Ενώ η συζήτηση για την εκπαίδευση συχνά περιορίζεται σε γενικόλογες διαπιστώσεις ή πολιτικές αντιπαραθέσεις, μια νέα έρευνα της ActionAid Hellas έρχεται να αναδείξει κάποιες διαφορετικές, λιγότερο γνωστές πτυχές της πραγματικότητας.

Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της ActionAid Hellas, 7 στους/στις 10 εκπαιδευτικούς δηλώνουν ότι αντιμετωπίζουν πολλές ή πάρα πολλές δυσκολίες στην επαγγελματική τους καθημερινότητα.

Οι εκπαιδευτικοί περιγράφουν ένα σχολικό περιβάλλον με υπερβολικό όγκο ύλης, ανεπαρκείς πόρους και περιορισμένη θεσμική υποστήριξη, συνθήκες που αφενός δυσχεραίνουν την μαθησιακή διαδικασία και αφετέρου οδηγούν στην επαγγελματική εξουθένωση των διδασκόντων.

«Η έρευνα επιβεβαίωσε όσα καταγράφονται συστηματικά στην επιστημονική έρευνα και όσα συναντάμε καθημερινά στο σχολείο: την έντονη προσωπική επένδυση των εκπαιδευτικών στο παιδαγωγικό έργο, που συχνά συνυπάρχει με δομικές ελλείψεις σε επίπεδο θεσμικής στήριξης, αναγνώρισης και σταθερού πλαισίου» σημειώνει η Δήμητρα Καλαμπαλίκη, επιστημονική υπεύθυνη της έρευνας.

Η Καθημερινότητα ως «Αγώνας Δρόμου»

Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, η συντριπτική πλειονότητα των εκπαιδευτικών (70%) βρίσκονται σε καθεστώς διαρκούς δυσχέρειας ευρισκόμενοι/ες μέσα σε ένα πλαίσιο όπου οι απαιτήσεις αυξάνονται και οι διαθέσιμες «αντοχές» μειώνονται.

Αναλύοντας περαιτέρω τα ευρήματα παρατηρούμε πως οι εκπαιδευτικοί καλούνται να διαχειριστούν ένα πολυπαραγοντικό πρόβλημα. Συγκεκριμένα, το 43% των εκπαιδευτικών αναφέρει ως κυρίαρχη πρόκληση την ίδια την εκπαιδευτική διαδικασία, εστιάζοντας σε ζητήματα όπως ο μεγάλος αριθμός μαθητών ανά τάξη και η διαχείριση της ύλης. Ακολουθεί στενά, με ποσοστό 40%, η έλλειψη διαθέσιμων πόρων, η οποία περιλαμβάνει τις ανεπαρκείς κτιριακές υποδομές, τον ελλιπή ψηφιακό εξοπλισμό και την υποστελέχωση. Παράλληλα, το 37% αναδεικνύει την επιτακτική ανάγκη για επιμόρφωση σε σύγχρονα και απαιτητικά ζητήματα, όπως η ένταξη μαθητών με προσφυγικό υπόβαθρο, ενώ εξίσου σημαντικό ποσοστό (37%) καταγράφει το έλλειμμα θεσμικής υποστήριξης, ιδιαίτερα όσον αφορά τη διαχείριση κρίσιμων περιστατικών, όπως η ενδοσχολική βία.

Οι εκπαιδευτικοί χρειάζονται χρόνο, εμπιστοσύνη και κυρίως ψυχολογική στήριξη για να διαχειριστούν την ολοένα και πιο πιεστική καθημερινότητα.

Μέσα σε αυτό το απαιτητικό περιβάλλον, οι εκπαιδευτικοί δηλώνουν ότι αντλούν μεν υψηλή ικανοποίηση και δημιουργικότητα από το λειτούργημά τους, όμως αισθάνονται περιορισμένη κοινωνική αναγνώριση και χαμηλή θεσμική στήριξη για το έργο τους. Με άλλα λόγια, αγαπούν το επάγγελμά τους, αλλά αισθάνονται πως παλεύουν μόνοι, χωρίς την υποστήριξη που χρειάζονται. Το 73% των εκπαιδευτικών δηλώνει υψηλή ενέργεια και δημιουργικότητα στην τάξη, ενώ την ίδια στιγμή μόλις το 36% νιώθει υποστήριξη από το εκπαιδευτικό σύστημα. Αυτή η συνθήκη δημιουργεί, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά η Δέσποινα Καρδογέρου, υπεύθυνη Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της ActionAid, μια κατάσταση «μετ’ εμποδίων δημιουργικότητας και ικανοποίησης».

