξασκούμαστε για να εκτελούμε συγκεκριμένα καθήκοντα. Εκπαιδευόμαστε για δύο και τρία χρόνια πριν από την αποστολή και πολύ καιρό πριν ξέρουμε τι ακριβώς θα κάνουμε την τάδε ημέρα και την τάδε ώρα. Δεν υπάρχουν εκπλήξεις. Στους εξομοιωτές εδάφους κατά την εκπαίδευση γίνεται πιστή αναπαράσταση όχι μόνο του εσωτερικού του σκάφους, αλλά ακόμη και του τι θα βλέπουμε κάθε στιγμή έξω από αυτό, όταν θα είμαστε σε τροχιά. Η μόνη μεγάλη έκπληξη είναι η θέα του πλανήτη μας από ‘κεί πάνω. Είναι ένα θέαμα υπέροχο, πραγματικά συγκινητικό. Ενθουσιαζόμαστε με τις ομορφιές του, δακρύζουμε όταν βλέπουμε τις οικολογικές καταστροφές. Είναι ένα συγκλονιστικό θέαμα που σημαδεύει όλους εμάς που πετάμε σε χαμηλή τροχιά. Κάνουμε τον γύρο του κόσμου σε μιάμιση ώρα, σε μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα από τη Γη. Τη βλέπουμε τεράστια μπροστά μας. Με γυμνό μάτι μπορούμε να δούμε τα αυλάκια που κάνουν τα πλοία στη θάλασσα ή τη λευκή γραμμή των αεροπλάνων στην ατμόσφαιρα, αλλά όχι το Σινικό Τείχος, όπως πιστεύουν πολλοί. Και σας διαβεβαιώ πως προσπάθησα να το δω στον ελεύθερο χρόνο μου. Αλλά μάταια…».


– Σε μια αποστολή υπάρχουν στιγμές χαλάρωσης;


«Ελάχιστες. Στις σύντομες αποστολές (που διαρκούν 10-15 ημέρες) πρέπει να εκμεταλλευόμαστε κάθε λεπτό. Δουλεύουμε τουλάχιστον 12-14 ώρες την ημέρα, ενώ, αν και πρέπει να κοιμόμαστε οκτώ ώρες, αυτό δεν συμβαίνει ποτέ. Μερικές φορές πρέπει κάποιοι να μένουν ξύπνιοι για τις ανάγκες της αποστολής όσο οι υπόλοιποι κοιμούνται. Ετσι ήταν στην πρώτη μου αποστολή. Στις άλλες δύο κοιμόμασταν όλοι ταυτόχρονα και ξυπνούσαμε μάλιστα με μουσική που είχαν επιλέξει από τη Γη οι οικογένειες και οι φίλοι μας».


– Πώς κοιμάται κανείς στο Διάστημα;


«Κοιμόμαστε σε υπνόσακους που τους στερεώνουμε από τις τέσσερις άκρες τους προς όποια κατεύθυνση θέλουμε. Σε ορθία θέση κοντά στον τοίχο, στη μέση της καμπίνας, στο ταβάνι. Εγώ προτιμώ να κοιμάμαι κοντά στο ταβάνι, γυρισμένος προς το δάπεδο. Κλείνουμε λοιπόν το φερμουάρ του υπνόσακου και συνήθως δένουμε τα γόνατα κοντά στο στέρνο με μία ζώνη, για να κοιμόμαστε σε εμβρυακή στάση. Αλλιώς η λεκάνη, λόγω της έλλειψης βαρύτητας, έχει την τάση να πηγαίνει προς τα πίσω και υπάρχουν πολλοί αστροναύτες που παραπονιούνται για πολύ έντονους πόνους στη μέση. Πολλές φορές, μόνο για ψυχολογικούς λόγους, βάζουμε στον αυχένα ένα μαξιλάρι, στερεωμένο με μία ταινία γύρω από το μέτωπο. Οσο για τον κυβερνήτη του σκάφους, μπορεί κάλλιστα να κοιμηθεί δεμένος στη θέση του».




– Ποιος είναι ο ρόλος του κυβερνήτη;


«Είναι ο επόμενος στην ιεραρχία μετά τον υπεύθυνο εδάφους για κάθε αποστολή. Κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας φροντίζει για τη σωστή εκπαίδευση της ομάδας του, αναθέτει στον καθένα τα καθήκοντά του, φροντίζει να είναι ευχαριστημένος ο καθένας με αυτό που κάνει. Κατά τη διάρκεια της αποστολής ελέγχει το σκάφος στη φάση της εκτόξευσης και της επιστροφής, αλλά και στη φάση της προσέγγισης δορυφόρων ή διαστημικών σταθμών. Στην πρώτη αποστολή μου, για παράδειγμα, θέσαμε σε τροχιά έναν δορυφόρο που προσεγγίσαμε στο τέλος της αποστολής, στη δεύτερη προσδεθήκαμε στον ρωσικό διαστημικό σταθμό MIR και στην τρίτη προσεγγίσαμε και επισκευάσαμε το τηλεσκόπιο Χαμπλ (Hubble). Ο κυβερνήτης έχει επίσης την ευθύνη του σκάφους σε περίπτωση τεχνικού προβλήματος. Αυτό όμως δεν συμβαίνει συχνά».


