Απρόβλεπτος και μυστηριώδης, με εντυπωσιακή δύναμη καθώς σήκωνε τον κόσμο στα κέρατά του, ο ταύρος δεν μπορούσε παρά να γίνει από την απώτερη αρχαιότητα σύμβολο εξουσίας αλλά και λατρείας, αποκτώντας ακόμη και θεϊκή υπόσταση. Οι κρήτες ακροβάτες της μινωικής εποχής απεδείκνυαν τη δεξιοτεχνία τους δαμάζοντας το ατίθασο και άγριο αυτό ζώο στις μεγαλειώδεις τελετές των Ταυροκαθαψίων, ενώ εντυπωσιακής ομορφιάς ταύροι θυσιάζονταν προς τιμήν των θεών σε όλα τα ιερά της Μεσογείου και οι ηγεμόνες απεδείκνυαν την ισχύ τους αναμετρώντας την με τη δική του.
Στη συλλογική φαντασία των μεσογειακών πολιτισμών της αρχαιότητας ο ταύρος κατέχει περίοπτη θέση και η έκθεση «Ο ταύρος στον μεσογειακό κόσμο: Μύθοι και λατρείες», η οποία θα εγκαινιασθεί στις 19 Μαρτίου στο Μουσείο Μπενάκη στο πλαίσιο των εκδηλώσεων της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, αποσκοπεί σε αυτό ακριβώς: την ανάδειξη της σημασίας του ταύρου για τους λαούς της Μεσογείου από τη Φοινίκη ως την Ιβηρική χερσόνησο και του ρόλου που διαδραμάτισε στη δημιουργία μιας πλειάδας συμβόλων και τελετών.
Πρωτότυπα έργα τέχνης που έχουν επιλεγεί τόσο για την αρχαιολογική τους αξία όσο και για την αισθητική, ενώ πολλά από αυτά δεν είχαν ποτέ στο παρελθόν παρουσιασθεί σε κοινό, περιλαμβάνονται σε αυτή την έκθεση για την οποία συνεργάστηκαν τα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά μουσεία. Το Λούβρο, το Βρετανικό Μουσείο, τα Κρατικά Μουσεία του Βερολίνου, το Μουσείο του Βατικανού και το Εθνικό Αρχαιολογικό της Ισπανίας είναι μεταξύ αυτών που συμμετέχουν με έργα τους στην έκθεση, ενώ 64 από τα έργα αυτά προέρχονται από ελληνικά μουσεία, κυρίως το Εθνικό Αρχαιολογικό και τα μουσεία του Ηρακλείου, του Ρεθύμνου, των Χανίων, του Αγίου Νικολάου Κρήτης, της Ολυμπίας, των Θηβών, της Μήλου, καθώς και το Μουσείο Μπενάκη. Το αποτέλεσμα είναι ένα γοητευτικό, σφιχτά δεμένο σύνολο, ευφάνταστο και πρωτότυπο, το οποίο παρουσιάστηκε ήδη στη Βαρκελώνη, αφού στη διαμόρφωσή του συνέβαλε κατά κύριο λόγο το Μουσείο Ιστορίας αυτής της ισπανικής πόλης. Η οργάνωση της έκθεσης μάλιστα έγινε στο πλαίσιο ευρύτερου εκθεσιακού προγράμματος του ισπανικού αυτού μουσείου με τίτλο «Μεσόγειος: Τέχνη, Ιστορία και Πολιτισμός», στο οποίο διερευνώνται οι πολιτισμικοί δεσμοί των λαών που βρέχονται από την ίδια θάλασσα και ζυμώθηκαν με τους ίδιους μύθους μέσα στους αιώνες.
