Η μεταβυζαντινή λογιοσύνη μέσα από την αγιορείτικη παράδοση έφθασε σε καινούργια ακμή με τις τρεις μεγάλες μορφές των σκιαθιτών συγγραφέων, Παπαδιαμάντη, Μωραϊτίδη και παπα-Γιώργη Ρήγα. Αυτό τουλάχιστον μας δείχνουν δύο νέες εκδόσεις για τον μοναχό Ανδρόνικο και τις Ακολουθίες Αγίων, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν με περισσή καλαισθησία από τις εκδόσεις Ergo.
Ο μοναχός Ανδρόνικος, που αναφέρεται στον τίτλο του πρώτου από τα δύο αυτά βιβλία, δεν είναι παρά το όνομα που έλαβε ο Αλέξανδρος Μωραϊτίδης (1850-1929) όταν εκάρη μοναχός στο γενέθλιο νησί του, τη Σκιάθο, λίγο πριν από τον θάνατό του. Ο συγκεκριμένος τόμος παρέχει πλούσια στοιχεία για τον εν λόγω λογοτέχνη, με τρόπο περιεκτικό και προσεγμένο, όσο και αν «ο βίος και το έργον ενός εξόχου ποιητού, οποίος ο μεταστάς, διά να παρασταθούν κατ’ αξίαν, δυσκολώτατα συνοψίζονται», καταπώς σημείωνε ο Κωστής Παλαμάς μιλώντας για τον Μωραϊτίδη στην Ακαδημία Αθηνών την 31η Οκτωβρίου 1929. Ο ενδιαφερόμενος φιλαναγνώστης αλλά και ο ειδικός ερευνητής θα βρουν στο βιβλίο αυτό αναλυτικό βιοεργογραφικό χρονολόγιο Μωραϊτίδη, στο οποίο εξετάζεται η διαδρομή της φαμελιάς του από τους μωραϊταίους προγόνους του ίσαμε τις ημέρες μας, συνοδευόμενο από πλήθος φωτογραφίες στις οποίες αναδεικνύονται τοπία και γωνιές της Σκιάθου, της Αθήνας και περιοχών όπου ταξίδεψε ο σκιαθίτης λογοτέχνης, καθώς και πρώτες δημοσιεύσεις κειμένων του. Το πλούσιο αυτό υλικό συμπληρώνεται με ανθολόγηση διηγημάτων του και περιηγητικών άρθρων του, μελετών για τη ζωή του και κριτικών για το έργο του, ενώ παρατίθεται επιλογή βασικής βιβλιογραφίας περί αυτού και ευρετήριο.
Η παρούσα συμβολή του Φώτη Δημητρακόπουλου για τον Αλέξανδρο Μωραϊτίδη έρχεται να συμπληρώσει το επιτυχημένο εκδοτικά και πολλαπλά χρήσιμο Λεύκωμα Παπαδιαμάντη που ο ίδιος μελετητής μάς παρουσίασε το 2001. Στην προκειμένη περίπτωση μάλιστα το Λεύκωμα για τον μοναχό Ανδρόνικο ενδεχομένως να αναθερμάνει το ενδιαφέρον όχι μόνο για έναν κάθε άλλο παρά ελάσσονα ποιοτικά λογοτέχνη, ο οποίος μάλλον «ατύχησε» φιλολογικά ευρισκόμενος στη σκιά του μεγάλου εξαδέλφου του, αλλά και για τον άδικα παραμελημένο χώρο των λογοτεχνικών λευκωμάτων. Οπως εύστοχα σημειώνεται από τον Δημητρακόπουλο (σελ. 9), το λεύκωμα για έναν λογοτέχνη «προσπαθεί να φέρη κοντά δύο διαφορετικά σημειωτικά συστήματα, το φωτογραφικό και το λογοτεχνικό κείμενο, να δείξη τα οφέλη από τη σχέση της λογοτεχνίας με τη φωτογραφία, ή έστω πιο απλά να ανοίξη έναν άλλο δρόμο συγκριτικής πρόσληψης, χωρίς να παύη να είναι ταυτόχρονα επιστημονικό έργο» – και εκδοτικά απολαυστικό αποτέλεσμα, θα προσθέταμε εμείς.
Εξαιρετικά καλαίσθητος ωστόσο είναι και ο πρώτος τόμος με τις Ακολουθίες Αγίων του οικονόμου και αρχιερατικού επιτρόπου της Σκιάθου π. Γεωργίου Α. Ρήγα (1884-1960), μιας από τις σπουδαιότερες μορφές της σκιαθίτικης λογιοσύνης. Ο συγκεκριμένος λόγιος πέρασε το μεγαλύτερο και δημιουργικότερο διάστημα της ζωής του στο όμορφο αυτό νησί των Σποράδων, όπου υπηρέτησε ως δάσκαλος (1901-1940) και ιερέας (1920-1960).
Αν οι δύο Αλέξανδροι, Παπαδιαμάντης και Μωραϊτίδης, απαθανάτισαν το γενέθλιο νησί τους με τη διηγηματογραφία τους, ο παπα-Γιώργης Ρήγας το απομνημείωσε με τις λαογραφικές συλλογές και μελέτες του για αυτό και με την αποτύπωση των κολλυβάδικων ψαλτικών μελωδημάτων. Η πιο γνωστή από τις κοπιώδεις εργασίες του φέρει τον τίτλο Σκιάθου λαϊκός πολιτισμός και εκδόθηκε πριν από κάμποσα χρόνια σε τέσσερις τόμους με εγκωμιαστικό πρόλογο του Στίλπωνος Κυριακίδη (Θεσσαλονίκη, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, 1958, 1962, 1968 και 1970). Επίσης, από τους χειρόγραφους κώδικές του τυπώθηκε το 1994 (και πάλι στη Θεσσαλονίκη αλλά από το Πατριαρχικόν Ιδρυμα Πατερικών Μελετών αυτή τη φορά) ένας ογκώδης τόμος σχετικός με ζητήματα τυπικού, με επαινετικό πρόλογο του καθηγητή Ιωάννη Μ. Φουντούλη.
Οι Ακολουθίαι Αγίων αποτελούνται από δύο πολυσέλιδους τόμους, καλαίσθητα και ιδιόχειρα καλλιγραφημένους από τον παπα-Γιώργη. Στο έργο του αυτό, το οποίο άρχισε το 1900 και περατώθηκε το 1928, ο χαλκέντερος λόγιος κατόρθωσε να συγκεντρώσει «πληθύν […] υμνογραφημάτων εκ παντοειδών εντύπων ή χειρογράφων βιβλίων» (σελ. γ’). Δεν στάθηκε όμως μόνο σε αυτό: επιχείρησε παράλληλα να καθαρίσει τα περιληφθέντα κείμενα από κάθε σφάλμα προσθέτοντας διαφωτιστικές και πολύτιμες σημειώσεις, με τρόπο που μαρτυρεί θαυμαστή ενημερότητα και φιλολογική οξυδέρκεια.
Ο πρώτος τόμος περιλαμβάνει τις Ακολουθίες για τους μήνες Σεπτέμβριο και Οκτώβριο, οι οποίες αναπαράγονται φωτοαναστατικά από το ευανάγνωστο και καλλιγραφημένο χειρόγραφο του π. Γεωργίου Ρήγα, με επιμέλεια και φιλολογικά τεκμηριωμένη εισαγωγή του Φώτη Δημητρακόπουλου.
Ο κ. Γιώργος Ανδρειωμένος είναι αναπληρωτής καθηγητής του Ιονίου Πανεπιστημίου.
