«Ο άνθρωπος που διαβάζει αδιάκοπα η ευρωπαϊκή πολιτική τάξη», «ο νέος αυλικός διανοούμενος της Ευρώπης», «ένας σύγχρονος Μακιαβέλι, που φωτίζει τα γνωρίσματα των σημερινών αυταρχικών ηγετών». Αυτοί είναι μερικοί από τους πληθωρικούς χαρακτηρισμούς μέσων ενημέρωσης για το νέο αστέρι της ευρωπαϊκής διανόησης. Ο Τζουλιάνο ντα Εμπολι έγινε ευρέως γνωστός το 2022 με το μυθιστόρημά «Ο μάγος του Κρεμλίνου» (εκδόσεις Κέδρος), στο οποίο περιγράφει την άνοδο του Βλαντίμιρ Πούτιν στη μετα-σοβιετική Ρωσία μέσα από τα μάτια του βασικού συμβούλου επικοινωνίας του, Βαντίμ Μπαράνοφ.

O Tζουλιάνο ντα Εμπολι δηλώνει αθεράπευτα Ευρωπαίος και πιστεύει πως οτιδήποτε νέο θα προκύψει «μόνο εάν η Ευρώπη εισέλθει σε μια ψηφιακή εμπορική σύγκρουση με τις ΗΠΑ»

Ο χαρακτήρας του τελευταίου είναι εμπνευσμένος από τον Βλάντισλαβ Σούρκοφ, τον περίφημο «γκρι καρδινάλιο» του Πούτιν και θεμελιωτή του αυταρχικού ιδεολογήματος της «κυρίαρχης δημοκρατίας». Το βιβλίο, που έγινε πλέον και ταινία με τον Τζουντ Λο στον ρόλο του ρώσου προέδρου, ταξιδεύει τον αναγνώστη στη Ρωσία των τελευταίων 35 χρόνων, από τη φρενήρη διαδικασία της εισόδου του καπιταλισμού τη δεκαετία του ’90 μέχρι τους χειμερινούς Ολυμπιακούς του Σότσι και την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014, αναδεικνύοντας την ίδια στιγμή με συναρπαστικό τρόπο την κοσμοθεωρία του πουτινισμού.

Ο Τζουντ Λο ως Βλαντίμιρ Πούτιν στην ταινία «Ο μάγος του Κρεμλίνου» που από τις 12 Μαρτίου παίζεται και στους ελληνικούς κινηματογράφους

Ο Ντα Εμπολι έγραψε τον «Μάγο» στη διάρκεια της πανδημίας, επιχειρώντας συνειδητά να διηγηθεί τα γεγονότα «από την οπτική γωνία του διαβόλου». Στόχος, αναφέρει σε μια από τις συνεντεύξεις του στο Politico, «ήταν να μπω στο μυαλό του κακού, του αντιπάλου. Είναι πολύ πιο ενδιαφέρον εγχείρημα από το να πεις αυτός είναι κακός και να τον στιγματίσεις απλώς». Παρότι ο ίδιος δεν πίστευε ότι θα είχε εμπορική επιτυχία, το βιβλίο έγινε μπεστ σέλερ, πουλώντας 650.000 αντίτυπα μόνο στη Γαλλία. Η δε κυκλοφορία του συνέπεσε με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και την απεγνωσμένη προσπάθεια των ευρωπαίων ηγετών να καταλάβουν τη λογική του Πούτιν. Και έτσι, εν μιά νυκτί, ο Ντα Εμπολι βρέθηκε να συνομιλεί με πολιτικούς αρχηγούς της Ευρώπης, όπως ο γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν ή η δανή πρωθυπουργός Μέτε Φρέντερικσεν, και να διαβάζεται ενδελεχώς από τους πολιτικούς κύκλους της Δύσης.

