Το βιβλίο Νίκος Καββαδίας, ο τελευταίος αμαρτωλός, του Δημήτρη Νικορέτζου (Κωστάντζα Ρουμανίας, 1944), ποιητή, κριτικού και μελετητή, φιλοδοξεί να γίνει – σύμφωνα με τον συγγραφέα του – σημείο αναφοράς, να είναι «το λεπτομερέστερο, αναλυτικότερο και πιο ολοκληρωμένο που έχει γραφτεί για τη ζωή και το έργο» του ποιητή της θάλασσας. Εν μέρει αυτό επιτυγχάνεται χάρη στην προσπάθεια του συγγραφέα να φωτίσει τον «Μαραμπού» από κάθε δυνατή πλευρά, να αναδείξει τον ερωτικό, τον πολιτικό, τον μυθοποιημένο Καββαδία. Ο συγγραφέας διάβασε όλη τη σχετική βιβλιογραφία, ανέτρεξε σε δημοσιεύματα, συζήτησε με ανθρώπους που γνώρισαν τον ποιητή. Ασφαλώς βοήθεια πήρε και από τους οικείους του Καββαδία που του εμπιστεύθηκαν υλικό, αυτόγραφα και φωτογραφίες για δημοσίευση – κάτι που δεν συμβαίνει πάντα, αφού οι κληρονόμοι των πνευματικών ανθρώπων στην Ελλάδα, για άγνωστους λόγους, είναι επιφυλακτικοί απέναντι στους μελετητές και απολύτως φειδωλοί στην αρωγή που τους προσφέρουν.
Ο Δημήτρης Νικορέτζος όμως δεν βιογραφεί μόνο τον Καββαδία, αλλά τον κρίνει και τον αξιολογεί. Ανάμεσα στα κεφάλαια του βιβλίου υπάρχουν το «Ποιητικό του στίγμα», η «Γλώσσα του» και η «Στιχουργική του», τα «Γνωρίσματα της ποίησής του». Κατ’ αυτόν, ο Καββαδίας «θέλησε να παρουσιαστεί στα γράμματα ως ακραιφνής αντιλυρικός», ανακαλύπτει μάλιστα ότι ο ποιητής «βασανιζόταν από ένα σύμπλεγμα μεταμέλειας». Ανακαλύπτει επίσης ότι «μέσα από το υποτυπώδες – φαινομενικά – βάθος των ποιημάτων του Καββαδία έρχονται στο προσκήνιο τα πλέγματα ενός ανθρώπου πολλαπλά τραυματισμένου». Πέρα όμως από την εν πολλοίς αυθαίρετη ανάλυση της ποίησης του Καββαδία – και όλες οι ποιητικές αναλύσεις είναι λίγο – πολύ αυθαίρετες -, υπάρχουν κάποια καινούργια ενδιαφέροντα στοιχεία που κομίζει το βιβλίο. Διότι παρόμοιες μελέτες και εργασίες, προϊόντα πολύχρονου μόχθου, δεν έχουν καμιάν αξία αν αναμασούν τα ίδια και τα ίδια, αν δεν αποκαλύπτουν στους αναγνώστες άγνωστες πτυχές της ζωής και του έργου του μελετώμενου.
Ο Νίκος Καββαδίας, που γεννήθηκε το 1910 στο Νικόλσκι Ουσουρίτσκι της Μαντζουρίας, κοντά στο Χαρμπίν, από γονείς Κεφαλλήνες, και πέθανε στην Αθήνα στις 10 Φεβρουαρίου του 1975, πρωτομπαρκάρισε το 1929 ως ναύτης στο φορτηγό πλοίο «Αγιος Νικόλαος» και το 1933 εξέδωσε την ποιητική του συλλογή Μαραμπού που προκάλεσε αίσθηση στους κύκλους των διανοουμένων της εποχής, καθώς έφερνε ένα άρωμα εξωτισμού. Μετά την έκδοση της δεύτερης συλλογής Πούσι το 1947 και του πεζογραφήματος Βάρδια το 1954 σιώπησε. Το 1975, δύο μήνες μετά τον θάνατό του, κυκλοφόρησε η τρίτη ποιητική συλλογή, το Τραβέρσο, και πολύ αργότερα εκδόθηκαν τα δύο μικρά πεζογραφήματά του Λι και Του πολέμου (μαζί με το Στο άλογό μου), όμως αυτά τα λίγα έργα στάθηκαν ικανά να του προσδώσουν πλατιά φήμη και να τον καταστήσουν έναν από τους πιο δημοφιλείς έλληνες ποιητές.
