Η διεθνούς φήμης φεμινίστρια οικονομολόγος και Ομότιμη Καθηγήτρια στο London School of Economics, Naila Kabeer, έρχεται στην Ελλάδα στο πλαίσιο του Φεστιβάλ WOW Athens, που παρουσιάζεται για τέταρτη συνεχή χρονιά από το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ).
Με πολυετή ερευνητική, διδακτική και συμβουλευτική εμπειρία σε ζητήματα φύλου, μέσων διαβίωσης και κοινωνικής προστασίας, όπως αυτά διαμορφώνονται στον Παγκόσμιο Νότο, η Naila Kabeer επικεντρώνεται στην αυτενέργεια και την κινητοποίηση των γυναικών ως φορείς κοινωνικής αλλαγής.
Η Naila Kabeer μιλά στο ΒΗΜΑ για τα θεωρητικά όρια της κυρίαρχης οικονομικής σκέψης ως προς την προσέγγισή της στο φύλο, τη διατήρηση της συστημικής οικονομικής ανισότητας που επηρεάζει τις γυναίκες σε παγκόσμιο επίπεδο και τον ρόλο της πρόσβασης σε υλικούς και κοινωνικούς πόρους στην ενδυνάμωση των γυναικών.
Κεντρική θεματική που διατρέχει το έργο της από τα πρώτα του στάδια είναι η ανάλυση των διαφορετικών μορφών ατομικής και συλλογικής δράσης και λήψης αποφάσεων των γυναικών σε διαφορετικά κοινωνικοοικονομικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα, με ιδιαίτερη έμφαση στις γυναίκες από φτωχά και περιθωριοποιημένα νοικοκυριά.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η συζήτησή της με την Αντιγόνη Λυμπεράκη στο WOW Festival τη Δευτέρα 30 Μαρτίου στις 19:30.
Το πιο πρόσφατο βιβλίο της, “Renegotiating patriarchy: gender, agency and the Bangladesh paradox” (LSE Press, 2024), συνοψίζει την πολυετή έρευνά της πάνω στο συγκεκριμένο πεδίο, αναλύοντας πώς οι γυναίκες κατάφεραν να επιφέρουν κοινωνικές αλλαγές μέσα σε ένα πλαίσιο που έχει χαρακτηριστεί ως ένα από τα πλέον «αδιαπραγμάτευτα» πατριαρχικά συστήματα παγκοσμίως.
Ποια πιστεύετε ότι είναι τα βασικά θεωρητικά όρια της κυρίαρχης οικονομικής σκέψης ως προς την προσέγγισή της στο φύλο;
Τα θεωρητικά όρια της κυρίαρχης οικονομικής σκέψης σε σχέση με το φύλο είναι στενά αλληλένδετα και αλληλοενισχύονται. Τείνει να αντιμετωπίζει το αφηρημένο (αν και σιωπηρά ανδρικό) άτομο ως τη βασική μονάδα ανάλυσης, να προτείνει την ορθολογική επιλογή ως εξήγηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και να εστιάζει στην αγορά ως κύριο πεδίο ερμηνείας.
Παρότι η οικονομική επιστήμη αναφέρεται κατά καιρούς στα νοικοκυριά, τείνει να τα αντιμετωπίζει «σαν να» ήταν ένα άτομο.
Η ορθολογική επιλογή είναι η ιδέα ότι τα άτομα κατανέμουν τους πόρους που διαθέτουν, συμπεριλαμβανομένης της εργασίας τους, σε δραστηριότητες που είναι πιθανότερο να μεγιστοποιήσουν τη συνολική τους χρησιμότητα ή την ικανοποίηση των προτιμήσεών τους.
Αν και η χρησιμότητα δεν μπορεί να μετρηθεί άμεσα, οι δραστηριότητες που ενδιαφέρουν τους οικονομολόγους είναι αυτές της αγοράς, ώστε η χρησιμότητα να μπορεί να αποτιμηθεί μέσω των αποδόσεων της αγοράς στις επιλεγμένες δραστηριότητες.
Η έμφαση στο αφηρημένο άτομο σημαίνει ότι αυτή η μορφή οικονομικής ανάλυσης είναι γενικά «τυφλή» στον τρόπο με τον οποίο το φύλο και άλλες μορφές ταυτότητας διαφοροποιούν συστηματικά τους πόρους και τις ευκαιρίες που είναι διαθέσιμες σε διαφορετικές ομάδες ατόμων.
