Είναι οι άνθρωποι που δημιουργούν το ελληνικό τραγούδι. Ερμηνεύουν, συνθέτουν μελωδίες, γράφουν στίχους, κάνουν παραγωγές, δημόσιες σχέσεις και μανατζάρουν καλλιτέχνες. Αντικείμενο της δουλειάς τους τα τραγούδια που τραγουδάμε
Ελένη Δήμου
τραγουδίστρια
Εχει ερμηνεύσει μερικά από τα ωραιότερα ελληνικά τραγούδια. Φωνή βαθιά, με ένα ηχόχρωμα που δύσκολα ξεχνάς. Η Ελένη Δήμου μάς μίλησε για τον ρόλο του ερμηνευτή στο τραγούδι:
“Το τραγούδι είναι ένας μαγικός τρόπος επικοινωνίας. Ενας ερμηνευτής είναι όπως ένας ηθοποιός που παίζει έναν ρόλο και πρέπει να σε πείσει πως, για μια έστω στιγμή, αυτός ο ρόλος είναι μια πραγματικότητα. Τουλάχιστον έτσι το αντιλαμβάνομαι και το αισθάνομαι εγώ. Παίζω έναν ρόλο. Προσπαθώ να μεταφέρω στον άλλον την αλήθεια του τραγουδιού. Νομίζω πως έτσι λειτουργούν και οι περισσότεροι ερμηνευτές. Ισως πάλι να τα βλέπω έτσι γιατί αγαπώ και το θέατρο πάρα πολύ. Πάντως κάθε τραγούδι το βλέπω σαν μια παράσταση τριών λεπτών.
Οταν ερμηνεύω ένα τραγούδι θεωρώ ότι πολλοί έχουν ζήσει μια παρόμοια εμπειρία και όσο περισσότεροι τόσο πιο επιτυχημένο θα είναι το τραγούδι. Και όταν λέω «επιτυχημένο» δεν εννοώ στις πωλήσεις αλλά στο να μιλήσει στις καρδιές των ανθρώπων.
Υπάρχει μια μαγική συνταγή για να γίνει ένα καλό τραγούδι: πρέπει να παντρευτούν καλά ο στίχος με τη μελωδία, με την ενορχήστρωση, με την παραγωγή και με την ερμηνεία. Αν το δέσιμο αυτό πετύχει, τότε μπορεί να βγει ένα σπουδαίο τραγούδι. Αν κάτι απ’ όλα αυτά δεν πετύχει, πάει χαμένη όλη η προσπάθεια.
Οι στιγμές στο στούντιο ηχογράφησης ενός δίσκου είναι μαγικές. Εγώ δεν τα παιδεύω τα τραγούδια. Θεωρώ ότι πολλές φορές first take – best take. Οταν αρχίζω να μαθαίνω κάτι πάρα πολύ καλά, αρχίζω να του προσθέτω «στολιδάκια». Και δεν θέλω να συμβαίνει αυτό γιατί έχω την εντύπωση πως χάνεται το συναίσθημα, χάνεται η αλήθεια του τραγουδιού. Γενικά δεν μ’ αρέσει να παιδεύω τα πράγματα. Και ειδικά όταν τραγουδάω δεν θέλω να λειτουργώ με τη λογική. Θέλω να είμαι κάτι που πετάει, πατάει, αιωρείται, ταξιδεύει, πεθαίνει, γεννιέται, ζει, ερωτεύεται, ξεχνιέται, αφήνεται…
Το κριτήριο για τα τραγούδια που επιλέγω να πω σε έναν δίσκο είναι η ψυχολογική κατάσταση στην οποία βρίσκομαι εκείνη την περίοδο. Αν περνάω φάση χαμηλών τόνων, έτσι θα είναι και τα τραγούδια που θα διαλέξω. Αν είμαι σε φάση μεγαλύτερης έντασης, θα είναι ανάλογα. Το συναίσθημα με οδηγεί στις επιλογές μου.
Δυστυχώς, ενώ μιλάμε την πλουσιότερη γλώσσα του κόσμου, τον τελευταίο καιρό την έχουμε περιορίσει σε 100-200 λέξεις· στα τραγούδια, στην επικοινωνία μας με τους άλλους, στα πάντα.
Είναι φυσικό οι στίχοι των τραγουδιών να είναι κι αυτοί περιορισμένης γκάμας. Αλλά πρέπει να πω ότι γράφονται και πολύ ωραία πράγματα. Προσωπικά μου αρέσει πολύ ο Ορφέας Περίδης.
Τα πράγματα δεν λειτουργούν πάντα όπως τα θέλουμε. Αισθάνθηκα πολλές φορές ευτυχισμένη και απογειωμένη στην καριέρα μου, για παράδειγμα όταν έκανα τον δίσκο με τον Γιάννη Σπανό «Προσωπικά», με στίχους της Νικολακοπούλου και της Κριεζή ή τις «Αντιθέσεις» ή όταν είχα πάρει το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης που ένιωθα ότι είχα όλο τον κόσμο στα πόδια μου. Αλλά τελικά κατάλαβα ότι μπορεί κανείς να ζήσει και χωρίς όλα αυτά, χωρίς τις επιτυχίες και την αναγνώριση και τη δημοσιότητα.