– Οι φάσεις που μας περιγράψατε είναι οι πιο κρίσιμες από πλευράς ασφαλείας;


«Ναι, κυρίως η εκτόξευση και η επιστροφή, κατά τις οποίες έχουμε τεράστια αύξηση ή αντίστοιχα μείωση ενέργειας σε ελάχιστο χρονικό διάστημα. Φανταστείτε ότι κατά την “απογείωση” περνάμε από ταχύτητα 0 χλμ. / ώρα σε 28.000 χλμ. / ώρα μέσα σε οκτώμισι λεπτά. Η μέγιστη ισχύς των κινητήρων, αν μετατραπεί σε ηλεκτρική ενέργεια, θα μπορούσε να τροφοδοτήσει ολόκληρη τη Γαλλία. Το πλήρωμα πρέπει να είναι απόλυτα συγκεντρωμένο στις φάσεις αυτές, όπου μπορεί να συμβεί, για παράδειγμα, ό,τι συνέβη στο Challenger, που κατά την απογείωσή του έχασε τον έλεγχο και διαλύθηκε, ή στο Columbia, που πάλι κατά την απογείωσή του έχασε ένα κομμάτι μονωτικού υλικού, με αποτέλεσμα, κατά την επιστροφή και την είσοδό του στην ατμόσφαιρα, να αναπτυχθεί στο κάτω μέρος του θερμοκρασία 2.000Ψ C και να το λιώσει. Αντίστοιχα ατυχήματα έχουν καταγραφεί και σε ρωσικά σκάφη».


– Εκτός από την Αμερική και τη Ρωσία, ποιες είναι οι άλλες, πιο σημαντικές διαστημικές δυνάμεις;


«Στα διαστημικά επανδρωμένα προγράμματα εισήλθε δυναμικά και η Κίνα από το 2003, ενώ στη διαπλανητική τεχνολογία για την εξερεύνηση του Σύμπαντος βασικό ρόλο παίζει και η Ευρώπη, που διαθέτει το υψηλότερο επιστημονικό επίπεδο με το χαμηλότερο κόστος. Τώρα δουλεύω σε δύο προγράμματα στα οποία η συμμετοχή της Ευρώπης είναι πολύ σημαντική. Το πρώτο είναι το επιστημονικό εργαστήριο Colombus, που θα μεταφερθεί στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό (ISS) του χρόνου σε συνεργασία με τη NASA. Το δεύτερο είναι το σκάφος “Ιούλιος Βερν”, που θα είναι το πρώτο Οχημα Αυτόματης Μεταφοράς (ATV), το οποίο θα απογειωθεί επίσης του χρόνου και θα εφοδιάσει τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό με τρόφιμα, καύσιμα, οξυγόνο και νερό».




– Ποιο είναι το μεγαλύτερο όνειρο ενός αστροναύτη;


«Για μας τους ευρωπαίους αστροναύτες είναι να απογειωθούμε κάποτε με ένα ευρωπαϊκό σκάφος από έναν ευρωπαϊκό διαστημικό λιμένα. Αυτή είναι ας πούμε η φαντασίωσή μας. Η Ευρώπη να κρατάει τους αστροναύτες της και να μην τους “δανείζει” στους Αμερικανούς ή στους Ρώσους. Η τεχνολογία υπάρχει. Είναι απλώς ζήτημα πολιτικών προτεραιοτήτων στον τομέα των επενδύσεων. Προσωπικό μου όνειρο είναι να περπατήσω και να δουλέψω στο φεγγάρι ή στον Αρη… να ξεφύγω από την έλξη της Γης. Αν μου βρείτε εισιτήριο για τον Αρη, φεύγω αύριο κιόλας…»


– Υπάρχουν στιγμές που φοβάστε;


«Ξέρετε, κατά την εκπαίδευσή μας προετοιμαζόμαστε για τόσο ακραίες καταστάσεις, που όταν απογειωνόμαστε νιώθουμε έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε το καθετί. Δεν νιώθουμε φόβο για τη ζωή μας, αλλά για την αποστολή. Η αγωνία ενός αστροναύτη είναι μήπως κάνει κάποιο λάθος που θα σαμποτάρει την αποστολή. Και είναι εύκολο να κάνεις λάθος με 1.000 διακόπτες στο πιλοτήριο. Μια σκέψη μάς κατατρέχει: να επιστρέψουμε στη Γη έχοντας πραγματοποιήσει κατά 100 τοις εκατό τους επιστημονικούς στόχους της αποστολής».


– Και πέρα από την επίτευξη των επιστημονικών σας στόχων;


«Συνειδητοποιούμε πόσο απέραντα μικρός είναι ο άνθρωπος μέσα στο Σύμπαν. Επίσης πως η Γη είναι ένα ον πολύ όμορφο και ζωντανό, αλλά και πολύ εύθραυστο. Οταν από το Διάστημα βλέπουμε την ατμόσφαιρα στον ορίζοντα λεπτή σαν τσιγαρόχαρτο, συνειδητοποιούμε ότι η ζωή στη Γη κρέμεται από μία κλωστή. Και αυτό σου εμπνέει πραγματικά σεβασμό γι’ αυτόν τον πλανήτη που θα συνεχίσει να υπάρχει και μετά από μας. Γιατί ο άνθρωπος μια ημέρα θα εξαφανιστεί από κατακλυσμούς όμοιους με αυτούς που εξαφάνισαν κάποτε τους δεινόσαυρους. Αυτός είναι ο νόμος, ο κύκλος της ζωής. Ας κάνουμε τουλάχιστον ό,τι μπορούμε για να εξασφαλίσουμε στο είδος μας μακροζωία, σεβόμενοι το περιβάλλον και τη Γη που μας φιλοξενεί».


* Ο Ζαν Φρανσουά Κλερβουά θα μιλήσει την ερχόμενη Τρίτη (διανομή δελτίων ελευθέρας εισόδου από τις 6 μ.μ.) στην Αίθουσα Νίκος Σκαλκώτας του Μεγάρου, καλεσμένος από το Megaron Plus. Τίτλος της διάλεξης: «Ζωή και δουλειά σε ένα διαστημόπλοιο»