Η απλήρωτη φροντίδα που παρέχουν οι γυναίκες στο πλαίσιο του νοικοκυριού και οι περιορισμοί που αυτό επιβάλλει στη δυνατότητά τους να συμμετέχουν σε δραστηριότητες της αγοράς επί ίσοις όροις με τους άνδρες, αντιμετωπίζονται ως αποτέλεσμα ορθολογικής επιλογής εκ μέρους τους, ως λογική προέκταση του βιολογικού τους ρόλου στην αναπαραγωγή.
Ένας λόγος για τον οποίο οι οικονομολόγοι μπορούν να καταλήγουν σε ένα τέτοιο συμπέρασμα είναι ότι δεν αναγνωρίζουν πως τα άτομα δεν υπάρχουν σε απομόνωση. Αντιθέτως, υπάρχουν μέσα σε σχέσεις που είναι ριζωμένες σε ιστορικά παγιωμένες δομές ανισότητας που συγκροτούν την κοινωνία τους — δομές πατριαρχίας, τάξης, φυλής και άλλων ανισοτήτων — οι οποίες καθορίζουν, συχνά από τη γέννηση, τους πόρους και τις ευκαιρίες που θα είναι διαθέσιμες σε αυτές τις ομάδες κατά τη διάρκεια της ζωής τους.
Παρότι οι πατριαρχικές δομές διαφέρουν ανά τον κόσμο, αυτό που φαίνεται κοινό είναι οι βαθιά εδραιωμένες κοινωνικές νόρμες που αναθέτουν την κύρια ευθύνη για την απλήρωτη οικιακή εργασία και τη φροντίδα στις γυναίκες και τα κορίτσια, στερώντας από αυτές τους πόρους και τις ευκαιρίες που χρειάζονται για να συμμετέχουν στην οικονομία και να καλύπτουν βασικές ανάγκες, τις δικές τους και των οικογενειών τους.
Αυτή η δομική ασυμμετρία στην έμφυλη κατανομή της απλήρωτης οικιακής εργασίας αποτελεί θεμέλιο του πατριαρχικού συστήματος: αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες μεταφράζουν τις βιολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών σε ιεραρχικούς κοινωνικούς κανόνες σχετικά με τις ικανότητες και τις προδιαθέσεις τους και δικαιολογεί τα προνόμια που απολαμβάνουν οι άνδρες λόγω του φύλου τους, ενώ ταυτόχρονα καθιστά τις γυναίκες εξαρτημένες από τους «άνδρες-κουβαλητές» για την κάλυψη των αναγκών τους.
Πώς ερμηνεύετε τη διατήρηση της συστημικής οικονομικής ανισότητας που επηρεάζει τις γυναίκες σε παγκόσμιο επίπεδο;
Οι περιορισμοί της κυρίαρχης οικονομικής σκέψης επεκτείνονται και στον τομέα της πολιτικής. Μεγάλο μέρος της πολιτικής, ιδίως με την άνοδο του νεοφιλελεύθερου οικονομικού μοντέλου, επικεντρώνεται στην αύξηση της ανάπτυξης.
Δυστυχώς, η ανάπτυξη υπολογίζεται με βάση την αύξηση του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ), ενός δείκτη που αναπαράγει τους περιορισμούς της οικονομικής θεωρίας, εστιάζοντας αποκλειστικά στην αξία των εμπορεύσιμων αγαθών και υπηρεσιών και, ως εκ τούτου, αγνοώντας την αξία της μη αμειβόμενης εργασίας που επιτελούν οι γυναίκες και τον ρόλο της στην αναπαραγωγή του εργατικού δυναμικού που συμμετέχει στην αγορά. Η οικονομική ανάπτυξη στηριζόταν, και συνεχίζει να στηρίζεται, σε αυτή την απλήρωτη και μη αναγνωρισμένη εργασία.
Αν και υπάρχουν οικιακές τεχνολογίες και πολιτικές που θα μπορούσαν να μειώσουν τις απαιτήσεις αυτής της εργασίας σε χρόνο και ενέργεια για τις γυναίκες, δεν έχουν προχωρήσει αρκετά.
Τα δεδομένα δείχνουν ότι, σε παγκόσμιο επίπεδο, οι γυναίκες εξακολουθούν να περιορίζονται σε ένα πιο περιορισμένο φάσμα επαγγελμάτων σε σχέση με τους άνδρες και σε θέσεις εργασίας χαμηλότερα αμειβόμενες και χαμηλότερης ποιότητας, συχνά μερικής απασχόλησης στις χώρες του ΟΟΣΑ και άτυπης, επισφαλούς εργασίας στις φτωχότερες χώρες.