Είμαι φιλόδοξη με την έννοια ότι μ’ αρέσει να βλέπουν το φως τα πράγματα που κάνω. Δεν μ’ αρέσει να μένουν στο σκοτάδι. Είναι σαν να θέλω να μοιράσω την αγάπη μου κομματάκια κομματάκια.
Πιστεύω ότι το ελληνικό τραγούδι τον τελευταίο καιρό έχει τα χάλια του. Μέσα στο μακρινό του ταξίδι σταμάτησε τα τελευταία χρόνια σε πράγματα που δεν είναι και πολύ ελληνικά. Ολος αυτός ο τουρκομπαρόκ ήχος και η διάθεση που έχουν τα περισσότερα τραγούδια που βγαίνουν δεν έχουν κανένα ελληνικό άκουσμα. Με ενοχλούν πολύ όλα αυτά τα κακολαϊκότροπα τραγούδια, αλλά πιστεύω επίσης ότι κάτι γίνεται τώρα τελευταία. Βλέπεις μερικές καλές προσπάθειες και λες ότι δεν χάθηκαν όλα.
Σε έναν νέο άνθρωπο που ξεκινάει να ασχοληθεί με το τραγούδι θα του έλεγα να λειτουργεί με το συναίσθημά του, να δημιουργήσει αντιστάσεις και να έχει επίγνωση των πραγμάτων που καταθέτει με το τραγούδι. Πολλές φορές ακούω κάποια τραγούδια και έχω την εντύπωση ότι αυτοί που τα ερμηνεύουν δεν καταλαβαίνουν τι λένε.”
Σταμάτης Κραουνάκης
συνθέτης
Ο Σταμάτης Κραουνάκης μπορεί να υπερηφανεύεται ότι κάποιες στιγμές έχει καταφέρει κάτι μαγικό: να μιλήσει με τα τραγούδια του στην ψυχή μας. Και όλα αυτά σε μια εποχή που δεν ευνοεί καθόλου τις «συνομιλίες ψυχής». Τον ρωτήσαμε να μας πει πώς γεννιέται ένα τραγούδι:
“Είναι καταπληκτικό να γράφεις ένα τραγούδι. Λυπάμαι που θα το πω τόσο απλά, αλλά είναι αρκετό για έναν άνθρωπο που μπορεί να το κάνει απλώς να γυρίσει το κουμπί και να πει «θα φτιάξω ένα τραγούδι».
Ενα τραγούδι ξεκινάει από οτιδήποτε. Οταν ξέρεις την τέχνη να το κάνεις είναι πολύ εύκολο να το κάνεις. Αλλά και αυτό είναι σχετικό. Για μένα οι πιο σπάνιες στιγμές είναι όταν παίζω ένα τραγούδι σαν να το ‘ξερα. Δεν μου συμβαίνει συχνά αυτό, αλλά όταν έρχεται ένα τέτοιο τραγούδι, όπως τα «Καινούργια φτερά», είναι σαν να το ήξερα. Εκεί ξέρεις ότι είναι έτοιμο. Απλώς έρχεται και είσαι το μέσον μέσα από το οποίο διατυπώνεται. Οντως είναι μια μαγική στιγμή.
Οταν γράφεις ένα τραγούδι είναι μια ώρα που θυσιάζεις το εγώ σου. Πιστεύω ότι τα τραγούδια δεν θα έπρεπε να τα υπογράφουμε. Είναι όλα δημώδη. Με αυτή την αίσθηση θα έπρεπε κανονικά να γράφονται και να διατυπώνονται τα τραγούδια.
Ως ένα σημείο υπάρχουν αυτοβιογραφικά στοιχεία στα τραγούδια μου. Από εκεί και πέρα, αυτό που μου αρέσει πραγματικά είναι να μπορέσω να συλλάβω ένα θέμα το οποίο θα ‘θελα να τραγουδήσουν κάποιοι και ίσως δεν το έχουν σκεφθεί ή κάτι που έχει τραγουδηθεί πολλές φορές αλλά όχι με αυτόν τον τρόπο.
Δεν μου αρέσει να είναι το τραγούδι «εγωστρεφές». Είναι πιο ευτυχισμένο πράγμα να ξέρεις ότι γίνεσαι «εμείς» μέσα από ένα τραγούδι.
Μου αρέσει να δουλεύω με τα λόγια ενός τραγουδιού γιατί με ερεθίζουν περίεργα. Αυτό που κάνω συνήθως είναι όταν έχω τα λόγια να μαθαίνω απ’ έξω τι είναι αυτό που θα πω. Και σιγά σιγά γίνομαι ο ρόλος. Δηλαδή, ακόμη και αν δεν ξέρω ποιος θα το πει προσπαθώ να φανταστώ κατ’ αρχήν, όπως στο θέατρο, τον άνθρωπο που θα φορέσει αυτά τα λόγια, ποιος ήρωας θα τα πάρει.
Στο τραγούδι έχει πολύ μεγάλη σημασία ο τραγουδιστής. Είναι ο καλός σοφέρ. Είναι παραπάνω από το όργανο. Είναι η ψυχή του, και εκεί πιστεύω ότι το τραγούδι έχει κολλήσει. Ενας πολύ βασικός λόγος που πιστεύω ότι δεν έχουμε καλό τραγούδι αυτή τη στιγμή είναι γιατί όλοι αυτοί οι μέτριοι άνθρωποι που κάνουν τους φορείς θέλουν αυτό που λένε και που πουλάνε να είναι απολύτως ταυτισμένο με το εγώ τους, και το εγώ τους είναι τίποτα.