Οι εκπαιδευτικοί παραμένουν δημιουργικοί όχι επειδή το σύστημα τους διευκολύνει, αλλά επειδή, όπως τονίζει η Δ. Καρδογέρου, «αναγνωρίζουν την κοινωνική διάσταση της εκπαίδευσης και αντιλαμβάνονται τη σημαντικότητα του ρόλου τους».

Στο ίδιο μήκος κύματος η Δ. Καλαμπαλίκη σημειώνει στο ΒΗΜΑ «η δημιουργικότητα και η ενέργεια που εκδηλώνονται μέσα στη σχολική τάξη συνδέονται άμεσα με το κοινωνικό νόημα του εκπαιδευτικού ρόλου και τη διαπροσωπική σχέση με τις μαθήτριες και τους μαθητές».

Το «Βαρίδι» του Αναλυτικού Προγράμματος

Αν η καθημερινότητα είναι δύσκολη, η εφαρμογή του Αναλυτικού Προγράμματος Σπουδών φαντάζει ως «γολγοθάς». Μόλις 3 στους 10 εκπαιδευτικούς βρίσκουν το πρόγραμμα σπουδών «εύκολο στην εφαρμογή». Για τους υπόλοιπους, η πραγματικότητα ορίζεται από τρεις βασικούς ανασταλτικούς παράγοντες.

Πρώτος και κυριότερος εχθρός είναι ο χρόνος. Το 65,7% των εκπαιδευτικών αναφέρει την έλλειψη χρόνου ως το μεγαλύτερο εμπόδιο για την ουσιαστική εφαρμογή του προγράμματος. Ακολουθεί ο μεγάλος όγκος της ύλης με 51,5%, που μετατρέπει τη διδασκαλία σε έναν αγώνα ταχύτητας εις βάρος της εμβάθυνσης. Την τριάδα συμπληρώνει η έλλειψη πόρων (υλικοτεχνικών και ανθρώπινων) με 50,8%.

Επιπλέον, ένα σημαντικό ποσοστό της τάξης του 31,4% επισημαίνει την περιορισμένη ευελιξία του προγράμματος. Οι εκπαιδευτικοί νιώθουν εγκλωβισμένοι σε ένα άκαμπτο πλαίσιο που δεν τους επιτρέπει να προσαρμόσουν το μάθημα στις ανάγκες της τάξης τους.

Το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών χαρακτηρίζεται από την Δ. Καλαμπαλίκη ως «αρκετά απαιτητικό», μη αφήνοντας περιθώρια για δράσεις εκτός ωρολογίου προγράμματος, κάτι που επιβεβαιώνεται από το μόλις 30% των εκπαιδευτικών που το βρίσκουν εύκολο στην εφαρμογή.

Την πίεση αυτή περιγράφει γλαφυρά η Βαρβάρα Πετρίδου, Διευθύντρια του 1ου Εργαστηριακού Κέντρου Β΄ Αθήνας «Οι απαιτήσεις του διοικητικού μου ρόλου, προστίθενται στις υποχρεώσεις μου ως εκπαιδευτικός και στον σχεδιασμό του μαθήματος – πράγμα που μου στερεί ώρες από τον προσωπικό μου χρόνο στο σπίτι. Οπότε, σε κάθε ημέρα προστίθεται η κούραση της προηγούμενης ημέρας και φτάνω στο τέλος της εβδομάδας να έχω εξαντληθεί».

Την ίδια στιγμή, η φιλόλογος Παναγιώτα Σουρίδη αναδεικνύει το ζήτημα των υπεράριθμων τμημάτων «Σε πολλές περιπτώσεις τα τμήματα είναι πολυπληθή και οι εξατομικευμένες ανάγκες των μαθητών δεν είναι δυνατόν να αντιμετωπιστούν με τη μέθοδο της ομαδοποίησης».

Η Ψυχική Υγεία στο προσκήνιο

Ίσως το πιο ηχηρό μήνυμα που στέλνουν οι αριθμοί της έρευνας αφορά την ψυχική ανθεκτικότητα. Ξεπερνώντας κάθε άλλη ανάγκη επιμόρφωσης (ακόμα και τις ψηφιακές δεξιότητες), η ψυχική και συναισθηματική ευημερία των εκπαιδευτικών βρέθηκε στην κορυφή των προτεραιοτήτων με ποσοστό 63,1%. Ακολουθεί, με μικρή διαφορά, η ανάγκη υποστήριξης της ψυχικής ευημερίας των μαθητών (57,2%).

