Λέγονται μιμητές πεπτιδίων και είναι παιδιά της Ιατρικής Χημείας και αποτελούν την νέα γενιά φαρμάκων. Για τον σχεδιασμό και τη δημιουργία τους συνεργάζονται επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο της Πάτρας, από το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, από το Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ και από το Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Τα πεπτίδια είναι μικρά μόρια τα οποία, όπως και οι πρωτεΐνες, αποτελούνται από αμινοξέα. Παράγονται από τον οργανισμό και, όταν όλα βαίνουν καλώς, διατηρούνται σε συγκεκριμένες συγκεντρώσεις και επιτελούν ποικίλες φυσιολογικές δράσεις. Ορισμένες φορές όμως η ισορροπία διαταράσσεται. Αρκετές παθολογικές καταστάσεις οφείλονται στην αυξημένη παρουσία κάποιων πεπτιδίων στον οργανισμό.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αγγειοτενσίνη, ένα πεπτίδιο 10 αμινοξέων, το οποίο επιδρώντας στις λείες μυϊκές ίνες των αγγείων προκαλεί τη συστολή τους. Οταν η συγκέντρωση της αγγειοτενσίνης στον οργανισμό ξεπεράσει ένα όριο, η συνεχής αγγειοσυστολή προκαλεί αύξηση της αρτηριακής πίεσης και όλοι γνωρίζουμε πως η υπέρταση είναι ένας σιωπηλός δολοφόνος, αφού αποτελεί την αρχή για τη στεφανιαία νόσο…
Εδώ επεμβαίνει η Ιατρική Χημεία, μια επιστήμη η οποία συνδυάζει τη Χημεία, τη Φυσική, τη Βιολογία και την Ιατρική και η οποία στοχεύει στον σχεδιασμό και στην ανάπτυξη φαρμακευτικών προϊόντων. Στην περίπτωση της αγγειοτενσίνης, το φαρμακευτικό προϊόν δεν είναι τίποτε άλλο από ένα μόριο το οποίο της μοιάζει. Αλλά η ομοιότητα είναι μόνο επιφανειακή, της μοιάζει δηλαδή στην όψη και όχι στη δράση.
Πώς μπορεί όμως ένας μιμητής να καταστείλει τη δράση του πεπτιδίου στο οποίο μοιάζει; Την απάντηση στο ερώτημα αυτό δίνει ο καθηγητής του Τμήματος Χημείας του Πανεπιστημίου της Πάτρας, κ. Ιωάννης Ματσούκας, στο εργαστήριο του οποίου συντίθενται οι μιμητές πεπτιδίων: «Το μυστικό εντοπίζεται στον τρόπο με τον οποίο η αγγειοτενσίνη ασκεί τη δράση της. Προκειμένου λοιπόν το πεπτίδιο αυτό να προκαλέσει αγγειοσυστολή, αλληλεπιδρά με μόρια-υποδοχείς τα οποία εντοπίζονται στην επιφάνεια των αγγείων. Η αλληλεπίδραση αυτή είναι ειδική, αφού τα μόρια-υποδοχείς έχουν δομή συμπληρωματική με αυτήν της αγγειοτενσίνης. Χωρίς την πρόσδεση και αλληλεπίδραση της αγγειοτενσίνης με τα μόρια αυτά δεν πυροδοτείται η αγγειοσυστολή. Τα πεπτίδια μιμητές τα οποία εμείς συνθέτουμε στο εργαστήριο μιμούνται τη δομή της αγγειοτενσίνης, αλλά όχι και τη δράση της. Ετσι μπορούν να προσδεθούν στα μόρια-υποδοχείς, αλλά δεν μπορούν να προκαλέσουν αγγειοσυστολή. Με άλλα λόγια, ξεγελούν τα μόρια-υποδοχείς και φράζουν τον δρόμο στην αγγειοτενσίνη, αφού μοιάζουν με κλειδί που μπαίνει στην κλειδαριά αλλά δεν γυρίζει».
Η συνθετική κατασκευή των μιμητών πεπτιδίων είναι έργο των χημικών και, αυτό καθαυτό, μάλλον δεν παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες. Απαιτεί ωστόσο πάρα πολύ καλή γνώση της δομής του πεπτιδίου το οποίο θέλουμε να μιμηθούμε. Η μελέτη της δομής της αγγειοτενσίνης έγινε με φασματοσκοπία πυρηνικού μαγνητικού συντονισμού (NMR, Nuclear Magnetic Resonance) από τους ερευνητές του Πανεπιστημίου της Πάτρας, ενώ η ανάλυση των δεδομένων με τη βοήθεια ηλεκτρονικών υπολογιστών έγινε από την ομάδα του ερευνητή κ. Θωμά Μαυρομούστακου στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών στην Αθήνα.
Εκείνο το οποίο παρουσιάζει μεγάλες δυσκολίες είναι το να προβλεφθεί η δράση των μιμητών πεπτιδίων. Για τον λόγο αυτόν οι μιμητές δοκιμάζονται σε ζώα-μοντέλα, σε ζώα δηλαδή τα οποία πάσχουν από το νόσημα το οποίο ελπίζουμε να θεραπεύσουμε με τους μιμητές των συγκεκριμένων πεπτιδίων. Στην περίπτωση των πεπτιδίων μιμητών της αγγειοτενσίνης χρησιμοποιούνται υπερτασικά ποντικάκια και κουνέλια. Τα πειράματα εκτελούνται τόσο από ερευνητές του Ωνασείου Καρδιοχειρουργικού Κέντρου όσο και από ερευνητές στο Πανεπιστήμιο του Κάλγκαρι στον Καναδά.
Οι επιστήμονες έχουν ήδη επιλέξει τους μιμητές πεπτιδίων οι οποίοι δίνουν τα καλύτερα αποτελέσματα με τα ζώα-μοντέλα και σύντομα, με τη βοήθεια φαρμακευτικών βιομηχανιών, αναμένεται να αρχίσουν οι κλινικές δοκιμασίες σε ανθρώπους. Αλλά η αγγειοτενσίνη δεν είναι το μόνο πεπτίδιο για το οποίο έχουν δημιουργηθεί μιμητικά μόρια. Η συνεργασία όλων αυτών των ερευνητών έχει περισσότερους στόχους.
Ετσι έχουν ήδη δημιουργηθεί πεπτίδια μιμητικά της θρομβίνης, της εκκριτικής ορμόνης των γοναδοτροφινών και της μυελίνης. Ελπίζεται πως με τα μόρια αυτά θα αντιμετωπιστούν ασθένειες όπως ο καρκίνος και η σκλήρυνση κατά πλάκας.