Συνήθως καταλαβαίνω ότι ένα τραγούδι θα γίνει επιτυχία την ώρα που ηχογραφείται. Είναι όταν νιώθω ότι ένα πράγμα μπορεί να ζήσει περισσότερο από εμένα. Αυτό μου έχει συμβεί δυο-τρεις φορές και συμπτωματικά έγινε με τραγούδια που έδειξαν στην πορεία ότι θα αντέξουν στον χρόνο. Κάτι παθαίνω την ώρα της ηχογράφησης, μια υπερβατική συγκίνηση που ούτε εγώ μπορώ να εξηγήσω εκείνη την ώρα. Κάποιες φορές έχω νιώσει ότι αυτό θα ζήσει πιο πολύ από τα χρόνια μου. Είναι πολύ χοντρός κραδασμός αυτός και έχω ρίξει πολύ κλάμα με μερικά από αυτά.
Στην καινούργια μου δουλειά μπορώ να πω ότι βάζω τον ως τώρα γνωστό μελωδικό εαυτό μου σε ένα πολύ καινούργιο αυτοδύναμο όχημα, ρυθμικό, πράγμα που δεν το έχω ξανακάνει ποτέ σε αυτόν τον βαθμό ως σήμερα. Μάλλον αποκαλύπτω ένα πολύ ισχυρό διονυσιακό στοιχείο το οποίο, ενώ εμπεριείχα και είναι πασιφανές ότι το κουβαλάω, στη δισκογραφία μου δεν το έχω αφήσει να φανεί παρά σε ψήγματα μέσα στις δουλειές. Είναι ένας πολύ χορευτικός δίσκος, χρησιμοποιώ πολύ έθνικ στοιχείο στη γραφή των τραγουδιών αλλά καθόλου συμβατικό. Εχει μπει πολλή Αφρική μέσα και πολλή Μεσόγειος.
Η επιτυχία δεν μειώνει τη φιλοδοξία. Απλώς είμαι ευχαριστημένος επειδή υπάρχει μια αποδοχή στο τι έχω κάνει.
Αν είχα την επιλογή να είχα γράψει μόνο ένα τραγούδι, θα ήταν αναμφισβήτητα, μέχρι στιγμής, η «Σωτηρία της ψυχής», και ένα-δυο κομμάτια από τον καινούργιο δίσκο μου. Χάρηκα επειδή ήταν πράγματα που μου βγήκαν πολύ καινούργια, στην καρδιά και στην ψυχή μου. Χάρηκα που τα είδα μπροστά μου.
Στο ελληνικό τραγούδι δεν με φοβίζει τίποτε. Αυτό που με ενοχλεί είναι το ελληνικό τραγούδι που δεν είναι ελληνικό τραγούδι και που απλώς είναι ελληνόφωνο.
Πιστεύω ότι αυτή τη στιγμή το κοινό έχει ανάγκη από καθαρό ψωμί. Θέλουν οι άνθρωποι να φάνε. Τι θα κάνουν; Σε μια πολύ μικρή χώρα πάρα πολλοί άνθρωποι έχουν αποφασίσει να κάνουν τους σοβαρούς. Κάποτε οι λαϊκοί τραγουδιστές ήταν στα πανηγύρια και στις ταβέρνες. Τώρα δεν μπορούν αν δεν πάνε στο Ηρώδειο να πάρουν το credit.
Πιστεύω ότι θα γεννηθούν καινούργια πράγματα με πάρα πολύ ενδιαφέρον. Αυτό που μου δίνει ελπίδες είναι ότι βλέπω νέα παιδιά που δεν τσιμπάνε στο ψέμα, στο «ντεμέκ».
Σε κάποιον που ξεκινάει τώρα ως συνθέτης θα συμβούλευα να μη δώσει σε κανέναν άλλον σημασία παρά μόνο στο ταλέντο του. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος από το απόλυτο πείσμα, την απόλυτη πίστη σε αυτό που γεννάς. Είναι τόσο μεγάλη η χαβούζα που, αν θελήσει να επιβιώσει άνθρωπος που θα κάνει αυτή τη δουλειά, πρέπει να πάει μόνο στην τρέλα του. Δεν έχει άλλη προοπτική.”
Γιώργος Παυριανός
στιχουργός
«Εν αρχή ην ο λόγος» μας είπε ο στιχουργός Γιώργος Παυριανός. Ισως έχει δίκιο. Στο κάτω κάτω αυτό που μας συγκινεί στα τραγούδια είναι αυτό που αρθρώνει η γλώσσα μας:
“Ενα τραγούδι άλλες φορές έχει αντικείμενο το χρήμα, άλλες φορές γεννιέται από μια εμπειρία, όπως για παράδειγμα μια ερωτική απογοήτευση, άλλες φορές γίνεται και απ’ τα δύο. Τα καλύτερα, φυσικά, είναι τα τραγούδια που δεν γίνονται για το χρήμα. Αυτά είναι τα τραγούδια που αποδεικνύουν από μόνα τους ότι δεν έχουν καμία σχέση με το χρήμα, ότι είναι τουλάχιστον αθώα ως προς την πρόθεση.