Δεν είναι βεβαίως η πρώτη φορά που ο ιταλο-ελβετός συγγραφέας περιφέρεται στους διαδρόμους της εξουσίας. Ο πατέρας του υπήρξε σύμβουλος του σοσιαλιστή πρωθυπουργού της Ιταλίας Μπετίνο Κράξι τη δεκαετία του ’80. Οταν δέχθηκε τρεις σφαίρες από μέλη των «Ερυθρών Ταξιαρχιών» το 1984, ο Τζουλιάνο ήταν μόλις 12 ετών. Τη δεκαετία του 1990, με την άνοδο του Μπερλουσκονισμού, δημοσιεύει το πρώτο του βιβλίο για την πολιτική και τη νέα γενιά, το οποίο του ανοίγει τις πόρτες κάποιων πολιτικών διασυνδέσεων. Σύντομα, καταλήγει στο πολιτικό γραφείο ενός φερέλπιδος πολιτικού, δημάρχου τότε της Φλωρεντίας, ονόματι Ματέο Ρέντσι. Ο Ντα Εμπολι θα ακολουθήσει τον Ρέντσι στο Παλάτσο Κίτζι, το «ιταλικό Μέγαρο Μαξίμου», πριν συνειδητοποιήσει ότι η πολιτική πρώτης γραμμής δεν είναι τελικά για το δικό του στομάχι. Το 2016 αποσύρεται στo Mιλάνο, ιδρύει το θινκ τανκ Volta και αρχίζει να μελετά προσεκτικά τους μεγάλους μετασχηματισμούς που επιφέρουν η ψηφιακή συνθήκη και τα κοινωνικά δίκτυα στη δομή της πολιτικής και της άσκησης της εξουσίας, με αφορμή την άνοδο του πρώτου «κόμματος-αλγορίθμου», του Κινήματος Πέντε Αστέρων.

«Οι μηχανικοί του χάους»

Οπως διηγείται ο ίδιος στο βιβλίο του «Οι μηχανικοί του χάους» (εκδόσεις Κέδρος), η Ιταλία των αρχών της χιλιετίας υπήρξε η μήτρα ενός πολιτικού πειράματος που θα γενικευόταν τα επόμενα χρόνια: μιας εθνολαϊκιστικής απόπειρας εκμετάλλευσης του θυμού με τη βοήθεια ειδημόνων στους αλγορίθμους και το ψηφιακό μάρκετινγκ. Η δομική μετάλλαξη του πολιτικού παιχνιδιού που επέφερε η δυνατότητα μικροστόχευσης ψηφοφόρων, σημειώνει, είναι ότι κόμματα μπορούν πλέον να υποστηρίζουν διαφορετικές και αντιφατικές μεταξύ τους ατζέντες σε διαφορετικές ομάδες δυσαρεστημένων ψηφοφόρων, εξαφανίζοντας την αντίθεση Δεξιά/Αριστερά και συλλέγοντας ψήφους από όλο το πολιτικό φάσμα. Για να το πούμε απλά, μπορούν να «πωλούν» ταυτόχρονα «πατρίδα» στους «πατριώτες» και «διεθνισμό» στους «διεθνιστές», «επανάσταση» στους «επαναστάτες» και «αντεπανάσταση» στους «αντεπαναστάτες». Η πολιτική, λέει ο Ντα Εμπολι, μετατρέπεται έτσι από κεντρομόλος σε φυγόκεντρος δύναμη. Αντί να δημιουργεί τους όρους μιας κοινωνικής σύγκλισης, στρεφόμενη προς το κέντρο, αναβαθμίζει στην ουσία τα άκρα, τροφοδοτώντας συνεχώς την πόλωση. Πρόκειται για ένα ρήγμα, προσθέτει, αντίστοιχο με εκείνο που χωρίζει τη νευτώνεια από την κβαντική φυσική: μια εισαγωγή του χάους στη μέχρι τότε τακτοποιημένη πραγματικότητα.

Τον Σεπτέμβριο του 2024 ο Ντα Εμπολι συνόδευσε τον Εμανουέλ Μακρόν στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ και κατόπιν στον Καναδά. Δύο μήνες αργότερα βρέθηκε πάλι στο πλευρό του γάλλου προέδρου στη Σαουδική Αραβία του Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, κρατώντας εκτενείς σημειώσεις για το επόμενό του πόνημα. Επρόκειτο για ένα ιδιαίτερο quid pro quo, στο πλαίσιο του οποίου ο ηγέτης προσφέρει πρόσβαση στα ενδότερα της εξουσίας, τροφοδοτώντας με υλικό προς συγγραφή, και ο διανοητής προσφέρει μια φρέσκια οπτική στα διαμειβόμενα, λιγότερο «ξύλινη» από εκείνη των επαγγελματιών συμβούλων. Αυτές, μαζί με άλλες «εμπειρίες» που του χάρισε η επιτυχία του «Μάγου του Κρεμλίνου», όπως μια συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη με τον Σαμ Αλτμαν και τον Ντέμη Χασάμπη, συγκροτούν το corpus του τελευταίου βιβλίου τού Ντα Εμπολι με τίτλο «The Hour of the Predator» («Η ώρα του αρπακτικού»/Pushkin Press).

