Η γλώσσα των σημάτων

Το ανθρωπάκι του Κίνο (του διάσημου χιλιανού σκιτσογράφου, δημιουργού της Μαφάλντα) συναντά τον εαυτό του σε ένα μπαρ και κάθονται να τα πουν και να γνωριστούν. Αφορμή για το σουρεαλιστικό αυτό αντάμωμα ένα βιβλίο με τίτλο «Γνώρισε τον εαυτό σου» που το ανθρωπάκι είχε μόνιμα στο τραπεζάκι του σαλονιού. Τα δύσκολα αρχίζουν από εκεί και πέρα: ουίσκι ο ένας, τσάι ο άλλος· ντοκυμαντέρ και πολιτιστικά προγράμματα ο ένας, ποδόσφαιρο και πυγμαχία ο άλλος· τα πόδια της σερβιτόρας ο ένας, την οικογένεια ο άλλος. Η αμοιβαία καχυποψία κορυφώνεται, η συνάντηση θεωρείται λήξασα και το βιβλίο εξαφανίζεται από το τραπεζάκι του σαλονιού. Ολα είναι ξανά όπως πριν.

Το κόμικ το είδα λίγες ημέρες πριν από τη συνάντησή μου με ένα συγγραφέα που τα τελευταία επτά χρόνια έχει πουλήσει 16 εκατομμύρια αντίτυπα βιβλίων του σε 66 χώρες του κόσμου με κεντρικό θέμα λίγο πολύ την ίδια ιδέα: την αναγνώριση της δυνατότητας που ο κάθε άνθρωπος κρύβει μέσα του προκειμένου να καθορίσει τη μοίρα του, ακόμη και αν χρειασθεί να πάει ενάντια σε αυτήν! Το όνομα αυτού: Πάουλο Κοέλιου. Γεννήθηκε πριν από 50 χρόνια στο Ρίο ντε Τζανέιρο στους κόλπους μιας αστικής οικογένειας και μαθήτευσε σε σχολείο ιησουιτών. Αντί να συνεχίσει την πατρική παράδοση και να σπουδάσει αρχιτεκτονική, θέλησε να γίνει συγγραφέας και να ζήσει από αυτό. Παράτησε τη Νομική στο τρίτο έτος και άρχισε να αναζητεί απαντήσεις στα ερωτήματα της ζωής προσεγγίζοντας τα κινήματα των χίπις και των βουδιστών. Ναρκωτικά, σεξ, μυστικισμός, «χάθηκα σε δρόμους πολύ επικίνδυνους, μιας κλασικής μαγείας που δεν γνωρίζει όρια. Οταν συνειδητοποίησα πού βρισκόμουν, φοβήθηκα τόσο ώστε αποφάσισα να εγκαταλείψω καθετί το πνευματικό» μου λέει ο Κοέλιου σε μια στιγμή της συζήτησής μας. Στην Ελλάδα τα βιβλία του παραμένουν επί μήνες στη λίστα των πιο εμπορικών. Αφορμή όμως για τη συζήτησή μας είναι η παρουσίαση του νέου βιβλίου του «Το Πέμπτο Βουνό» (Ο Monte Cinco). Σημείο αναφοράς του βιβλίου αυτού, ένα ευρύ απόσπασμα του Βιβλίου των Βασιλέων (ξεκινά από το Ι Βασιλείς 16,29 και καταλήγει στο Ι Βασιλείς 19,21). Χρησιμοποιεί την ιστορία του προφήτη Ηλία προκειμένου να πραγματευθεί το θέμα του αναπόφευκτου της μοίρας και του αντιθέτου του, της δυνατότητας του ανθρώπου να την οικοδομήσει.

Του ζητώ να διαβάσει το κόμικ και, αν θέλει, να μου το σχολιάσει. Κρίνοντας από την γκριμάτσα του δεν μπορώ να πω ότι το κόμικ τον ενθουσιάζει, θέλει όμως να το σχολιάσει: «Ο Κίνο μου αρέσει. Γίνεται βεβαίως κάποτε ιδιαίτερα κυνικός. Εγώ το βλέπω έτσι: Είμαστε πολλοί… Δεν το λέω αυτό με την αριθμητική έννοια αλλά με την έννοια του ότι κάθε άνθρωπος διηγείται την ιστορία ολόκληρης της ανθρωπότητας. Εσείς, με τους ελληνικούς μύθους, που λειτουργούν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, το γνωρίζετε αυτό πολύ καλά. Ολόκληρη η ελληνική μυθολογία στηρίζεται στην ιδέα του ανθρώπου – σύμπαντος. Ετσι, λοιπόν, αυτό που βλέπω είναι η συνύπαρξη της αυστηρότητας με τη συμπόνια· βλέπω μια αρκετά σχηματική, είναι αλήθεια, ισορροπία… Οπως και να ‘χει, όμως, πρέπει να υπάρχουν και τα δύο αυτά πράγματα. Οχι όμως σαν μια καρικατούρα αλλά σαν ένα θεμελιώδες στοιχείο μέσα μας. Μια συνύπαρξη που μας συγκλονίζει και μας ταλανίζει ταυτόχρονα. Στο κόμικ που βλέπω η ιδέα αυτή παρουσιάζεται σαν καρικατούρα, πιστεύω όμως ότι μέσα μας συνυπάρχουν και οι δύο αυτοί κόσμοι».