Σύμβολο δύναμης
Λατρευτικά αντικείμενα, αγγεία, κοσμήματα, σφραγιδόλιθοι, πήλινες πινακίδες με την αρχέγονη φιγούρα του ταύρου να κυριαρχεί πρόκειται να εκτεθούν στο Μουσείο Μπενάκη. Από ελληνικής πλευράς υπεύθυνος της έκθεσης είναι ο κ. Γιάννης Τζεδάκις, επίτιμος γενικός διευθυντής Αρχαιοτήτων. Οι θεματικές ενότητες της έκθεσης προσδιορίζουν και την προσέγγιση στο θέμα, αφού ανάμεσα σε αυτές περιλαμβάνονται ο μύθος της αρπαγής της Ευρώπης, η ανάδειξη του επουράνιου και του επίγειου ταύρου (ο ταύρος της βροχής και του νερού, ο χθόνιος ταύρος ζωοδότης και γονιμοποιός), λατρευτικά σύμβολα (όπως είναι τα κέρατα καθοσιώσεως), ιερά με αναθήματα ταύρων, αθλητικά παιχνίδια με τον ταύρο (Ταυροκαθάψια), οι γρανιτένιοι ταύροι της Ιβηρίας και, τέλος, η θυσία του ταύρου και η υποχθόνια φύση του.
Ζώο που από την Εποχή του Χαλκού ήδη, όταν ήταν σε ημιάγρια κατάσταση, ο ταύρος αποτελούσε μέρος μιας δύσκολης όσο και προκλητικής όμως δοκιμασίας για τους νέους, αφού το κυνήγι του μπορούσε να αποδείξει χωρίς αμφισβητήσεις τη σωματική υπεροχή τους. Για τους προϊστορικούς ανθρώπους από την Κύπρο και την Κρήτη ως τη χερσόνησο των Ιβήρων, συμπεριλαμβανομένης της Ανατολίας, της Ετρουρίας και της Ρώμης, ο ταύρος συμβόλιζε τη δύναμη, τη γονιμότητα του κοπαδιού, της γης, αλλά και την ανθρώπινη ευγονία, ακόμη όμως και την αγριότητα που συχνά επιδεικνύει η φύση. Αυτονόητη εξάλλου ήταν η χρησιμότητά του για τις αρχαίες αγροτικές οικογένειες, όπως δείχνουν οι σκηνές της καθημερινής ζωής που απεικονίζονται σε διάφορα αρχαία ευρήματα. Από παρόμοιες απεικονίσεις άλλωστε σε μινωικά ρυτά αγγεία, που χρονολογούνται από τις αρχές της 2ης π.Χ. χιλιετίας, μας έχουν γίνει γνωστά και τα Ταυροκαθάψια, ένα τελετουργικό θέαμα στην Κρήτη της μινωικής εποχής με ρίζες που βρίσκονται στην Αίγυπτο.
Μύθοι και λατρεία
Ενας πραγματικός πλούτος λοιπόν ήταν ο ταύρος, που εξασφάλιζε καλή ζωή για τον κάτοχό του αλλά και τον σεβασμό των υπολοίπων. Η έκθεση όμως προβάλλει ένα ακόμη στοιχείο: το αρσενικό βασίλειο όπως διαμορφωνόταν στον αρχαίο κόσμο. Ετσι, μέσα από τη σφαίρα των αρσενικών αξιών παρουσιάζει τη λατρεία των βοοειδών στους αρχαίους μεσογειακούς πολιτισμούς, αναπτύσσοντας παράλληλα τη μεγάλη ποικιλία των συμβολικών χρήσεων που είχε ο ταύρος για αυτούς.
Πλήθος μύθων, μεταξύ των οποίων πολλοί της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, συνέβαλε στην καθιέρωση των διαφόρων λατρειών και δοξασιών του αρχαίου μεσογειακού κόσμου γύρω από τον ταύρο. Αλλοτε με τη θεϊκή του υπόσταση, ως μεταμόρφωση δηλαδή του Δία· άλλοτε ως αντικείμενο παράφορης ερωτικής επιθυμίας και άλογου πάθους, όπως συνέβη με την Πασιφάη που ερωτεύθηκε τον ταύρο του Μίνωα με καρπό του έρωτά τους τον Μινώταυρο· άλλοτε ως αντικείμενο ή σύμβολο λατρείας και άλλοτε ως μέσον επιβολής και διεκδίκησης εξουσίας, όπως συνέβη με τον Θησέα και τον Ηρακλή, ο ταύρος υπήρξε για τον ελλαδικό κόσμο ένα από τα ισχυρότερα σημεία αναφοράς.
