Σήμερα, το δευτεροβάθμιο δικαστήριο ανακοινώνει την απόφασή του για την υπόθεση της Χρυσής Αυγής, ολοκληρώνοντας έναν κύκλο που σημάδεψε τη δημοκρατία: από την πολιτική της εκτόξευση και τη βίαιη δράση των ταγμάτων εφόδου, έως την ιστορική πρωτόδικη καταδίκη ως εγκληματικής οργάνωσης. Η διαδρομή που οδήγησε στο εδώλιο, δεν αφορά μόνο το παρελθόν της νεοναζιστικής ομάδας, αλλά και τη θωράκιση του πολιτικού συστήματος απέναντι σε φαινόμενα μισαλλοδοξίας και οργανωμένης βίας.
Η μέρα που άλλαξε τα πάντα
Η αφετηρία της κατάρρευσης του νεοναζιστικού μορφώματος ήρθε στις 18 Σεπτεμβρίου του 2013, όταν ο αντιφασίστας μουσικός της ραπ και χιπ χοπ σκηνής Παύλος Φύσσας δολοφονήθηκε από το μέλος της Χρυσής Αυγής Γιώργο Ρουπακιά στο Κερατσίνι. Η δολοφονία δεν ήταν ένα «μεμονωμένο περιστατικό», αλλά πυροδότησε την πλήρη αποκάλυψη της οργανωμένης δράσης των ταγμάτων εφόδου· ακολούθησαν συλλήψεις, έρευνες, άρσεις τηλεφωνικού απορρήτου και συγκέντρωση υλικού που φανέρωνε ένα ενιαίο κέντρο εντολών.
Οι εικόνες των τότε βουλευτών της οργάνωσης να οδηγούνται στη Δικαιοσύνη, αλλά και τα ευρήματα που τεκμηρίωσαν δομές στρατιωτικού τύπου, αποτέλεσαν πρώτο βήμα για την πολύχρονη δικαστική διαδικασία που σήμερα φτάνει σε νέο ορόσημο.
Από τα υπόγεια του περιθωρίου στα έδρανα της Βουλής
Η Χρυσή Αυγή δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Από τη δεκαετία του ’80, είχε δράση στο περιθώριο της πολιτικής ζωής, με ιδεολογικό πυρήνα τον νεοναζισμό και πρακτικές αντανακλαστικές του φασιστικού φαινομένου στην Ευρώπη. Για χρόνια, διατηρούσε μικρό αριθμό μελών, οργανωμένα σε κλειστούς πυρήνες, οι οποίοι συχνά εμπλέκονταν σε επιθέσεις κατά μεταναστών και πολιτικών αντιπάλων.
Ωστόσο, ήταν η οικονομική κρίση, η κοινωνική ανασφάλεια και η διάχυτη απογοήτευση απέναντι στο πολιτικό σύστημα, που άνοιξαν έναν δρόμο που μέχρι τότε φαινόταν αδιανόητος. Το 2012, στις διπλές εκλογές, η Χρυσή Αυγή εισήλθε για πρώτη φορά στη Βουλή των Ελλήνων, συγκεντρώνοντας σχεδόν 7%.
Με το σύνθημα «Θα ξαναγυρίσουμε και θα τρέμει η γη», οι βουλευτές της στήριξαν δημόσια το «ιδεολογικό παρελθόν» της οργάνωσης, ενώ τα τάγματα εφόδου συνέχισαν να λειτουργούν παρασκηνιακά, συχνά με τη βία να εκδηλώνεται ανοιχτά.
Η παρουσία της στο κοινοβούλιο δε λειτούργησε ως δίοδος εξομάλυνσης, αλλά ως επιβεβαίωση για τη χρήση θεσμών ως εργαλεία προώθησης ακραίας ρητορικής. Επιθέσεις σε κοινωνικούς χώρους, νυχτερινές «περιπολίες» στις γειτονιές, οργανωμένες επιχειρήσεις εκφοβισμού μεταναστών, πολιτών και δημοσιογράφων χρειάστηκαν χρόνο μέχρι να γίνουν αντικείμενο συστηματικών ερευνών.
Η σιωπηρή κλιμάκωση της βίας και οι «επίσημες» διαταγές
Οι επιθέσεις που καταγράφηκαν στη διάρκεια των ετών πριν από το 2013, δεν ήταν τυχαίες: από τα γεγονότα στον Άγιο Παντελεήμονα και την οργανωμένη στοχοποίηση μεταναστών, μέχρι την επίθεση σε μέλη του ΠΑΜΕ στο Πέραμα, οι δράστες φέρονταν να συνδέονται με τοπικές οργανώσεις της Χρυσής Αυγής και να ακολουθούν ιεραρχημένες εντολές.
Το αποκαλυπτικό υλικό που συγκεντρώθηκε από τις διωκτικές αρχές — τηλεφωνικές συνομιλίες, βίντεο, φωτογραφίες, μαρτυρίες πρώην μελών — έδειξε ότι πίσω από την κοινοβουλευτική βιτρίνα λειτουργούσε μια δομή με σαφείς ρόλους: καθοδήγηση από την ηγετική ομάδα, μεταβίβαση εντολών σε «πυρηνάρχες» και δράση των ταγμάτων εφόδου.
