Η παρουσία του πρωθυπουργού κ. Κώστα Σημίτη στην εφετεινή τελετή απονομής των λογοτεχνικών βραβείων δεν ήταν απλώς μια τιμητική συμμετοχή· ήταν και η έμπρακτη αναγνώριση εκ μέρους της πολιτείας του ειδικού βάρους που έχει αποκτήσει το βιβλίο και ο εκδοτικός κόσμος (εκδότες, συγγραφείς, αναγνώστες) στο πολιτιστικό και κοινωνικό τοπίο. Η τελετή, που έλαβε χώρα στην ιστορική αίθουσα του κτιρίου της Παλαιάς Βουλής, είχε υψηλό επίπεδο, ενδιαφέρουσες παρεμβάσεις (όχι μόνο από τον πρωθυπουργό αλλά και από τον καθ’ ύλην αρμόδιο υπουργό, τον κ. Ευάγγελο Βενιζέλο, και από τους λογοτέχνες και κριτικούς που παρουσίασαν τους βραβευμένους συναδέλφους τους), και την ένταση της αναμονής. Δύο μόνο ενστάσεις: γιατί απουσίαζαν από το επίσημο πρόγραμμα του υπουργείου Πολιτισμού τα ονόματα των εκδοτών των βραβευμένων βιβλίων; Και γιατί οι λογοτέχνες μεταξύ του κοινού χειροκροτούσαν τόσο χλιαρά τους βραβευμένους ομοτέχνους τους; Αποστασιοποιήσεις, θα πείτε…
Το διεθνές συμπόσιο που έγινε στο Παρίσι στις 12 και 13 Δεκεμβρίου με θέμα «Τα Φώτα στην Ευρώπη και στην ευρωπαϊκή νοτιοανατολική περιοχή: Ο Ρήγας Βελεστινλής, 1757-1798» έκλεισε με τον καλύτερο τρόπο τον ανάμνηση των 200 χρόνων από τον θάνατο (ή, καλύτερα, τη θανάτωση) του Ρήγα. Οργανωμένο με την ευθύνη της καθηγήτριας Ελένης Αντωνιάδου-Μπιμπίκου, υπό την αιγίδα της Ουνέσκο και του πρεσβευτή μας Βασίλη Βασιλικού, το συμπόσιο έδωσε μια εικόνα του μοναχικού βάρδου, των ιδεών του αλλά και των διεργασιών στα Βαλκάνια και στην Κεντρική Ευρώπη χώροι δράσης του Ρήγα κατά τις δεκαετίες που προετοίμασαν την Ελληνική Επανάσταση. Επιστήμονες από την Ελλάδα, τις βαλκανικές χώρες και τη Γαλλία, ανάμεσά τους και ο ιστορικός Μισέλ Βοβέλ, που υπήρξε ο πρόεδρος της επιτροπής για τον εορτασμό των 200 χρόνων από τη Γαλλική Επανάσταση, παρουσίασαν τον Ρήγα και τις ποικίλες μεταγραφές του έργου του και της προσωπικότητάς του κατά τη διάρκεια των διακοσίων ετών. Στο τέλος του συμποσίου, πρεσβευτές των βαλκανικών χωρών στην Ουνέσκο, όπως ο Αλβανός Βρυώνης, μεταφραστής του Κανταρέ, και ο Ρουμάνος Αουλίκα, πρόεδρος της διεθνούς ένωσης τεχνοκριτικών, δημιούργησαν μια συγκινητική ατμόσφαιρα, παρουσιάζοντας τον Ρήγα ως μια ζωντανή και θερμή μορφή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Στη φωτογραφία ένα πορτρέτο του Ρήγα, φιλοτεχνημένο από άγνωστο καλλιτέχνη (μάλλον στο τέλος του 19ου αιώνα), σε τοιχογραφία του σπιτιού Ιωαννίδη στο χωριό Αγιος Γεώργιος του Πηλίου
Δεν θα μπορούσε να υπάρξει καλύτερος επίλογος στο «Ετος Σολωμού» από τον πίνακα του Νικόλαου Κουτούζη «Ο Διονύσιος Σολωμός βρέφος, π. 1799/1800», που εκτίθεται αυτόν τον καιρό στην Εθνική Πινακοθήκη, ως ένα από τα αριστουργήματα της έκθεσης «Θησαυροί της Νεοελληνικής Τέχνης, Η συλλογή Γιάννη Περδίου», και που κοσμεί το εξώφυλλο της χριστουγεννιάτικης έκδοσης των «Βιβλίων». Το έργο, λάδι σε μουσαμά, διαστάσεων 55 επί 40 εκ., παρουσιάζει τον ποιητή να βγαίνει μέσα από τους βρεφικούς φαρμπαλάδες, που μοιάζουν με κουκούλι. Το μωρό φοράει στο αφτί του τη βεργέτα, ένα χαλκά που έφεραν οι άνθρωποι του λαού και όχι οι ευγενείς. Είναι φανερό ότι το τέκνο του κόμη Νικολάου Σολωμού και της υπηρέτριάς του Αγγελικής δεν είχε ακόμη νομιμοποιηθεί όταν ο κόντε κάλεσε τον Κουτούζη να το απαθανατίσει. Ο Νικόλαος Κουτούζης (1741-1813) αποτελεί μια παράδοξη προσωπικότητα του επτανησιακού πολιτισμού. Κληρικός, αγιογράφος, προσωπογράφος και σατιρικός στιχουργός (σχετικά πρόσφατα είχαμε μια έκδοση των σατιρικών στίχων του από τον ρέκτη ζακυνθινό εκδότη του «Περίπλου» Διονύση Βίτσο), ο Κουτούζης έδωσε στο βρέφος Σολωμό μια μελαγχολία σχεδόν αλληγορική, φωτίζοντας το άσπρο βρεφικό κοστούμι του, σαν να εικονογραφούσε τη «γέννηση της κάμπιας».
