O ταν το υπερφιλόδοξο Ευρωπαϊκό Σύνταγμα «ετάφη» στα δημοψηφίσματα της Γαλλίας και της Ολλανδίας το 2005, οι ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ενωσης (ΕΕ) αποφάσισαν ότι έπρεπε να σώσουν το κύρος της ώστε, πρώτον, αυτή να μπορέσει να λειτουργήσει και, δεύτερον, η όποια νέα συμφωνία να περάσει από τα εθνικά κοινοβούλια και όχι από το «ναρκοπέδιο» της λαϊκής ψήφου. Ετσι προέκυψε η Μεταρρυθμιστική Συνθήκη, η οποία εφόσον επικυρωθεί θα τεθεί σε ισχύ εντός του 2009.

Ποια είναι, όμως, τα βασικά σημεία της Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης; Ουσιαστικά το 90% του κειμένου παραμένει ίδιο με εκείνο του Ευρωπαϊκού Συντάγματος. Κατ΄ αρχάς αφαιρέθηκε οποιοσδήποτε συμβολισμός θύμιζε Σύνταγμα, όπως ο ύμνος και η σημαία της ΕΕ.

Η Συνθήκη προβλέπει επίσης την κατάργηση της εκ περιτροπής (ανά εξάμηνο) προεδρίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Στη θέση της θα εκλέγεται ένας μόνιμος πρόεδρος με θητεία διαρκείας δυόμισι ετών που θα ανανεώνεται μία φορά. Ο πρόεδρος δεν θα ηγείται όμως των εξειδικευμένων Συμβουλίων Υπουργών (π.χ., των υπουργών Γεωργίας).

Το σημείο που έχει προκαλέσει τις περισσότερες αντιδράσεις είναι η αλλαγή στο σύστημα ψηφοφορίας. Η νέα Συνθήκη υιοθετεί το σύστημα της «διπλής πλειοψηφίας», βάσει του οποίου μια απόφαση απαιτεί την υποστήριξη του 55% των κρατών-μελών (σήμερα αυτό σημαίνει 15 από τα 27 κράτη-μέλη), με την προϋπόθεση ότι αυτά αντιπροσωπεύουν τουλάχιστον το 65% του πληθυσμού της ΕΕ.

Μετά το 2014 αναμένεται να αλλάξει και ο τρόπος σύνθεσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Πλέον δεν θα ισχύει η αρχή «ένα κράτος, ένας επίτροπος». Ο αριθμός των επιτρόπων θα φθάνει ως και τα 2/3 του αριθμού των κρατών-μελών. Οι χώρες που θα έχουν επίτροπο θα προκύπτουν εκ περιτροπής.

Η νέα Συνθήκη προβλέπει την ενοποίηση δύο αξιωμάτων, του υπάτου εκπροσώπου για την Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφαλείας και του επιτρόπου που είναι αρμόδιος για τις Εξωτερικές Σχέσεις. Με τον τρόπο αυτόν εκτιμάται ότι θα ενισχυθεί «η φωνή της Ευρώπης στον κόσμο». Κατόπιν ισχυρών αντιδράσεων του Λονδίνου, ο τίτλος «υπουργός Εξωτερικών της ΕΕ» απερρίφθη και διατηρήθηκε αυτός του υπάτου εκπροσώπου. Ο κάτοχος της θέσης θα προεδρεύει του Συμβουλίου Γενικών Υποθέσεων.

Με τη νέα Συνθήκη το εθνικό βέτο καταργείται σε 50 τομείς, κυρίως όπου δεν θίγονται κρίσιμα ζητήματα εθνικής κυριαρχίας. Η ομοφωνία παραμένει στους τομείς Αμυνας, Κοινωνικής Ασφάλισης, Φορολογίας και Πολιτισμού. Η σημαντικότερη, πάντως, εξέλιξη είναι η άρση του βέτο σε θέματα Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων, με βασικό σκοπό την καταπολέμηση της τρομοκρατίας (η Βρετανία και η Ιρλανδία πέτυχαν εξαίρεση στον τομέα αυτό). Τα εθνικά Κοινοβούλια θα έχουν αυξημένο ρόλο στην κοινοτική νομοθεσία.

Οσον αφορά τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, ο οποίος περιλαμβάνει το σύνολο των αστικών, πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων των ευρωπαίων πολιτών καθώς και όλων των προσώπων που ζουν στην επικράτεια της ΕΕ, θα έχει νομική ισχύ σε 25 από τις 27 χώρες. Η Βρετανία και η Πολωνία εξαιρέθηκαν.