Μέσω ποιων μηχανισμών συμβάλλει η οικονομική εξάρτηση στην αναπαραγωγή των πατριαρχικών δομών; Ποιος είναι ο ρόλος της πρόσβασης σε υλικούς και κοινωνικούς πόρους στην ενδυνάμωση των γυναικών;
Οι γυναίκες οι οποίες είναι εξαρτημένες από τον «άνδρα-κουβαλητή» στερούνται φωνής και δυνατότητας δράσης τόσο εντός του νοικοκυριού όσο και πέρα από αυτό.
Η έκφραση γνώμης ή η ανάληψη δράσης που δεν ευθυγραμμίζεται με τις απόψεις εκείνων από τους οποίους εξαρτώνται μπορεί να προκαλέσει σοβαρές συνέπειες, συμπεριλαμβανομένης της άσκησης, ή της απειλής άσκησης, ενδοοικογενειακής βίας.
Η εξάρτηση από άλλους, σε οποιαδήποτε σχέση, έχει πειθαρχικό αποτέλεσμα, αλλά η εξάρτηση στο πλαίσιο της οικογένειας είναι ιδιαίτερα επιβαρυμένη, καθώς η προσπάθεια «εξόδου» από τη σχέση συνεπάγεται σημαντικά συναισθηματικά, κοινωνικά αλλά και υλικά κόστη.
Η διασφάλιση της πρόσβασης των γυναικών σε υλικούς πόρους που μειώνουν την οικονομική τους εξάρτηση και σε κοινωνικούς πόρους που τους δίνουν το θάρρος να δράσουν δεν θα ενισχύσει μόνο τη δυνατότητά τους να εκφράζουν τη φωνή τους και να ασκούν επιρροή σε ζητήματα που τις αφορούν, αλλά θα καταστήσει επίσης εφικτή την αποχώρησή τους από σχέσεις που συνεχίζουν να τις καταπιέζουν.
Αντλώντας από την έρευνά σας στη Νότια Ασία, ποια βασικά διδάγματα προκύπτουν σχετικά με τον ρόλο των κινημάτων βάσης στην προώθηση της γυναικείας ηγεσίας;
Ένα μεγάλο μέρος της ενδυνάμωσης μπορεί να επιτευχθεί σε ατομικό επίπεδο, αλλά απαιτείται συλλογική δράση για να επέλθει δομική αλλαγή. Έτσι, τα βασικά διδάγματα από τα κινήματα βάσης αφορούν στρατηγικές που φέρνουν τις γυναίκες μαζί ώστε να γίνουν φορείς συλλογικής αλλαγής.
Δεδομένου ότι πολλά από τα κινήματα βάσης στην έρευνά μου εργάζονται με γυναίκες από φτωχότερα νοικοκυριά, ένα βασικό δίδαγμα είναι η σημασία των υλικών πόρων ως βάσης για τη συγκρότηση ομάδων.
Αυτοί μπορεί να είναι η πρόσβαση σε γνώση και δεξιότητες, σε πίστωση, σε μηχανισμούς αποταμίευσης, σε κρατική κοινωνική προστασία, σε γη, περιουσία και ζωικό κεφάλαιο — οποιοιδήποτε πόροι είναι κατάλληλοι στο συγκεκριμένο πλαίσιο ώστε να προσδώσουν στις γυναίκες έναν βαθμό οικονομικής αυτονομίας και τα κίνητρα να συσπειρωθούν με άλλες γυναίκες.
Ένα δεύτερο σημαντικό δίδαγμα είναι η πρακτική των τακτικών συναντήσεων, οι οποίες μπορούν να οικοδομήσουν δεσμούς μεταξύ γυναικών που μπορεί να μην γνωρίζονται, ακόμη κι αν ζουν κοντά.
Οι συναντήσεις αυτές τους προσφέρουν έναν χώρο για να αναστοχαστούν τη ζωή τους, να μοιραστούν εμπειρίες αδικίας στις κοινότητές τους, στους χώρους εργασίας και στο πολιτικό πεδίο και να επεξεργαστούν στρατηγικές που είναι πιθανό να αποδειχθούν αποτελεσματικές στην αντιμετώπιση αυτών των αδικιών.
Ένα τρίτο βασικό δίδαγμα είναι η αναζήτηση συμμάχων και συμμαχιών που μπορούν να ενισχύσουν τον αντίκτυπο των δράσεών τους. Αυτοί μπορεί να βρίσκονται ανάμεσα σε άνδρες των ίδιων των κοινοτήτων τους, σε ευαισθητοποιημένους δημόσιους λειτουργούς, σε υπερασπιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δημοσιογράφους και νομικούς, ή σε άλλα δίκτυα που εργάζονται για την κοινωνική δικαιοσύνη.