Τα «αρπακτικά» της πολιτικής και οι tech-bros

Το επιχείρημα εκκινεί ακριβώς εκεί που σταμάτησε ο προβληματισμός περί ρήξης της παραδοσιακής πολιτικής. Με μια κρίσιμη διαφορά. Πλέον, οι υποστηρικτές της στρατηγικής του χάους (οι κάθε λογής Τραμπ) δεν βρίσκονται στην αντιπολίτευση, όπως τη δεκαετία του 2010, αλλά στην κυβέρνηση. «Το χάος», λέει ο Ντα Εμπολι, «δεν είναι πλέον το όπλο των εξεγερμένων, αλλά το έμβλημα όσων βρίσκονται στην εξουσία».

Σύμφωνα με τη διάγνωσή του, βρισκόμαστε σε μια «μακιαβελική στιγμή» στην Ιστορία, όπου οι κανόνες παραμερίζονται, καθώς η καταστροφή και το χάος είναι πιο προσοδοφόρα από τη διατήρηση της ειρήνης. Μια περίοδο όπου όλα τα «προστατευτικά κιγκλιδώματα» της παλιάς τάξης υποχωρούν μπροστά στην ανίερη συμμαχία δύο διαφορετικών «αρπακτικών», που υποστηρίζουν ότι «σπάνε» τις «τυπικές» διαδικασίες για να επιτύχουν, υποτίθεται, «ουσιαστικές» λύσεις. Των αυταρχικών πολιτικών της σκληρής Δεξιάς, που παραπέμπουν σε προτάγματα του παρελθόντος (εθνικισμός, αρρενωπότητα, επιθετική δράση). Και των tech-bros που κατέστησαν δυνατή την επιστροφή των πρώτων μέσα από τις πλατφόρμες τους. Χωρίς να είναι εθνικιστικές ή παρελθοντολάγνοι, μοιράζονται με τους πρώτους μια βαθιά απέχθεια προς τους κανόνες, τους περιορισμούς και τη ρύθμιση.

Και η Ευρώπη; Παρότι δεν φείδεται επικρίσεων για την αφέλεια και την υπεροψία της, ο Ντα Εμπολι δηλώνει αθεράπευτα Ευρωπαίος και οπαδός ενός ευρωπαϊκού φεντεραλισμού. Για τον ίδιο, η Ευρώπη αντιπροσωπεύει άλλωστε όλα όσα μισούν τα σύγχρονα αρπακτικά: την ιδέα μιας εξουσίας δεσμευμένης από κανόνες. Αυτή είναι, κατά τη γνώμη του, η αιτία που την πολεμούν, αλλά και ο λόγος που οτιδήποτε νέο θα προκύψει «μόνο εάν η Ευρώπη εισέλθει σε μια ψηφιακή εμπορική σύγκρουση με τις ΗΠΑ», όπως δηλώνει στην ιστοσελίδα Agenda Publica.

Μετά την κυκλοφορία του «Μάγου του Κρεμλίνου» κάποιοι είδαν με επιφύλαξη την επιλογή του ιταλο-ελβετού συγγραφέα να περιβάλει με μυθιστορηματικό μανδύα δύσκολα ιστορικά γεγονότα. Για τον ίδιο, η υβριδική του γραφή, που συνδυάζει τη λογοτεχνία και το πολιτικό δοκίμιο, συνιστά μάλλον προσόν. Αλλά και τον λόγο που ζει πλέον στο Παρίσι. «Αν έχετε τα δύο πάθη που έχω εγώ, την πολιτική και τη λογοτεχνία, δεν υπάρχει άλλο μέρος στον κόσμο που να τα αναμειγνύει σταθερά ανά τους αιώνες. Δεν υπάρχει άλλη χώρα όπου κάθε πρόεδρος θέλει να γίνει ένας σπουδαίος μυθιστοριογράφος και κάθε μυθιστοριογράφος έχει μια σαφή ιδέα για το πώς θα κυβερνούσε τη χώρα» ανέφερε παλαιότερα στους «Financial Times».