Η δολοφονία του Παύλου Φύσσα αποτέλεσε το σημείο καμπής, που κατέδειξε δημόσια αυτό που επί χρόνια ψιθυριζόταν σε πολιτικούς και δημοσιογραφικούς κύκλους: ότι η δράση της οργάνωσης δεν είναι το άθροισμα ατομικών ενεργειών, αλλά αποτέλεσμα κεντρικού σχεδιασμού.
Το ιστορικό δικαστήριο και η επόμενη μέρα
Η πρωτόδικη διαδικασία, που ξεκίνησε το 2015 και ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 2020, ήταν μία από τις μεγαλύτερες δίκες στην ιστορία της χώρας. Παρουσιάστηκαν χιλιάδες σελίδες εγγράφων, εκατοντάδες μάρτυρες κατέθεσαν, ενώ για πρώτη φορά, σε τόσο κεντρικό επίπεδο, καταγράφηκε αναλυτικά η βίαιη δομή ενός κοινοβουλευτικού κόμματος.
Το αποτέλεσμα ήταν καταλυτικό: η ηγεσία της Χρυσής Αυγής κρίθηκε ότι είχε οργανώσει, καθοδηγήσει και ενισχύσει μια εγκληματική οργάνωση. Η πρωτόδικη απόφαση σηματοδότησε μια συμβολική τομή που έστειλε μήνυμα, εντός και εκτός Ελλάδας, για την αντιμετώπιση του εξτρεμισμού.
Όταν το Τριμελές Εφετείο Αθηνών ανακοίνωσε την ιστορική απόφασή του, χιλιάδες κόσμου, που είχαν αποκλείσει τη λεωφόρο Αλεξάνδρας, ξέσπασαν στο άκουσμα της, σε ξέφρενους πανηγυρισμούς. Δίπλα τους, πολιτικοί αρχηγοί και δεκάδες μέλη των προοδευτικών κομμάτων της αντιπολίτευσης.
H Φώφη Γεννηματά έξω από το Εφετείο, στις 7 Οκτωβρίου 2020
Και πάνω από όλους και όλα, η εικόνα της Μάγδας Φύσσα, της γυναίκας που ενσάρκωσε τον υπέρ πάντων αγώνα κατά της Χρυσής Αυγής, να βγαίνει από το δικαστήριο με υψωμένες τις γροθιές της και να κραυγάζει «τα κατάφερες γιε μου!», έχει εντυπωθεί στη συλλογική μνήμη.
Σύμφωνα με τη δικαστική απόφαση, η Χρυσή Αυγή κρίθηκε εγκληματική οργάνωση. Στα ηγετικά της στελέχη επιβλήθηκαν ποινές κάθειρξης έως και 13 έτη χωρίς αναστολή. Στις άλλες τρεις υποθέσεις – δολοφονία Παύλου Φύσσα, απόπειρα ανθρωποκτονίας και επιθέσεις στους αιγύπτιους αλιεργάτες, απόπειρα ανθρωποκτονίας κατά συνδικαλιστών του ΠΑΜΕ – οι περισσότεροι κατηγορούμενοι κρίθηκαν ένοχοι. Το σκεπτικό της απόφασης, έκτασης 12.746 σελίδων, το οποίο καθαρογράφηκε και δόθηκε στη δημοσιότητα στις 31 Μαρτίου 2022, περιγράφει αναλυτικά τον τρόπο λειτουργίας της εγκληματικής οργάνωσης και τεκμηριώνει την απόφαση του προεδρείου, αναφέροντας ως κίνητρο για τη δράση της οργάνωσης τη ναζιστική ιδεολογία.
Σήμερα, στο δευτεροβάθμιο δικαστήριο, η ελληνική Δικαιοσύνη καλείται να επιβεβαιώσει το βάρος των στοιχείων και των συμπερασμάτων που εκτέθηκαν στην πρώτη δίκη. Η κοινωνία, τα θύματα και οι οικογένειές τους περιμένουν μια νέα, καθαρή απάντηση για το αν η δράση της Χρυσής Αυγής ήταν προϊόν πολιτικής έκφρασης ή οργανωμένης εγκληματικής βίας.
Ανεξαρτήτως της τελικής απόφασης, η υπόθεση έχει ήδη σημαδέψει ανεξίτηλα τη σύγχρονη Ελλάδα. Ανέδειξε τα όρια της ανεκτικότητας απέναντι στον φανατισμό, τη σημασία της θεσμικής εγρήγορσης και την ανάγκη να αντιμετωπίζονται έγκαιρα, φαινόμενα που απειλούν τη δημοκρατία. Η σημερινή ετυμηγορία, πέρα από δικαστική, είναι και πολιτική—μια ετυμηγορία μνήμης και συνέπειας απέναντι σε μια σκοτεινή σελίδα της νεότερης ιστορίας.