Οταν γράφεις ένα τραγούδι δεν πρέπει να σκέφτεσαι αν θα έχει επιτυχία και αν θα το τραγουδάει ο κόσμος. Η σκέψη σου πρέπει να είναι πώς να είσαι αυθεντικός. Τα τραγούδια είναι σαν καταλύτες μεταξύ των ανθρώπων. Οι άνθρωποι πολλές φορές δεν έχουν την όρεξη ή τη δυνατότητα να μιλήσουν στους άλλους. Δεν ξέρουν να λένε ωραία λόγια. Εκεί είμαστε εμείς. Ερχόμαστε κάπως σαν καταλύτες και κάνουμε τον διαμεσολαβητή. Αρα είναι καλύτερο να έχεις την αλήθεια κατά νου παρά την αντίδραση του κοινού. Αν κάτι είναι αληθινό και σωστό, τότε το κοινό θα αντιδράσει ανάλογα.
Οι στίχοι είναι η συγκεκριμενοποίηση του τραγουδιού. Το ότι ένα τραγούδι είναι άναρθρο χωρίς τους στίχους σημαίνει ότι αυτό το κάτι που θέλεις να πεις μπορεί να σ’ το δώσει μόνο ο λόγος. Από την άλλη, ο συνθέτης είναι πολύ μεγάλο στοιχείο γιατί μπορεί να κάνει με τη μουσική έναν μέτριο στίχο πολύ σπουδαίο. Είναι τρισυπόστατο το πράγμα. Είναι ο πατέρας, η μητέρα και το παιδί.
Σε σχέση με τον συνθέτη και τον τραγουδιστή το επάγγελμα του συνθέτη είναι λιγότερο προσοδοφόρο. Οι συνθέτες είναι βέβαια σε καλύτερη θέση γιατί είναι πλέον αναμεμειγμένοι μαζί με τους τραγουδιστές στη διαδικασία παραγωγής του τραγουδιού. Τα περισσότερα χρήματα, νομίζω, τα παίρνουν οι τραγουδιστές. Γι’ αυτό βλέπουμε ότι οι περισσότεροι στιχουργοί αναγκάζονται να κάνουν διάφορα άλλα επαγγέλματα για να επιζήσουν. Οι στίχοι, γενικά, δεν αφήνουν έσοδα.
Μου αρέσουν όλοι οι μεγάλοι έλληνες στιχουργοί. Η στιχουργική έχει να κάνει με διάβασμα και με ενημέρωση. Οι στιχουργοί είναι πιο διαβασμένοι, πιο ενημερωμένοι και από τη φύση της δουλειάς τους πρέπει να διαβάζουν ποίηση. Αυτό σημαίνει ότι οι στιχουργοί πριν απ’ όλους καταλαβαίνουν μερικά από τα μυστικά της ζωής.
Η τεχνική του στίχου είναι κάτι που κατακτιέται δουλεύοντας. Πρέπει να βγάλεις το συναίσθημα μέσα σε δύο κουπλέ και ένα ρεφρέν. Παλιά, ήταν πιο ωραία. Τουλάχιστον ο στιχουργός έδειχνε το ταλέντο του και τη μαστοριά του φτιάχνοντας ωραία κουπλέ και βεβαίως πηγαίνοντας σε ένα ωραίο ρεφρέν. Τον τελευταίο καιρό, λόγω μουσικής ανάγκης, τα περισσότερα τραγούδια σκάνε σε ένα επαναλαμβανόμενο ρεφρέν το οποίο έχει μια έννοια τσίκλας για τα αφτιά.
Δεν μπορώ να γράψω τη στιγμή που συμβαίνει κάτι. Μόνο όταν αυτό έχει κρυώσει. Δηλαδή, άμα χωρίσω είναι μάταιο να τρέξω σπίτι μου να γράψω ένα τραγούδι για τον χωρισμό. Εκείνη τη στιγμή, άμα χωρίσεις, πρέπει να κλάψεις, να χτυπηθείς, να κάνεις οτιδήποτε άλλο εκτός από το να γράψεις στίχο. Δουλεύοντας όμως το τραγούδι μπαίνω στη θέση του προσώπου που υποδύομαι και νιώθω τα συναισθήματά του. Αναλόγως αγκομαχώ, πολλές φορές κλαίω, καπνίζω παραπάνω, γενικά περνάω μια διαδικασία που είναι η ψυχολογία του στίχου που περιγράφω.
Αν δουλεύεις κατά παραγγελίαν πρέπει να λαμβάνεις υπόψη σου τον άνθρωπο που θα το τραγουδήσει, ώστε να μην έχουμε το φαινόμενο των ημερών όπου πενηντάρηδες τραγουδούν σαν τζόβενα, σαν να γνώρισαν για πρώτη φορά τον έρωτα και τζόβενα τραγουδούν σαν να έχουν γνωρίσει όλη τη «ρούχλα» της ζωής και όλο το φτύσιμο του έρωτα και της αγάπης.
Πολλές φορές έχω αισθανθεί τη στιγμή που γράφω ένα τραγούδι ότι το τραγούδι αυτό θα γίνει επιτυχία. Αισθάνεσαι ένα τσίμπημα και αυτό που έχεις γράψει εκπλήττει και εσένα τον ίδιο. Βέβαια μπορούμε εύκολα να εξασφαλίσουμε ένα σουξέ λέγοντας συνήθως κάτι σεξουαλικό ή κάτι τέτοιο. Είναι ένας γρήγορος τρόπος ο οποίος δεν είναι και κάτι που κάνει τον στιχουργό να ξεχωρίζει.
