Μετά από δύο εβδομάδες διαδηλώσεων στο Ιράν με κεντρικό σύνθημα «θάνατος στον δικτάτορα», πολιτοφύλακες συμμαχικοί με τους Φρουρούς της Επανάστασης και οπλισμένοι με αυτόματα όπλα εισέβαλαν στα πλήθη με σμήνη μοτοσικλετών. Με τη συνδρομή ελεύθερων σκοπευτών, στόχευσαν και πυροβόλησαν χιλιάδες συμπολίτες τους. Τα νεκροτομεία ξεχειλίζουν και σώματα σε σακούλες στοιβάζονται σε ματωμένα πεζοδρόμια. Οι νεκροί υπολογίζονται σε αρκετές χιλιάδες, όπως και οι τραυματίες, ακόμη περισσότεροι οι συλληφθέντες.

Για πολλούς εντός και εκτός Ιράν, έχει έρθει η στιγμή για να τερματιστούν τα 47 χρόνια εξουσίας του θεοκρατικού καθεστώτος. Ωστόσο, οι διαμαρτυρίες από μόνες τους δεν τερματίζουν την τυραννία, όπως έχει δείξει η ιστορική εμπειρία. Οι επαναστάσεις προϋποθέτουν, μεταξύ άλλων, την ύπαρξη εναλλακτικής εξουσίας — και εν προκειμένω, εάν το καθεστώς καταρρεύσει, δεν διαφαίνεται σαφής απάντηση ως προς το ποιος μπορεί να το διαδεχθεί.

Αυτό το έλλειμμα ηγεσίας αποτελεί διαχρονικό πρόβλημα του ιρανικού κινήματος διαμαρτυρίας. Παρά τους επαναλαμβανόμενους μαζικούς ξεσηκωμούς το 2009-10, το 2017-18, το 2019-20 και το 2022-23, η αντιπολίτευση δεν έχει καταφέρει να συγκροτήσει μια οργανωμένη ηγεσία που να προσφέρει μια σαφή εναλλακτική λύση στο καθεστώς. Οι βαθιές διαιρέσεις που τη διατρέχουν εδώ και δεκαετίες παραμένουν καθοριστικός παράγοντας αποτυχίας.

Επιστροφή του Παχλαβί;

Μέσα σε αυτό το κενό, ο Ρεζά Παχλαβί, γιος του σάχη που εκθρονίστηκε το 1979 έπειτα από σχεδόν τέσσερις δεκαετίες στην εξουσία, έχει αναδειχθεί ως η πιο αναγνωρίσιμη προσωπικότητα της αντιπολίτευσης στο εξωτερικό. Σε συγκεντρώσεις Ιρανών της διασποράς ανά τον κόσμο, διακρίνονται αρκετοί που κρατούν φωτογραφίες του, ενώ ο ίδιος παρουσιάζει τον εαυτό του ως τον αδιαμφισβήτητο ηγέτη της αντιπολίτευσης, επισημαίνοντας ότι ακόμη και διαδηλωτές στο εσωτερικό της χώρας φωνάζουν συνθήματα υπέρ της μοναρχίας. Την Παρασκευή (16/1), μιλώντας από την Ουάσιγκτον, δήλωσε έτοιμος να επιστρέψει στο Ιράν.

Ωστόσο, παρά την αναγνωρισιμότητά του, ο Παχλαβί δεν φαίνεται να διαθέτει κάποιο συνεκτικό σχέδιο συνέχειας. Οι εκκλήσεις του για απεργίες δεν είναι σαφές αν είχαν απήχηση σε ευρεία κλίμακα, ενώ οι ισχυρισμοί του περί μαζικών αποστασιών από τις δυνάμεις ασφαλείας δεν έχουν αποδειχθεί. Επιπλέον, αν και φαίνεται πως τυγχάνει κάποιας υποστήριξης στους δρόμους, δεν διαθέτει οργανωμένα δίκτυα στο εσωτερικό, απαραίτητα για μακροπρόθεσμη πολιτική εδραίωση.