Μία από τις έμμονες ιδέες του συγγραφέα, σχεδόν φράση – κλισέ, είναι ότι «όταν θέλει κανείς κάτι, όλο το Σύμπαν συνωμοτεί υπέρ του». Θέλησα να το διαπιστώσω από πρώτο χέρι:

­ Η αλήθεια είναι ότι προετοιμάζοντας τη συνέντευξη αυτή αναζητούσα το στοιχείο της εκκίνησης. Την ίδια ημέρα έπεσε το βλέμμα μου στο προηγούμενο κόμικ. Λέτε να πρόκειται για μέρος της συνωμοσίας του Σύμπαντος υπέρ μου;

«Χωρίς καμία αμφιβολία! Αυτό είναι που λέμε η “γλώσσα των σημάτων”. Υπάρχει πάντα ένα σήμα που καθοδηγεί την ύπαρξή μας και μας βοηθά συνεχώς! Αυτό μου συμβαίνει και εμένα πολύ συχνά. Οταν έχω να δώσω μια συνέντευξη γύρω από θέματα συχνά δύσκολα και πολύπλοκα, την παραμονή συναντώ απρόσμενα την απάντηση. Το ίδιο και όταν πρόκειται να γράψω ένα βιβλίο και βρίσκομαι σε μια περίοδο που δεν ξέρει κανείς τι θα συναντήσει μπροστά του… Αυτή είναι η “συνωμοσία”, όπως την ονομάζω εγώ, έτσι όπως εκδηλώνεται μέσα από τη “γλώσσα των σημάτων”».

­ Στον πρόλογο του «Πέμπτου Βουνού» εξομολογείστε ότι όσες φορές νιώθατε κύριος μιας κατάστασης συνέβαινε κάτι και σας γκρέμιζε. Νιώθετε Σίσυφος ακόμη και σήμερα, μετά από τόση επιτυχία;

«Η διαφορά είναι ότι τώρα δεν νιώθω σίγουρος για τίποτα. Παλιότερα ένιωθα, υπέρ του δέοντος, οφείλω να ομολογήσω. Πίστευα ότι ήμουν ένα άτομο πολύ έξυπνο, πολύ σοφό και ίσως αυτός να ήταν ο λόγος για τον οποίο πέρασα πολλές τραγωδίες στη ζωή μου. Τώρα όμως συνειδητοποιώ ότι είμαι όπως όλοι οι άλλοι άνθρωποι: ένα ποτάμι που κυλά με κατεύθυνση προς τη θάλασσα. Κατά συνέπεια, δεν έχω τίποτα παραπάνω σε σχέση με το μυστήριο, δεν είμαι παρά ένας περισσότερο. Αν αρχίσουμε και λέμε “εγώ έκανα εκείνο ή το άλλο, εσύ παραπάνω, εγώ παρακάτω”, τότε θα οδηγηθούμε σε μια κατάσταση παράλυσης και τότε δύο είναι οι εκδοχές: ή πεθαίνουμε ή ο Θεός μάς κινεί προς τα εμπρός. Πρέπει όμως να ομολογήσουμε ότι, όταν φθάνει, το χέρι του Θεού είναι λιγάκι βαρύ!».

­ Τι είναι αυτό που θα σας προκαλούσε φόβο σήμερα; Το ύψος των πωλήσεων ίσως;

«Αυτό είναι το τελευταίο που με απασχολεί. Με ενδιαφέρει ασφαλώς να έχω όσο το δυνατόν περισσότερους αναγνώστες σε όλο τον κόσμο ­ προσέξτε: μιλάω για αναγνώστες και όχι για αγοραστές βιβλίων. Αν θέλετε, ξέρω πολύ καλά, επειδή το έχω ζήσει στο πετσί μου, ότι εγγυημένη επιτυχία δεν υπάρχει, άρα αυτό δεν με φοβίζει. Ο μόνος μου φόβος βρίσκεται στο ενδεχόμενο να χάσω τον αυθορμητισμό στη γραφή μου και στη σχέση μου με τον αναγνώστη, αφού ο αναγνώστης δεν θέλει τυποποιημένες φόρμουλες και βαρετές επαναλήψεις».

