Οι πρόσφατες εκλογές στην Ουγγαρία και η ήττα του κόμματος Fidesz και του επικεφαλής του Βίκτορ Ορμπαν προκάλεσαν μεγάλο ενδιαφέρον. Οι εξελίξεις αναλύθηκαν κυρίως σε συνάρτηση με το παρόν και το μέλλον της νατιβιστικής Ακροδεξιάς και του αυταρχισμού σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο.
Αντίστοιχο ενδιαφέρον παρουσιάζουν, ωστόσο, και οι πολιτικές του παρελθόντος. Συμπληρώνονται φέτος 70 χρόνια από την Ουγγρική Εξέγερση του 1956. Από το 1945 η Ουγγαρία βρέθηκε στη σφαίρα επιρροής της Σοβιετικής Ενωσης. Στη σύντομη θητεία του, ο πρωθυπουργός Ιμρε Νάγκι υιοθέτησε πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων προς την κατεύθυνση της φιλελευθεροποίησης. Εργαζόμενοι, διανοούμενοι, φοιτητές, νέοι διεκδίκησαν περαιτέρω αλλαγές. Ενα δυναμικό κύμα κινητοποιήσεων σάρωσε την Ουγγαρία το φθινόπωρο του 1956.
Η σοβιετική εισβολή κατέστειλε βίαια την εξέγερση, ενώ χιλιάδες άνθρωποι διώχθηκαν ή εγκατέλειψαν τη χώρα. Ο απόηχος της εξέγερσης και της καταστολής συντάραξε κυρίως τα δυτικά κομμουνιστικά και αριστερά κόμματα και δυνάμεις, προκαλώντας ρήγματα και αμφισβήτηση του σοβιετικού μοντέλου.
Εκτοτε, οι μνήμες και ερμηνείες του 1956 αναδύονται μέσα σε διαφορετικές εποχές. Η κυρίαρχη και επίσημη ιστορική εκδοχή στην Ουγγαρία μετά τη σοβιετική εισβολή περιέγραφε μια αντιδραστική «αντεπανάσταση». Μετά το 1989 η κατάρρευση του κομμουνισμού επέφερε σημαντικές αλλαγές στην ιστορική αφήγηση για τα γεγονότα του 1956. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι μνημονικές πολιτικές του κόμματος Fidesz και του Ορμπαν. Διακρίνονται δύο φάσεις.
Στην πρώτη φάση, ο νεαρός Ορμπαν, στην αρχή της πολιτικής σταδιοδρομίας του, είδε την εξέγερση του 1956 και την αντίσταση στη Σοβιετική Ενωση ως δείγμα εθνικής κυριαρχίας και αξιοπρέπειας. Κατά τη διάρκεια της επαναταφής του Ιμρε Νάγκι, το καλοκαίρι του 1989, ο Ορμπαν τόνισε: «Σήμερα, 33 χρόνια μετά την Ουγγρική Επανάσταση και 31 χρόνια μετά την εκτέλεση του τελευταίου υπεύθυνου πρωθυπουργού της Ουγγαρίας, έχουμε την ευκαιρία να επιτύχουμε με ειρηνικά μέσα όλα όσα κέρδισαν οι επαναστάτες του ’56».
Στη δεύτερη φάση, κατά την περίοδο που ο Ορμπαν διεκδίκησε και κατέλαβε την εξουσία, η ερμηνεία του 1956 σταδιακά άλλαξε.
Η εξέγερση αφορούσε πλέον όλο και συχνότερα την αντίσταση στην Ευρωπαϊκή Ενωση και στη «γραφειοκρατία των Βρυξελλών». Η μνήμη του 1956 συνδέθηκε επίσης με τη ρητορική κατά της μετανάστευσης και υπέρ της «χριστιανικής Ευρώπης». Το 2016, στην επέτειο των 60 χρόνων, ο Ορμπαν υπογράμμισε ότι «σήμερα, το καθήκον των φιλελεύθερων λαών της Ευρώπης είναι να σώσουν τις Βρυξέλλες από τη σοβιετικοποίηση. […] Ως κληρονόμοι του 1956, δεν μπορούμε να δεχτούμε ότι η Ευρώπη θέλει να κόψει τις ρίζες που κάποτε μας έκαναν μεγάλους και που μας βοήθησαν […] να επιβιώσουμε από την κομμουνιστική καταπίεση. Δεν μπορεί να υπάρξει […] Ευρώπη χωρίς τη ζωτική δύναμη των εθνών της και τη δύο χιλιάδων ετών σοφία του χριστιανισμού».
Παράλληλα, ο ούγγρος ηγέτης τόνισε ότι ενώ το 1956 η Ουγγαρία θέλησε να προστατεύσει τα εθνικά της σύνορα από τους Σοβιετικούς, στην εποχή μας στόχος είναι η προστασία των συνόρων και της χριστιανικής ταυτότητας από τις μεταναστεύσεις του Νότου.
Ο Βίκτορ Ορμπαν και το Fidesz αναδιαμόρφωσαν συστηματικά όχι μόνο την ουγγρική πολιτική σκηνή, αλλά και την ιστορία της εξέγερσης του 1956 με στόχο την πολιτική εργαλειοποίησή της. Η νέα περίοδος επιβάλλει τον αναστοχασμό για τις συγκεκριμένες πολιτικές του παρελθόντος μέσα και έξω από την Ουγγαρία.
Η κυρία Εφη Γαζή είναι καθηγήτρια Θεωρίας της Ιστοριογραφίας και Νεότερης Ιστορίας του Τμήματος Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.