Δεν ξεχωρίζω κάποιο από τα τραγούδια που έχω γράψει διότι έχω διαφορετική σχέση με το καθένα. Τα τραγούδια είναι τα παιδιά μου και ελπίζω ότι κάποια στιγμή θα με γιατροπορέψουν. Το καθένα έχει διαφορετική αιτία, διαφορετικό λόγο, διαφορετική προϊστορία. Το τραγούδι που αγαπάω περισσότερο είναι αυτό που δεν έχω γράψει ακόμα.”
Νίκος Καλημέρης
παραγωγός
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι παραγωγοί είναι οι σεφ του τραγουδιού. Οι άνθρωποι που αναζητούν και βρίσκουν τα βασικά υλικά για να γίνει ένας δίσκος. Οταν τα διάφορα συστατικά είναι σωστά και ο παραγωγός ταλαντούχος, τότε έχουμε και ωραία τραγούδια. Ο Νίκος Καλημέρης μάς μίλησε για τον ρόλο του παραγωγού στη γέννηση ενός δίσκου:
“Τα πράγματα όσον αφορά τους παραγωγούς στην Ελλάδα είναι παρεξηγημένα. Παραγωγός είναι κανονικά αυτός που παίρνει τραγούδια και σε συνεννόηση με τον καλλιτέχνη και την εταιρεία θα φροντίσει να βρει τους ενορχηστρωτές, τι ακριβώς ταιριάζει, το στούντιο, τους μουσικούς, έναν ηχητικό χαρακτήρα. Θα φέρει σε πέρας τη δουλειά και θα τη δώσει στην εταιρεία.
Σε μερικές περιπτώσεις βρίσκουμε τα τραγούδια μαζί με τον καλλιτέχνη και κατόπιν έναν παραγωγό που να ταιριάζει και να επιμεληθεί την παραγωγή στο στούντιο. Το παλιό πρότυπο του παραγωγού έχει αρχίσει να καταργείται, τουλάχιστον σε μερικές εταιρείες.
Πιστεύω ότι η δουλειά χωρίζεται σε δύο στάδια. Η πρώτη είναι όταν έχει ολοκληρωθεί η συλλογή του ρεπερτορίου και μπαίνεις στο στούντιο, εκεί που γίνεται η γένεση του πράγματος. Μετά, η τελευταία φάση είναι η τελική μείξη. Κάθε ημέρα που περνάει βλέπεις να τελειώνει και ένα τραγούδι, και βλέπεις σιγά σιγά να ολοκληρώνεται η εικόνα. Βέβαια πολύ καλή στιγμή είναι αργότερα, όταν έρχεται η επιτυχία. Είναι το καλύτερο όταν αυτό που αρέσει σ’ εσένα αρέσει και στον κόσμο. Η καλύτερη όμως στιγμή γενικά είναι στο στούντιο.
Υπάρχουν διάφορες απόψεις για το τι πρέπει να κάνει ένας παραγωγός για να πετύχει. Σίγουρα πρέπει να έχει το ένστικτο της επιλογής των τραγουδιών σε συνδυασμό με τον καλλιτέχνη που θα δουλέψει. Επίσης να έχει σχέση με τη συγκεκριμένη εποχή και το ρεύμα που υπάρχει. Πρέπει να έχει, αν όχι ειδικές, τουλάχιστον γενικές γνώσεις μουσικής.
Υπάρχουν κάποια στάνταρντ για το πόσο χρόνο παίρνει μια παραγωγή για να τελειώσει. Για να συλλέξεις ένα ρεπερτόριο χρειάζονται περίπου τρεις μήνες. Μετά υπολογίζουμε και άλλους τρεις μήνες για να εκτελεσθεί η παραγωγή. Αυτά για τις πιο εύκολες δουλειές. Υπάρχουν και παραγωγές όπως το «Ηφαίστειο» της Αλκηστης Πρωτοψάλτη: ξεκίνησε να γεννιέται ως τραγούδια και ως στούντιο το ’94 και τελείωσε και βγήκε το ’97.
Υπάρχει και μια κατηγορία ρεπερτορίου όπως της Χαρούλας Αλεξίου ή της Αρβανιτάκη το οποίο είναι γύρω στους δέκα μήνες. Εκεί οι απαιτήσεις είναι περισσότερες. Στην αγορά του ποπ και του μοντέρνου τραγουδιού οι τακτικές είναι διαφορετικές, όπως είναι διαφορετικές και οι ταχύτητες στις πωλήσεις. Πιστεύω ότι το ελληνικό κοινό είναι δεκτικό προς τα ακούσματα και τους ανθρώπους. Είναι ανοιχτό και σε ένα διαφορετικό άκουσμα από αυτό το οποίο πιστεύουμε όλοι ότι είναι το mainstream της εποχής. Γενικώς υπάρχει μια διάθεση για φρέσκους ανθρώπους και για μοντέρνα πράγματα. Αυτό το βλέπουμε και στο μοντέρνο λαϊκό ρεπερτόριο, όπου βγαίνουν καινούργιοι άνθρωποι και κάνουν μεγάλες επιτυχίες πολύ γρήγορα. Επίσης στην ύπαρξη της ροκ και του χιπ χοπ, που φθάνουν σε πωλήσεις χρυσών δίσκων.