Ο συγγραφέας, που γνώρισε τον Καββαδία το 1972 σε μια ταβέρνα του Πειραιά, διατηρεί από αυτόν την ανάμνηση της μορφής και της ομιλίας του και θυμάται πως σε δεδομένη συζήτηση ο ποιητής αποκάλυψε πως ως νέος είχε σκεφτεί πολλές φορές να αυτοκτονήσει με ναρκωτικά. Στο βιβλίο υπάρχουν αρκετές ιστορίες – μαρτυρίες φίλων και γνωστών του ποιητή, είτε αναδημοσιευμένες από βιβλία (νόστιμο το κατοχικό ανέκδοτο που αφηγείται η Μαρίνα Καραγάτση, μια σουρεαλιστική σκηνή ανάμεσα στον πατέρα της Μ. Καραγάτση και στον Καββαδία μέσα σε ένα κατάστημα παπουτσιών) και έντυπα (όπως το περιοδικό Κανάλι 14 που εξέδιδε ο συγγραφέας – ασυρματιστής Βασίλης Ιωακείμ, το πρώτο που έκανε ειδικό αφιέρωμα στον ποιητή), είτε ειπωμένες στον Δ. Νικορέτζο (όπως εκείνη της τραγουδίστριας Δανάης για την υποθετική προσβολή του από αφροδίσιο νόσημα). Μια εξαιρετική περιγραφή του Καββαδία, που ορισμένοι, όπως ο Κώστας Βάρναλης, κατέταξαν στους καταραμένους ποιητές επειδή μίλησε με αγάπη και συμπόνια για τους περιθωριακούς της γης (αλκοολικούς, άρρωστους, ναρκομανείς, αυτοκτόνους, πόρνες), είναι του δημοσιογράφου και ποιητή – και συμπατριώτη του – Ανδρέα Μοθωνιού. Ηταν – διαβάζουμε – συναρπαστικός, παραμυθάς και αθυρόστομος, βλάσφημος και άκακος χωρατατζής, στη φαντασία του λαθρέμπορος και μαχαιροβγάλτης των λιμανιών, γοητευτικός αμαρτωλός των καταγωγίων και ενάρετος της επιστροφής, επαναστάτης και μικροαστός, μύστης και προσκυνητής στον ναό της τέχνης και φλογερός εραστής της ομορφιάς. Αξίζει να σημειωθεί πως ο Δ. Νικορέτζος, για να κάνει το βιβλίο του πιο πλήρες, ταξίδεψε ως την Κεφαλλονιά και φωτογράφισε το σπίτι και την προτομή του Καββαδία, ενώ επισκέφθηκε και τον εγκαταλειμμένο τάφο του στο Α’ Νεκροταφείο, τον οποίο επίσης φωτογράφισε.
Το βιβλίο του Αγγελου Βογάσαρη Νίκος Καββαδίας (Μαραμπού), ο μεγάλος εραστής της θάλασσας είναι μια μελέτη που κυκλοφόρησε το 1979, συμπληρωμένη με καινούργια στοιχεία. Ο συγγραφέας του, ποιητής, δοκιμιογράφος και μυθιστοριογράφος, υπήρξε φίλος του Καββαδία και ήταν ένας από εκείνους που εκφώνησαν επικήδειο λόγο στο ξόδι του. Στην παρούσα μελέτη όμως τα νέα στοιχεία είναι ελάχιστα, ο συγγραφέας δεν ανέτρεξε σε καινούργιες πηγές, δεν αναδίφησε σε αρχεία, αρκέστηκε σε όσα είχε γράψει στην πρώτη έκδοση, οπωσδήποτε ενδιαφέροντα: μια συζήτηση στην Αλεξάνδρεια με τον αιγυπτιώτη συγγραφέα Μανόλη Γιαλουράκη, κάποια γράμματα του Καββαδία προς την αδελφή του Τζένια και μια αναφορά σε μια γυναίκα – αδελφή ψυχή που ζούσε στο Ηράκλειο της Κρήτης. Με τον τρόπο τους όμως, και τα δύο βιβλία βοηθούν στη γνωριμία με τη ζωή του ποιητή και συμβάλλουν στην κατανόηση του έργου του.
Ο κ. Φίλιππος Φιλίππου είναι συγγραφέας. Από τις εκδόσεις Αγρα κυκλοφορεί το βιβλίο του «Ο πολιτικός Νίκος Καββαδίας».