­ Πώς θα σας φαινόταν αν σας διάβαζαν λιγότεροι αλλά εφάρμοζαν τη θεωρία σας περισσότεροι;

«Δεν θα ήθελα ούτε το ένα ούτε το άλλο. Πρώτα πρώτα, η μεγαλύτερη χαρά ενός συγγραφέα είναι να μοιράζεται τα συναισθήματά του με όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους. Επειτα, εγώ δεν δίνω συμβουλές ούτε διδάσκω θεωρίες. Αυτό που κάνω στα βιβλία μου είναι να μοιράζομαι τις ανησυχίες μου· έναν προσωπικό μου τρόπο να βλέπω τα πράγματα εδώ και εκεί, κάποια στιγμή της ζωής μου, ολόκληρη την ως τώρα ζωή μου στις ποικίλες εκφάνσεις της. Η ζωή του καθένα είναι ένα ταξίδι και εμένα θα μου άρεσε να έχω όσο το δυνατόν περισσότερους συνταξιδιώτες ­ σε ποιον δεν θα άρεσε άλλωστε αυτό! Ποτέ όμως δεν διανοήθηκα να δώσω συμβουλές, όχι για τίποτα άλλο αλλά επειδή στις συμβουλές είμαι πολύ κακός».

­ Δεν θα μου αρνηθείτε όμως ότι όλα σας τα έργα είναι γεμάτα από διδάγματα και κατευθύνσεις προς τις οποίες παρακινείτε τους αναγνώστες σας…

«Εγώ θα έλεγα ότι περισσότερο πρόκειται για προκλήσεις απέναντι στις οποίες τοποθετώ τους ήρωες των βιβλίων μου. Είναι χαρακτήρες που υποχρεώνονται κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες να λάβουν τη μία ή την άλλη απόφαση. Είναι όμως εξαιρετικά αντιφατικοί στις αποφάσεις τους αυτές και αυτό δεν πρέπει να ξενίζει κανέναν. Αυτά στα οποία αναφέρομαι εγώ είναι οι παγκόσμιες παραδόσεις, οι παγκόσμιοι μύθοι…».

­ Τι είναι αυτό που σας έλκει σε αυτούς τους μύθους;

«Οπως σας είπα και στην αρχή, υπάρχει ένα στοιχείο που με ελκύει αφάνταστα σε αυτή τη μυθολογία: το στοιχείο αυτό είναι το ότι σε έναν άνθρωπο υπάρχει η ιστορία ολόκληρης της ανθρωπότητας. Γι’ αυτό είναι τόσο σημαντικό να καταλάβουμε τον εαυτό μας. Γιατί κατανόηση του εαυτού μας σημαίνει αυτόματα δυνατότητα κατανόησης των αστεριών, του Σύμπαντος. Μπορούμε έτσι να αναζητήσουμε και να δώσουμε απάντηση στα αρχέγονα ερωτήματα της ανθρωπότητας. Είναι μια πολύ σημαντική πρόκληση αυτή για να την αφήσουμε να πάει χαμένη…».

­ Μιλώντας για μύθους, υπάρχει κάποιος ελληνικός μύθος ή κάποια φιγούρα από την ελληνική μυθολογία που να σας εμπνέει για ένα επόμενο έργο σας;

«Η ελληνική μυθολογία αποτελεί τη βάση όλων των κλασικών συγκρούσεων και αντιπαραθέσεων. Αποτελεί ένα από τα αγαπημένα μου αναγνώσματα και είναι πολλοί οι χαρακτήρες της που με έχουν εμπνεύσει και βοηθήσει, θα έλεγα, στο έργο μου. Περιέργως όμως δεν έχει τύχει ως τώρα να χρησιμοποιήσω κάποιον από αυτούς τους μύθους ή τους χαρακτήρες ως καμβά ενός βιβλίου μου. Δείτε όμως τι συνέβη: εδώ και λίγο καιρό μια ελληνίδα αναγνώστριά μου μού έστειλε ταχυδρομικώς ένα καταπληκτικό δημιούργημα της σύγχρονης ελληνικής ποίησης, την “Ιθάκη” του Κωνσταντίνου Καβάφη, και όσο το διαβάζω τόσο περισσότερο μου δημιουργείται η διάθεση να γράψω γύρω από τον μύθο της επιστροφής, του νόστου. Είναι κάτι που κατά κάποιον τρόπο υπάρχει ήδη στον “Αλχημιστή”. Ισως στο μέλλον το επιχειρήσω αφού είναι μια ιδέα πέρα για πέρα ελκυστική. Δεν μου αρέσει όμως να κάνω μακροχρόνια σχέδια. Είμαι ένας περιπλανώμενος και ως τέτοιος δεν μπορώ να δημιουργώ τετελεσμένα γεγονότα για το μέλλον αφού κάτι τέτοιο θα οδηγούσε στη δημιουργία μιας θεωρίας με συνέπεια να καταστήσω το μέλλον μου σκλάβο αυτής της θεωρίας την οποία θα ήμουν υποχρεωμένος να αποδεικνύω διαρκώς. Αυτό όμως σκοτώνει τη ζωή».