Δύο ήταν τα βασικά στοιχεία που διαμόρφωσαν τον πυρήνα αυτών των μύθων στην Κρήτη. Από τη μια πλευρά, η ισχυρή αστρολογική παράδοση και, από την άλλη, η ακμή του μινωικού πολιτισμού με κεντρικό φορέα της εξουσίας τον Μίνωα. Οι λατρείες του Ηλίου και της Σελήνης, που ήλθαν από τις νοτιοανατολικές ακτές της Μεσογείου, λατρείες του τύπου του Αστέριου Δία και της Αστάρτης με μαγικές τελετουργίες για τη βροχή και τη βλάστηση, με μυστηριακούς χορούς και γιορτές όπως πολύ πιθανόν να ήταν και τα Ταυροκαθάψια, έγιναν η αρχή για να πλαστούν οι μύθοι του Δία και της Ευρώπης, του Μίνωα και της Πασιφάης, του Δαιδάλου και του Μινώταυρου. Η μεταφορά της Ευρώπης πάνω στον ταύρο από την Τύρο ή τη Σιδώνα στην Κρήτη υποδηλώνει τον δρόμο που ακολούθησε η διάδοση της λατρείας της Αστάρτης και την αναμορφωμένη καθιέρωσή της στην Κρήτη. Αλλωστε αυτός ο ταυρόμορφος θεός της Κρήτης συναντάται ως Απις στην Αίγυπτο, ενώ στη μυκηναϊκή Ελλάδα πολιορκεί την αγελαδόμορφη Ηώ και στην προδωρική Βοιωτία σμίγει στη γιορτή του ταύρου με την αγελάδα.
Τελετουργικοί αγώνες
Στην Κρήτη εξάλλου διαδραματίζεται ο έβδομος άθλος του Ηρακλή, με τον ήρωα να συλλαμβάνει ύστερα από σκληρή πάλη έναν άγριο ταύρο τον οποίο και μετέφερε στη συνέχεια στις Μυκήνες, ενώ και στον δέκατο άθλο του πρέπει να φθάσει στην άκρη του κόσμου, στη μακρινή Ιβηρία, για να φέρει τα βόδια του Γηρυόνη, αφού η αρπαγή ενός κοπαδιού ζώων ήταν πράξη λεβεντιάς και σωματικής υπεροχής. Και ο αγώνας του όμως με τον αθάνατο ποταμό Αχελώο, που είχε και τη μορφή ταύρου, προκειμένου να σώσει τη Δηιάνειρα, θα πρέπει να εκληφθεί ως μέρος της βασιλικής τελετουργίας του γάμου. Το κέρατο του ταύρου άλλωστε, που θεωρήθηκε βάση της γονιμότητας από τα αρχαιότατα χρόνια, προίκιζε τον υποψήφιο με το βασιλικό αξίωμα εφόσον κατόρθωνε να το αποκτήσει παλεύοντας με το ζώο.
Εναν ταύρο που σκορπούσε παντού τον τρόμο καλείται να σκοτώσει στον Μαραθώνα και ο Θησέας, ο θεμελιωτής του αθηναϊκού κράτους, ακολουθώντας την παράδοση του τελετουργικού αγώνα ανάμεσα στον βασιλιά και στα άγρια ζώα, γνωστή τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Μικρά Ασία, στη Βαβυλώνα και στη Συρία, ενώ η επαφή με το κέρατο του ταύρου τον καθιστούσε ικανό να προκαλέσει βροχή στο όνομα της Σελήνης-θέας, γονιμοποιώντας τα χωράφια.
Αυτή τη γοητευτική διαδρομή ακολουθεί η έκθεση, διεισδύοντας στο γήινο αλλά και στο μεταφυσικό περιβάλλον του προϊστορικού κόσμου της Μεσογείου. Οι μύθοι και οι λατρείες που έφεραν τους ανθρώπους πιο κοντά, κοινωνούς πάντα από την ίδια πηγή.
