Μια από τις πιο αναμενόμενες ταινίες των τελευταίων χρόνων πρόκειται σε λίγες ημέρες να ανεβάσει την αυλαία του 66ου Φεστιβάλ Καννών. Στις 15 Μαΐου αρχίζει η ευρωπαϊκή καριέρα του «Υπέροχου Γκάτσμπι», που σκηνοθέτησε ο Μπαζ Λούρμαν, με τον Λεονάρντο Ντι Κάπριο στον ρόλο ενός από τους πιο μυστηριώδεις ήρωες της αμερικανικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, δημιούργημα της φαντασίας του συγγραφέα Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ στο ομότιτλο μυθιστόρημα που εκδόθηκε το 1925.
Δεν είναι η πρώτη φορά που ταινία του Αυστραλού Μπαζ Λούρμαν ανοίγει τις Κάννες. Το 2001 το πρωτότυπο μιούζικαλ «Μουλέν Ρουζ» ήταν ένα από τα γεγονότα της διοργάνωσης και μάλιστα οδήγησε την πρωταγωνίστρια Νικόλ Κίντμαν στις υποψηφιότητες των Οσκαρ. Ενδεχομένως κάτι παρόμοιο να συμβεί του χρόνου και με τον Ντι Κάπριο του «Υπέροχου Γκάτσμπι», στον οποίο συμπρωταγωνιστούν η Κάρεϊ Μάλιγκαν, ο Τόμπι Μαγκουάιρ και ο Τζόελ Εντγκερτον.
Ο 51χρονος Λούρμαν διάβασε για πρώτη φορά τον «Υπέροχο Γκάτσμπι» το 2001 κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού του στη Σιβηρία για την προώθηση του «Μουλέν Ρουζ». Ή μάλλον τον άκουσε μέσω ενός ηχογραφημένου βιβλίου. Τότε του γεννήθηκε η ιδέα μιας νέας προσαρμογής του στο σινεμά, με τον Ντι Κάπριο στον ρόλο του αινιγματικού νεόπλουτου με το σκοτεινό παρελθόν.
Ο «Υπέροχος Γκάτσμπι» έχει μεταφερθεί αρκετές φορές στον κινηματογράφο. Η καινοτομία της τελευταίας ταινίας είναι ότι για πρώτη φορά έχει τρισδιάστατη μορφή. Ως γνωστόν το 3D χρησιμοποιείται συνήθως σε κινούμενα σχέδια, σε ταινίες επιστημονικής φαντασίας, με πρωταγωνιστές σούπερ ήρωες ή εκεί όπου τα ειδικά εφέ έχουν τον πρώτο λόγο. Αναρωτιέται κανείς με ποιον τρόπο ο Μπαζ Λούρμαν θα έχει αξιοποιήσει αυτό το σύστημα προκειμένου να μεταφέρει τον θεατή στην εξαλλοσύνη της περιόδου της δεκαετίας του 1920 στην Ανατολική Ακτή της Νέας Υόρκης, όπου ανάμεσα στα τρελά πάρτι, στην τζαζ μουσική και στους γκάνγκστερ αναδύεται η ρομαντική όσο και τραγική φιγούρα του Τζέι Γκάτσμπι.
Οι σελίδες του «Υπέροχου Γκάτσμπι» βυθίζονται σε έναν γοητευτικά επικίνδυνο κόσμο παρανομίας, χλιδής και έξαλλων πάρτι, όπου ρέουν τόνοι σαμπάνιας. Μέσα σε αυτόν τον κόσμο «ανθεί» ο Τζέι Γκάτσμπι, ο σκοτεινός αντιήρωας του Φιτζέραλντ, ένας εκκεντρικός νεόπλουτος ο οποίος διατηρεί μυστηριώδεις επαφές με τον υπόκοσμο αλλά που στην ουσία αυτό που θέλει είναι να κατακτήσει τον μεγάλο του έρωτα, την Ντέιζι Μπιουκάναν.
Η μυθολογία για τη δημιουργία του σπουδαίου αμερικανικού μυθιστορήματος έχει τεράστιο ενδιαφέρον, ενώ το ίδιο το βιβλίο, που προσφάτως επανεκδόθηκε, σημειώνει ρεκόρ πωλήσεων στις ΗΠΑ. Οι ετήσιες πωλήσεις του «Υπέροχου Γκάτσμπι» από τον εκδοτικό οίκο Simon & Schuster φθάνουν περίπου τις 500.000 ετησίως. Εφέτος όμως έχουν ήδη πωληθεί 280.000 αντίτυπα. Ως e-book ο «Γκάτσμπι» πωλεί 80.000 αντίτυπα ετησίως. Μέσα στο 2013 έχουν σημειωθεί περισσότερες από 125.000 πωλήσεις.