Τα πράγματα στο ελληνικό τραγούδι τα βλέπω δύσκολα, αλλά πιστεύω ότι μας έχουν μείνει κάποια ποιοτικά στοιχεία. Είναι πολύ σημαντικό να βγαίνουν καλές δουλειές και να έχουν εμπορική επιτυχία. Είναι πολύ ευχάριστο το γεγονός ότι υπάρχουν τόσο διαφορετικά είδη μουσικής με αποδοχή από το κοινό. Σίγουρα επίσης τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια έξαρση του ποπ λαϊκού, πιο διασκεδαστικού τραγουδιού. Πιστεύω ότι η κατάληξη αυτού του πράγματος θα είναι τρεις-τέσσερις καλλιτέχνες που θα είναι και οι μεγάλοι σταρ και όλοι οι υπόλοιποι κάποια στιγμή θα σβήσουν. Αυτό είναι φυσιολογικό αφού η αγοραστική δύναμη αυτού του ρεπερτορίου είναι συγκεκριμένη.
Η επιτυχία έρχεται αυτόματα όταν ο καλλιτέχνης κάνει αυτό που του αρμόζει ως τραγούδι, ως στίχος, ως ήχος κλπ. Πολλοί από τους συνθέτες που ξεκινούν τώρα θεωρούν ότι είναι πολύ εύκολο να κάνεις μια επιτυχία σαν αυτές που κάνουν συνθέτες της μόδας και έτσι παρουσιάζουν ανούσια πράγματα. Πιστεύω ότι και σε αυτούς κάτι υπάρχει. Οι νέοι πρέπει να ανατρέξουν στην παλιά δισκογραφία. Ο κόσμος σήμερα τραγουδάει ακόμη τα παλιά τραγούδια. Υπάρχει μια κρίση ρεπερτορίου, τραγουδιών και περισσότερο των στίχων. Το τραγούδι πιστεύω ότι είναι η μουσική, η μελωδία, ο στίχος, η ερμηνεία και η ενορχήστρωση. Λειτουργεί συνολικά.”
Ελίνα Δελαλοπούλου
υπεύθυνη δημοσίων σχέσεων της Warner
Μακάρι να ήταν μόνο οι νότες και τα λόγια. Ενας καλλιτέχνης έχει να κάνει και με χιλιάδες άλλες παραμέτρους που αφορούν τη δημόσια εικόνα του. Εδώ ακριβώς κάνουν την εμφάνισή τους οι υπεύθυνοι δημοσίων σχέσεων. Μας μίλησε για αυτές η Ελίνα Δελαλοπούλου:
“Τα καθήκοντα ενός προσώπου που κάνει δημόσιες σχέσεις για μια δισκογραφική εταιρεία διαμορφώνονται ανάλογα με τις ανάγκες της. Ο άνθρωπος που κάνει δημόσιες σχέσεις πρέπει να φροντίζει για τη δημόσια εικόνα και την προβολή του εκάστοτε καλλιτέχνη στα ΜΜΕ. Πρέπει επίσης να προγραμματίσει τις σωστές κινήσεις του ανάλογα με το τι ρεπερτόριο εξυπηρετεί. Βέβαια κάθε καλλιτέχνης έχει την προσωπικότητά του και θα τα κάνει όπως θέλει. Αυτά γίνονται σε συνεργασία. Δεν μπορείς ποτέ να πεις σε κάποιον «πες αυτό», διότι αν δεν το πιστεύει και δεν του βγαίνει τότε θα είναι τραγέλαφος.
Βασικά με τον καλλιτέχνη καθόμαστε και μιλάμε για το πώς του αρέσει να περνάει τον χρόνο του, ποια είναι τα ενδιαφέροντά του και μετά βγαίνει ένα συμπέρασμα για το τι είναι αυτός ως άνθρωπος. Στη συνέχεια βλέπουμε τι του ταιριάζει και πώς θα ήταν καλύτερο να γίνει μια φωτογράφηση. Λέω μια ιδέα, την συζητάμε και ο καλλιτέχνης συμφωνεί ή διαφωνεί. Μπορεί να έχει και αυτός κάποια ιδέα. Συμφωνούμε, κλείνουμε τους συντελεστές, γίνεται η φωτογράφηση και από εκεί και πέρα διαλέγουμε μια κατάλληλη φωτογραφία για εξώφυλλο και μια άλλη κατάλληλη για τον Τύπο. Για τα περιοδικά μπορεί να υπάρχει μια άλλη ιδέα. Τελικά τις αναπαράγουμε και στήνουμε το εξώφυλλο, ενώ ο καλλιτέχνης είναι παρών. Θα δει το στήσιμο και θα πει αν του αρέσει ή όχι. Προχωρούμε στην έκδοση και μετά στο πρόγραμμα των εμφανίσεων είτε για ένα ραδιόφωνο είτε για κάποια live κλπ.
Κάτι πολύ σημαντικό είναι να οργανώσουμε τη διαφημιστική εκστρατεία του καλλιτέχνη. Είναι ίσως η πιο βαρύνουσα δουλειά που πρέπει να γίνει. Δηλαδή πώς θα διαφημιστεί, σε ποιο μέσο, πού απευθύνεται ο καλλιτέχνης, σε ποιο κοινό θα πουλήσει. Με αυτή τη λογική στήνεται μια καμπάνια για ένα συγκεκριμένο ραδιόφωνο, περιοδικό ή σε συγκεκριμένες τηλεοπτικές ζώνες. Η ζώνη του prime time είναι η πιο ακριβή και είναι αυτή που θέλουν όλοι, αλλά υπάρχουν και ειδικές ζώνες, όπως οι νεανικές ή οι ώρες κινηματογράφου.