Διχαστική φιγούρα στην αντιπολίτευση

Παράλληλα, ο Ρεζά Παχλαβί μέχρι πρότινος αποτελούσε «οτιδήποτε άλλο εκτός από μια ενωτική φιγούρα για την ιρανική αντιπολίτευση», όπως γράφει το περιοδικό The Atlantic. Αντί να φέρει κοντά τους αντιπάλους του καθεστώτος γύρω από ένα κοινό πρόγραμμα, το στρατόπεδό του ανταγωνίζεται τους μη μοναρχικούς αντιπάλους της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Ενδεικτικά, ακόμη και στις τρέχουσες διαδηλώσεις, προκειμένου να δοθεί αποκλειστική έμφαση σε συνθήματα υπέρ της μοναρχίας, όπως το «Τζαβίντ σαχ» («Ζήτω ο Σάχης»), υποστηρικτές του απορρίπτουν το σύνθημα του κινήματος του 2022 «Γυναίκες, ζωή, ελευθερία» ως αντιπερισπασμό. Ο ίδιος ο Παχλαβί αφαίρεσε τη φράση από τα προφίλ του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης την περασμένη εβδομάδα. Παράλληλα, έχει επανειλημμένα ζητήσει από τον Ντόναλντ Τραμπ στρατιωτική επέμβαση στο Ιράν, υπονοώντας ότι η στρατηγική του εξαρτάται από εξωτερική παρέμβαση.

Μια αντιπολίτευση χωρίς ενιαίο μέτωπο

Όπως επισημαίνει η Washington Post, ο Παχλαβί έχει αναδειχθεί σε επικρατέστερη φιγούρα της αντιπολίτευσης κυρίως λόγω απουσίας ισχυρών εναλλακτικών. Φιλελεύθεροι ηγέτες με απήχηση, όπως η βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης το 2023 Ναργκίς Μοχαμαντί και ο πρώην υπουργός Μοστάφα Τατζαντέχ, βρίσκονται στη φυλακή. Μαζί με 15 ακόμη προσωπικότητες, κάλεσαν στις 2 Ιανουαρίου σε «ειρηνική μετάβαση» από το καθεστώς, χωρίς ωστόσο να διαθέτουν την αναγνωρισιμότητα ή τη δυνατότητα οργάνωσης που απαιτείται υπό καθεστώς κράτησης. Την ίδια στιγμή, οι μη μοναρχικές δυνάμεις της διασποράς παραμένουν κατακερματισμένες, αφιερώνοντας συχνά περισσότερο χρόνο στην κριτική προς τον Παχλαβί παρά στη συγκρότηση των δικών τους δομών.

Οι απόπειρες δημιουργίας ενιαίου μετώπου έχουν μέχρι στιγμής αποτύχει. Ο συνασπισμός επιφανών προσωπικοτήτων της διασποράς που σχηματίστηκε το 2023 διαλύθηκε σε λιγότερο από δύο μήνες, λόγω εσωτερικών συγκρούσεων, έλλειψης στρατηγικής και έντονης αντίδρασης από τη βάση υποστήριξης του Παχλαβί. Δημοσκοπικά, η ιρανική κοινωνία εμφανίζεται διχασμένη: περίπου το ένα τρίτο τον υποστηρίζει, ένα άλλο τρίτο τον απορρίπτει και οι υπόλοιποι παραμένουν αναποφάσιστοι, με χαμηλότερη αποδοχή σε περιοχές εθνοτικών μειονοτήτων, όπως Κούρδοι, Αζέροι ή Βαλούχοι, σύμφωνα με ειδικούς.

Την ίδια στιγμή, η Ισλαμική Δημοκρατία εμφανίζει σοβαρά σημάδια παρακμής. Ωστόσο, οι αναλυτές συμφωνούν ότι, παρά τη βαθιά κρίση, η κατάρρευση του καθεστώτος δεν μπορεί να προκύψει μόνο από τη βία ή τη μαζική δυσαρέσκεια. Χωρίς έναν ενωτικό, πλουραλιστικό συνασπισμό και χωρίς ρήγματα στις δυνάμεις ασφαλείας, η ανατροπή της Ισλαμικής Δημοκρατίας παραμένει αβέβαιη. «Το κρίσιμο ζητούμενο δεν είναι μόνο το τέλος του υφιστάμενου συστήματος, αλλά το αν μπορεί να αναδειχθεί κάτι που να αντανακλά τις προσδοκίες και τη βούληση της ιρανικής κοινωνίας», καταλήγει το Atlantic.