Το ζητούμενο είναι η εξεύρεση στήριξης, γνώσης και πολιτικής επιρροής που μπορούν να δημιουργήσουν αποτελέσματα μεγαλύτερης κλίμακας ή διάρκειας από ό,τι θα μπορούσαν να επιτύχουν μόνες τους.
Με βάση την εμπειρία σας από τη συνεργασία με διεθνείς οργανισμούς και ΜΚΟ, ποιες στρατηγικές έχουν αποδειχθεί πιο αποτελεσματικές στην αμφισβήτηση και τον μετασχηματισμό των έμφυλων νορμών στο επίπεδο της δημόσιας πολιτικής και της διακυβέρνησης;
Οι στρατηγικές είναι πιθανότερο να είναι αποτελεσματικές όταν τα αιτήματα που προβάλλουμε συνάδουν με την αποστολή ενός οργανισμού. Η πρόκληση είναι μεγαλύτερη όταν αυτά τα αιτήματα δεν ευθυγραμμίζονται με τις προτεραιότητες του οργανισμού.
Έτσι, αν ένας οργανισμός επικεντρώνεται κυρίως στην οικονομική ανάπτυξη, είναι δυνατόν να διατυπωθούν επιχειρήματα υπέρ της επένδυσης στην παιδική φροντίδα, δεδομένου ότι τα παιδιά του σήμερα θεωρούνται οι εργαζόμενοι του αύριο. Είναι πιο δύσκολο να υποστηριχθεί η ανάγκη επένδυσης στη φροντίδα των ηλικιωμένων, καθώς η παραγωγική τους ζωή θεωρείται ότι έχει ολοκληρωθεί.
Τέτοιου είδους επιχειρήματα πρέπει να διατυπώνονται διαφορετικά, καθώς βασίζονται στην αξιοπρέπεια που όλα τα μέλη μιας κοινωνίας έχουν δικαίωμα να απολαμβάνουν, ανεξάρτητα από τη συμβολή τους στην οικονομία.
Οι οργανισμοί που λογοδοτούν στους πολίτες, όπως οι εκλεγμένες κυβερνήσεις, είναι πιθανότερο να ανταποκρίνονται σε τέτοια επιχειρήματα από ό,τι οργανισμοί που εκπροσωπούν τα συμφέροντα των χρηματοδοτών τους.
Τι σημαίνει για εσάς ο φεμινισμός;
Σε γενικές γραμμές, αντιλαμβάνομαι τον φεμινισμό ως την αναζήτηση μιας κοινωνίας που αναγνωρίζει την ανθρώπινη, κοινωνική, πολιτική και νομική ισότητα όλων των μελών της.
Πιο συγκεκριμένα, και υπό το πρίσμα όσων έχω προαναφέρει, τον βλέπω ως την αναζήτηση μιας κοινωνίας που επιτρέπει στα μέλη της να αναπτύσσουν τα ταλέντα και το ανθρώπινο δυναμικό τους όσο το δυνατόν πληρέστερα, απαλλαγμένα από τους προϋπάρχοντες ρόλους, τις ευθύνες και τα στερεότυπα που συνδέονται με τις σημερινές κοινωνικές κατασκευές του φύλου.
Ποια συμβουλή θα δίνατε σε νέες γυναίκες που επιθυμούν να αναλάβουν ηγετικούς ρόλους στις κοινότητες και στις χώρες τους;
Να ηγούνται και με την καρδιά και με το μυαλό. Θα έκανα διάκριση μεταξύ του στρατηγικού ιδεαλισμού και του στρατηγικού πραγματισμού ως διαφορετικών τρόπων ηγεσίας που δεν χρειάζεται να βρίσκονται σε αντίθεση μεταξύ τους.
Ο στρατηγικός ιδεαλισμός είναι σημαντικός, γιατί μας επιτρέπει να οραματιζόμαστε έναν καλύτερο κόσμο, ένα όραμα που μας εμπνέει να δράσουμε.
Ωστόσο, ο στρατηγικός πραγματισμός είναι εξίσου απαραίτητος για να μας υπενθυμίζει ότι τα όνειρα δεν πραγματοποιούνται από τη μια μέρα στην άλλη, ότι μπορεί να χρειαστεί να οικοδομηθούν συμμαχίες, να γίνουν συμβιβασμοί και ότι οι δομές θα αλλάξουν μόνο αν είμαστε αποφασισμένοι να επιμείνουμε μακροπρόθεσμα.