Το βίντεο είναι πολύ βασικό και είναι μεγάλο το ποσοστό της ευθύνης μας. Είναι η εικόνα του καλλιτέχνη. Αν είναι επιτυχημένο, τότε μπορεί να βοηθήσει πάρα πολύ. Τα βίντεο όμως δεν είναι πάντα επιτυχημένα. Μπορεί να μην πετύχει το τραγούδι, να μην είναι το κατάλληλο βίντεο, να μη βγάζει την κατάλληλη εικόνα.
Δεν έχουμε διορθώσει ποτέ κάποια γκάφα που έκανε κάποιος καλλιτέχνης μας. Δεν έχουμε πάρει ποτέ τηλέφωνο και να παραπονεθούμε γιατί έγραψαν κάτι. Πολλά δεν μου αρέσουν, αλλά δεν μπορώ να κάνω κάτι. Κάποια περιοδικά γράφουν πράγματα αναληθή για μερικούς καλλιτέχνες, αλλά δεν μπαίνω στη διαδικασία να πάρω τηλέφωνο για να τα διορθώσω γιατί γίνεται μύλος. Σκεφτόμαστε ότι το Α και το Ω είναι το υλικό, τα τραγούδια και η μουσική. Αν αυτά είναι καλά, τότε όλα τα άλλα δεν πειράζουν.
Πιστεύω ότι όλα τα είδη τραγουδιού χρειάζονται. Δεν θέλω να εξορκίσω κάποιο είδος. Χρειάζεται τόσο το ποιοτικό όσο και το τσιφτετέλι. Εχω προσπαθήσει να σκεφτώ τη ζωή μας χωρίς το τσιφτετέλι ή το εμπορικό τραγούδι: δεν γίνεται, θα ήταν πολύ μελαγχολική. Αρα με αυτή τη λογική δεχόμαστε όλα τα είδη μουσικής. Υπάρχουν καλές δουλειές στο μεν και στο δε, όπως και κακές. Υπάρχουν και κακοί δίσκοι σοβαρού έντεχνου τραγουδιού.
Κάποιος ο οποίος θα ήθελε να ασχοληθεί με τη δουλειά μου θα πρέπει να έχει γνώσεις δισκογραφίας και να έχει το αφτί του ενδιάμεσου. Δηλαδή του ειδικού, εφόσον δουλεύουμε, αλλά και του κοινού. Νομίζω ότι εκεί παίζεται όλο. Αν μπορέσεις να ταυτιστείς με το κοινό, από τον σαραντάρη ως το παιδάκι, τότε εκεί είναι η επιτυχία. Εννοείται επίσης ότι πρέπει να έχει κάποια καλλιέργεια για να μπορεί να επικοινωνεί με τους άλλους. Πρέπει επίσης να γνωρίζει κόσμο. Ολα αυτά όμως πρέπει να έχουν κάποια αλήθεια. Δεν μπορείς να κοροϊδέψεις. Είναι περιττό να κοροϊδεύουμε.
Για έναν νέο άνθρωπο που πάει να ασχοληθεί τώρα με το τραγούδι πιστεύω ότι πρέπει να είναι αληθινός, δεδομένου ότι έχει ταλέντο και κάποιο εχέγγυο ότι θα έχει ενδιαφέρον για τον κόσμο. Οι εταιρείες είναι εμπορικές επιχειρήσεις και αυτό δεν είναι κρυφό. Θέλουν να κάνουν κέρδη. Αρα διαλέγουν κάποιον που καταλαβαίνουν ότι μπορεί να αποφέρει κάποιο κέρδος, αφού βέβαια έχει ταλέντο και προσωπική γοητεία. Αν υπάρχουν αυτά τα δύο πράγματα, τότε το μόνο που χρειάζεται είναι η αλήθεια και ανελέητη δουλειά. Επίσης, δίαιτα, γυμναστική, ορθοφωνία, φωνητική και κινησιολογία.”
Νίκος Μουρατίδης
μάνατζερ
Είναι η εμπροσθοφυλακή των καλλιτεχνών. Οι άνθρωποι που σκέφτονται για αυτούς πριν απ’ αυτούς. Ο Νίκος Μουρατίδης μάς μίλησε για το τι ακριβώς περιλαμβάνουν τα καθήκοντα ενός μάνατζερ:
“Ο μάνατζερ είναι ο άνθρωπος ο οποίος, αφού κάνει μια σύσκεψη με τον καλλιτέχνη, χαράζει την πορεία του στον χώρο. Δηλαδή, λέμε ότι θα γίνει αυτό και αρχίζουμε και στοχεύουμε προς τα ‘κεί. Με παράλληλες κινήσεις, με τις ζωντανές εμφανίσεις του και με τη δισκογραφική εταιρεία ο μάνατζερ είναι αυτός που δίνει όλες τις κατευθύνσεις. Ο μάνατζερ είναι το μυαλό του καλλιτέχνη. Επειδή ως γνωστόν οι καλλιτέχνες δεν έχουν τα μυαλά τους στη θέση τους, χρειάζονται έναν τέτοιο άνθρωπο. Βέβαια στην Ελλάδα νομίζουν ότι μάνατζερ είναι ο άνθρωπος που σου κλείνει δουλειές. Αυτός που κλείνει δουλειές είναι ο πράκτορας. Ο καλλιτέχνης κάνει μια συγκεκριμένη δουλειά και δεν είναι υποχρεωμένος να μιλάει για συμβόλαια, ταμπέλες, δικαιώματα. Είναι στον κόσμο του. Απορώ πώς τα καταφέρνουν όσοι δεν έχουν μάνατζερ και αυτοί είναι λίγοι.