«Με την επιστροφή στη σχολική καθημερινότητα, ούτε ο μαθητικός πληθυσμός, ούτε οι εκπαιδευτικοί γύρισαν αλώβητοι», επισημαίνει η κα Καρδογέρου. Η ίδια υπογραμμίζει πως η ψυχική ευημερία «δεν είναι δευτερεύον θέμα», καθώς μέσα από αυτήν «διαθλώνται οι προκλήσεις, τα εμπόδια και οι δυναμικές που επηρεάζουν καθημερινά τη σχολική ζωή». Το αίτημα για την «οργανική ένταξη ψυχολόγου σε κάθε σχολείο» προβάλλει πλέον ως επιτακτική ανάγκη και όχι ως πολυτέλεια.

Το «Καύσιμο» της Ελπίδας

Παρά τα εμπόδια, η έρευνα δείχνει πως οι εκπαιδευτικοί οραματίζονται ένα διαφορετικό σχολείο, που εστιάζει στις δεξιότητες ζωής (88%) και την ενσυναίσθηση (86,4%).

«Ο ρόλος του σχολείου, σήμερα περισσότερο από ποτέ, είναι να συνδέσει την κοινωνική πραγματικότητα με την εκπαίδευση, η οποία είναι και εν τέλει ένα ταξίδι ζωής», αναφέρει η κα Σουρίδη, υπογραμμίζοντας τη σημασία της γεφύρωσης σχολείου και κοινωνίας.

Τι κρατάει λοιπόν όρθιους τους εκπαιδευτικούς μέσα σε αυτή τη «διελκυστίνδα» δημιουργικότητας από τη μία και χαμηλής θεσμικής υποστήριξης από την άλλη; Η απάντηση βρίσκεται στην αίσθηση του καθήκοντος. «Το προσωπικό κίνητρο για μένα είναι η αίσθησή μου ότι είμαι “λειτουργός” και ότι δεν έχω διεκπεραιωτικό ρόλο», εξομολογείται η Βαρβάρα Πετρίδου.

Το βλέμμα των εκπαιδευτικών παραμένει στραμμένο στο μέλλον. «Το κίνητρο είναι έμψυχο και μάλιστα πολλά υποσχόμενο. Είναι η νέα γενιά, τα παιδιά μας. Αυτά αποτελούν τον δείκτη της ποιότητάς μας και το προσωπικό μας στοίχημα να ανταποκριθούμε στις προσδοκίες τους για ένα καλύτερο παρόν και μέλλον», καταλήγει η εκπαιδευτικός Παναγιώτα Σουρίδη.

Αυτή η ανθρωποκεντρική προσέγγιση, που αποτυπώνεται τόσο στα στατιστικά της έρευνας όσο και στα λόγια των εκπαιδευτικών, αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη παρακαταθήκη της έρευνας της ActionAid. Το σχολείο αντέχει επειδή οι άνθρωποί του επιμένουν, ακόμα και όταν το θεσμικό πλαίσιο τους προσγειώνει στην σκληρή πραγματικότητα.

Τι Χρειάζονται Πραγματικά οι Μαθητές;

Οι εκπαιδευτικοί, αφουγκραζόμενοι τις ανάγκες της νέας γενιάς, προκρίνουν ένα μοντέλο εκπαίδευσης που απέχει από το αυστηρά ακαδημαϊκό

Στην ερώτηση για το πού χρειάζονται υποστήριξη οι μαθητές, τα ευρήματα είναι ενδεικτικά:

  • 88% για τις Δεξιότητες Ζωής (δημιουργικότητα, επικοινωνία, συνεργασία).
  • 86,4% για την Κοινωνικο-συναισθηματική Αγωγή (ενσυναίσθηση, αποδοχή).
  • Αντίθετα, ο ψηφιακός εγγραμματισμός (19%) και ο οικονομικός εγγραμματισμός (13%) ιεραρχούνται χαμηλότερα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η συνεργασία με φορείς όπως η ActionAid φαίνεται να καλύπτει ένα σημαντικό κενό. Το 42% των ερωτηθέντων έχει συνεργαστεί με τον οργανισμό , αναζητώντας υλικό για θεματικές όπως τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (58,3%) και η Ενεργή Πολιτειότητα (55,7%).

Μέσα από την έρευνα της ActionAid καταδεικνύεται πως το σχολείο, παρά τις μετρήσιμες ελλείψεις του, διαθέτει ένα ανεκτίμητο άυλο κεφάλαιο, τους ανθρώπους του. Περισσότερο ευέλικτη διδακτέα ύλη, θεσμική βοήθεια και ουσιαστική ψυχολογική υποστήριξη αποτελούν τα βασικά ζητήματα και ζητούμενα.