­ Δεν συμφωνείτε συνεπώς με τον χαρακτηρισμό «γκουρού» που σας έχουν αποδώσει στις δεκάδες χώρες όπου έχουν μεταφραστεί τα έργα σας.

«Δεν είμαι παρά ένας ταπεινός συνταξιδιώτης. Το να ταξιδεύει κανείς μόνος είναι κάτι αρκετά δύσκολο και πολλές φορές οδυνηρό. Εγώ με τους αναγνώστες μου βιώνουμε μαζί την εμπειρία του ταξιδιού της ζωής».

­ Γιατί τα βιβλία σας τα συναντά κανείς στο τμήμα λογοτεχνίας και όχι σε αυτό του εσωτερισμού στα βιβλιοπωλεία;

«Είμαι συγγραφέας και δεν μου αρέσει καθόλου να μου κρεμάνε την ταμπέλα του “εσωτεριστή”. Τα βιβλία που γράφω δεν έχουν καμία σχέση με αυτή την κατηγορία των ανθρώπων. Προσέξτε! Δεν έχω τίποτα εναντίον κανενός είδους συγγραφέων ή λογοτεχνίας. Θεωρώ όμως λάθος να με κατατάσσουν σε αυτή την κατηγορία. Τα μυθιστορήματά μου δεν έχουν καμία σχέση με τους λίγους και εκλεκτούς πεφωτισμένους που δεν πίνουν, δεν καπνίζουν, δεν τρώνε και δεν χαίρονται τίποτα. Αυτός που έχετε απέναντί σας τα έχει δοκιμάσει όλα σχεδόν σε αυτή τη ζωή! Και όταν λέω όλα, το εννοώ! Εκείνο που προσπαθώ να δω και να καθρεφτίσω είναι η μαγεία των κοινών ανθρώπων, η μαγεία του καθημερινού. Οι χαρακτήρες μου είναι πρόσωπα που παλεύουν καθημερινά με χίλιες δυο αντιξοότητες, λένε όμως: “Το ότι ζω, το ότι πρέπει να ζήσω και ότι εξακολουθώ να ζω αποτελεί έναν κίνδυνο. Τον αντιμετωπίζω όμως!”. Πιστεύω ότι το κλειδί που εξηγεί την ευρύτατη αποδοχή εκ μέρους του κόσμου είναι το ότι κατά κάποιον περίεργο και ανεξήγητο σε μένα τρόπο πέτυχα να επικοινωνήσω, να συνδεθώ με αυτό που οι αλχημιστές αποκαλούν “anima mundi”, την κοινή ψυχή της ανθρωπότητας. Μιλάω γι’ αυτό που όλοι μας νιώθουμε, για κάτι που ήδη γνωρίζουμε, για ένα ξύπνημα· για μια ελπίδα και μια ψευδαίσθηση, για μια εσωτερική πρόκληση να ζήσουμε ένα όνειρο».

­ Γιατί όμως θεωρείται πάντα τολμηρό και ριψοκίνδυνο να κάνουμε αυτό που μας αρέσει;

«Επειδή είμαστε πολύ συνηθισμένοι να διαβάζουμε ένα βιβλίο που ακόμη δεν έχει γραφτεί: “Το εγχειρίδιο του πώς να συμπεριφέρεσαι και να ζεις”. Μας δημιουργείται έτσι η ψευδαίσθηση ότι το να κινηθούμε αντίθετα προς τις οδηγίες του εγχειριδίου αυτού είναι κάτι το εξαιρετικά επικίνδυνο. Η ζωή όμως είναι ούτως ή άλλως ένα ρίσκο. Ο,τι και να κάνουμε μια μέρα θα πεθάνουμε. Το ρίσκο επομένως είναι κάτι σχετικό. Ο κόσμος απλώς φοβάται. Εκείνο που χρειάζεται είναι το καλό παράδειγμα και τότε τα πνεύματα εγείρονται».

* Το μυθιστόρημα του Πάουλο Κοέλιου «Το Πέμπτο Βουνό» (Ο Monte Cinco) κυκλοφορεί αύριο στα ελληνικά από τις εκδόσεις Νέα Σύνορα – Α. Α. Λιβάνη, σε μετάφραση από τα πορτογαλικά της Ρέας Γιαννοπούλου, σελ. 364.

Ο κ. Χάρης Παπαγεωργίου είναι δημοσιογράφος και μεταφραστής ισπανικής λογοτεχνίας, ο οποίος ζει στη Μαδρίτη.