Στα προσόντα που πρέπει να έχει ένας μάνατζερ για να κάνει καλά τη δουλειά του είναι να γεννάει ιδέες, να έχει φαντασία και να ξέρει τον χώρο. Τώρα, αν έχει λίγη μόρφωση και παιδεία, είναι θετικό.
Είναι πολύ σημαντικό να μιλάει ο μάνατζερ με τον καλλιτέχνη για τις δισκογραφικές κινήσεις του. Είναι πολύ σημαντικό να σε πάρει ο καλλιτέχνης από το χέρι, να σε πάει στην εταιρεία και να πει: «Αυτός ο κύριος από ‘δώ και μπρος μιλάει για μένα». Αφού γίνουν αυτές οι συστάσεις αρχίζουν και συνεργάζονται ο μάνατζερ και η εταιρεία έχοντας κοινό όφελος την επιτυχία του καλλιτέχνη. Παράλληλα, εκτός από τα «εταιρειακά» κοιτάζει και τις ζωντανές εμφανίσεις του: πού θα τραγουδήσει, τι πρόγραμμα θα πει, με αυτόν τον ήχο, με αυτόν τον μαέστρο, με αυτή την αφίσα.
Τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο καλλιτέχνης είναι πάρα πολλά. Δηλαδή, αν δεν έχει έναν σοβαρό άνθρωπο να ασχολείται μαζί του, τότε θα δημιουργήσει άθελά του προβλήματα στην εταιρεία αλλά και στον χώρο της δουλειάς του, που είναι η νύχτα. Εκεί δεν διανοείσθε τι γίνεται. Οι περισσότεροι επιχειρηματίες που έχουν τα κέντρα είναι άνθρωποι με τους οποίους σχεδόν δεν μπορείς να συνεννοηθείς παρά μόνο με άναρθρες κραυγές και με σήματα καπνού. Είναι απίστευτο και πολύ δύσκολο διότι πρέπει να τους εξηγείς για ποιον λόγο γίνεται όλο το πράγμα, δηλαδή να ξεκινήσεις από το μηδέν. Προσωπικά μου έχει συμβεί ακόμη και να με απειλούν.
Ενας νέος μάνατζερ που ξεκινάει τώρα δεν θα πρέπει να περιμένει τίποτε από τους καλλιτέχνες. Αυτή τη στιγμή αισθάνομαι ειλικρινά ότι εγώ κάνω καριέρα και απλώς τραγουδάει ένας άλλος. Κανονίζω τα πάντα, γράφω τις επιστολές μου στην εταιρεία, λέω θα γίνει αυτό κι αυτό, και κοινοποιείται σε όλους, ακόμη και στον ίδιο τον καλλιτέχνη. Ενας νέος τραγουδιστής πρέπει να αγαπά πραγματικά αυτό που θέλει να κάνει. Αυτό είναι το Α και το Ω. Στον νέο μάνατζερ συνιστώ πείσμα, επιμονή, υπομονή και ηρεμιστικά.
Πιστεύω ότι στο ελληνικό τραγούδι σκίζουμε. Είναι ίσως η εποχή με τη μεγαλύτερη άνθηση. Δίσκοι βγαίνουν κατά κόρον και πουλάνε πάρα πολύ. Το όλο πράγμα γύρισε τούμπα τα τελευταία έξι-οκτώ χρόνια. Από εκεί που ήταν ο κόσμος πάρα πολύ στο ξένο, τώρα γίνεται το αντίθετο. Νομίζω όμως ότι μόνο ένα 20% είναι καλοί δίσκοι.
Δεν μπορείς να ξέρεις αν τελικά θα επιβιώσουν όλοι οι καλλιτέχνες. Απλώς λες ότι αυτός κάτι έχει και αν θα κάνει τα σωστά πράγματα μπορεί και να μείνει. Αλλοι που δεν έχουν τίποτε εξαφανίζονται.
Στην περίπτωση που συμβαίνει στον καλλιτέχνη κάτι καταστρεπτικό για την καριέρα του πιστεύω ότι κατ’ αρχάς δεν θα έδινα πολλή δημοσιότητα στο θέμα. Σε αυτή την περίπτωση η δημοσιότητα δεν ωφελεί. Γενικά νομίζω ότι το κοινό ξεχνάει πολύ εύκολα σε όλες τις περιπτώσεις. Εδώ ξεχνάει τα τέρατα των πολιτικών, δεν θα ξεχάσει μερικούς τραγουδιστές; Πιστεύω ότι έναν τραγουδιστή μπορούν να τον καταστρέψουν τα κακά τραγούδια, τα ναρκωτικά και η σεξουαλική ζωή του. Δεν ισχύει πάντα το «any publicity is good publicity».”