Πέρα από την προσωπογραφία αυτή, «σχετικά σπάνια περίπτωση στα πλαίσια της επτανησιακής τέχνης», η έκθεση της Εθνικής Πινακοθήκης και κυρίως ο κατάλογός της (κείμενα: Νέλλη Μισιρλή, Στέλιος Λυδάκης, έκδοση με τη συμβολή του Ιδρύματος Ορους Σινά) έχουν εντελώς αποκαλυπτική λειτουργία, καθώς επανατοποθετούν σε νέα θέση πρωτεύουσα ό,τι ονομάζουμε επτανησιακό πολιτισμό. Τα έργα των επτανησίων ζωγράφων αποτελούν ένα πρώτης τάξεως corpus, τόσο ως προς την εικαστική πλευρά τους όσο και ως προς τις ιστορικές πληροφορίες που περιέχουν. Αρχίζοντας από τον πίνακα του Παναγιώτη Δοξαρά (1662-1729), που παρουσιάζει το φιλοτεχνημένο το 1719 πορτρέτο του κόμη Γιόχαν Ματίας φον ντερ Σούλενμπουργκ, αρχιστράτηγου των βενετικών δυνάμεων κατά την πολιορκία της Κέρκυρας από τους Τούρκους το 1716, το πρωιμότερο έργο της νεοελληνικής τέχνης, και περνώντας από τα έργα του Παύλου Προσαλέντη (1784-1837), του Νικόλαου Καντούνη (1768-1834), του Γεράσιμου Πιτζαμάνου (1787-1825), του Διονύσιου Βέγια (1819-1884), βλέπουμε ότι επτανησιακή τέχνη είναι ένα ολόκληρο σύστημα του οποίου δεν έχουμε κατανοήσει το εύρος και την αυτάρκεια, πέρα από τις επιρροές, τις αναφορές, τις ανταλλαγές κλπ.
Τα έργα αυτά, έτσι όπως τα βλέπουμε στην κάτω αίθουσα της Εθνικής Πινακοθήκης ή στις σελίδες του καλοτυπωμένου καταλόγου, μας επιτρέπουν να διαβάσουμε με άλλο μάτι τη λογοτεχνία των Επτανήσων, τον Κάλβο και τον Σολωμό, τη μουσική των Επτανήσων, τον Μάντζαρο ή τον Παύλο Καρρέρ, και να απαλλαγούμε μία και καλή από τους ανιστόρητους και ιδεοληπτικούς δογματισμούς για «ιταλική τέχνη». Η έκθεση αυτή δείχνει ότι η επτανησιακή τέχνη δεν μπορεί να είναι μια δορυφορική ιταλική εκδήλωση, αλλά, όπως ήδη είπαμε, ένα πλήρες σύστημα, τα επί μέρους στοιχεία του οποίου (λογοτεχνία, μουσική, ζωγραφική) πρέπει να συνεξετάζονται.
Ελαβα τη λίστα των αμερικανών εκδοτών με τα καλύτερα βιβλία του 1998, μερικά από τα οποία τα γνωρίζουμε κιόλας από τις ελληνικές μεταφράσεις τους. Θαύμασα το επαγγελματικό επίπεδο των πέραν του Ατλαντικού εκδοτών, την υπέρβαση του στενά εννοούμενου επαγγελματικού συμφέροντος, προκειμένου να καταλήξουν σε μια λίστα 11 βιβλίων τα οποία μπορεί να μη φθάσουν ποτέ στους καταλόγους των μπεστ σέλερ των «New York Times», δίνουν όμως μια αντιπροσωπευτική εικόνα του εύρους της μεγάλης αμερικανικής αγοράς. Και φανταστείτε: όχι 100 βιβλία, αλλά 11 βιβλία για μια εκδοτική παραγωγή που υπερβαίνει τους 100.000 τίτλους ετησίως. Δεν το κρύβω ότι πολύ θα ήθελα να είχαμε και στην Ελλάδα τα καλύτερα βιβλία της χρονιάς έτσι όπως τα επιλέγουν οι εκδότες μας. Θα ήταν ένα σπουδαίο δείγμα ωριμότητας και αλληλεγγύης όχι μόνο των ίδιων των εκδοτών αλλά και των εκδοτών με το αναγνωστικό κοινό.
Ποια είναι λοιπόν τα 11 βιβλία; Είναι η βιογραφία του Τζον Ροκφέλερ «Titan, the life of John D. Rockefeller» από τον Ron Chernow (που τα «Βιβλία» έχουν παρουσιάσει στους αναγνώστες τους)· το γνωστό «Το End a War» του Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ, που μεταφράστηκε και στα ελληνικά (Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα)· το βιβλίο του Richard Fortey «Life, a natural history of the first four billion years of life on Earth»· το βιογραφικό «The Unknown Matisse, a life of Henri Matisse, The Early Years, 1869-1908» της Hilary Spurling, που σύντομα θα παρουσιαστεί από τις σελίδες των «Βιβλίων»· το επίσης βιογραφικό «Victor Hugo» του Graham Robb · το διεθνιστικό «We Wish to inform you that tomorrow will be killed with our families: Stories from Rwanda» του Philip Gourevitch· και τα βιβλία λογοτεχνίας «Birds of America: Stories» της Lorri Moore, «Cloudsplitter» του Russel Banks, «The love of a Good Woman» της Alice Munro, «The Poisonwood bible» της Barbara Kingsolver, «Preston Falls» του David Gates.
(e-mail): biblia@tovima.gr