1. Η αλήθεια και το ψέμα
Το ρομάντζο που αναπτύσσεται ανάμεσα στον Τζέι Γκάτσμπι και την Ντέιζι Μπιουκάναν δεν αποκλείεται να έχει στοιχεία από την ιστορία του ίδιου του Γκάτσμπι και της Ζέλντα Σέιρ καθώς και με έναν άλλο έρωτα της εφηβείας του, την Τζινέβρα Κινγκ. Η Ζέλντα Σέιρ παντρεύτηκε τον Φιτζέραλντ αφού εκείνος είχε γίνει διάσημος με το πρώτο μυθιστόρημά του. Ως τότε ο Φιτζέραλντ δεν θεωρούνταν ο «ιδανικός σύζυγος», επειδή ήταν πάμπτωχος. Σύμφωνα με τα όσα ο συγγραφέας είχε πει στον εκδότη του, μια φίλη της Κινγκ, η Ιντιθ Κάμινγκς, ήταν το πρόσωπο που τον ενέπνευσε για τη δημιουργία της Τζόρνταν Μπέικερ, της ανεύθυνης φίλης του Νικ Κάραγουεϊ. Τέλος, ένας θρυλικός εβραίος γκάνγκστερ, ο Αρνολντ Ρόθσταϊν, «βοήθησε» τον Φιτζέραλντ να πλάσει τον Μέιερ Γουόλφσαϊμ, το δεξύ χέρι του Γκάτσμπι που κανονίζει όλες τις βρώμικες δουλειές του.
2. Αμερικανός με ευρωπαϊκό αέρα
Η πρεμιέρα της ταινίας του Μπαζ Λούρμαν στις Κάννες αποκτά σημειολογικό ενδιαφέρον, αφού ο Φιτζέραλντ έγραψε το μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος στη γαλλική Ριβιέρα την εποχή που είχε αποφασίσει να μετακομίσει στη Νότια Γαλλία μαζί με τη σύζυγό του, Ζέλντα. Είναι μάλλον ειρωνικό ότι ένα πάρα πολύ μικρό μέρος του «σπουδαίου αμερικανικού μυθιστορήματος» γράφτηκε όντως στις… ΗΠΑ. Ανάμεσα στα 1924 και 1925 στη Ρώμη, παρά τα προβλήματά του τόσο με τη Ζέλντα του όσο και με το αλκοόλ, ο Φιτζέραλντ επεξεργάστηκε ξανά το μυθιστόρημα το οποίο εκδόθηκε για πρώτη φορά στις 10 Απριλίου 1925.
3. Η γυναίκα στο εξώφυλλο
Το art deco εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης του «Υπέροχου Γκάτσμπι», όπου απεικονίζονται τα μάτια και τα χείλη μιας γυναίκας σε έναν λαμπερό νυχτερινό ουρανό πάνω από μια φωτεινή πόλη, ήταν δημιούργημα του εικονογράφου Φράνσις Κούγκατ. Ενθουσιασμένος από τη δουλειά του Κούγκατ ο Φιτζέραλντ ζήτησε από τον εκδότη του, Μάξουελ Πέρκινς, να εξασφαλίσει την αποκλειστικότητα. «Εχω γράψει για αυτό το εξώφυλλο μέσα στο μυθιστόρημα» έγραψε ο συγγραφέας, εννοώντας προφανώς την περιγραφή της Ντέιζι από τον αφηγητή του μυθιστορήματος, Νικ Κάραγουεϊ. Η μορφή της θυμίζει το γυναικείο πρόσωπο του εξωφύλλου. Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Κούγκατ είχε σχεδιάσει το εξώφυλλο προτού ο Φιτζέραλντ παραδώσει την τελική μορφή του μυθιστορήματος. Η πρόσφατη επανέκδοση έγινε με δύο ειδών εξώφυλλα: το πρωτότυπο και αυτό που φέρει την αφίσα της ταινίας του Λούρμαν με τον Λεονάρντο Ντι Κάπριο.
4. Ανάμεικτες κριτικές
«Το πρώτο βήμα που έχει κάνει το αμερικανικό μυθιστόρημα από την εποχή του Χένρι Τζέιμς» είπε όταν διάβασε τον «Υπέροχο Γκάτσμπι» ο Τ. Σ. Ελιοτ. Την ίδια ώρα ο Χ. Λ. Μένκεν ανέφερε για το βιβλίο ότι «δεν είναι κάτι παραπάνω από ένα δοξασμένο ανέκδοτο». Οπως συμβαίνει συχνά, έτσι και στην περίπτωση του «Γκάτσμπι» οι πρώτες αντιδράσεις ήταν ανάμεικτες με αποτέλεσμα το μυθιστόρημα να οδηγηθεί στην αφάνεια ως τον θάνατο του δημιουργού του (21 Δεκεμβρίου 1940). Στη δεκαετία του 1940 το μυθιστόρημα απέκτησε τη θέση στην οποία βρίσκεται σήμερα, ενώ στη δεκαετία του 1970, με αφορμή την ταινία του Τζακ Κλέιτον, το περιοδικό «Time» το ενέταξε στη λίστα των 100 καλύτερων μυθιστορημάτων όλων των εποχών.
5. Η τοποθεσία
Τα προάστια East Egg και West Egg, στα οποία ζουν αντιστοίχως το ζεύγος Μπιουκάναν και ο Τζέι Γκάτσμπι, είναι τα μυθοπλαστικά ονόματα των Cow Neck και Great Neck, που βρίσκονται στη νότια πλευρά του Λονγκ Αϊλαντ της Νέας Υόρκης και χωρίζονται από τον κόλπο Μαχάσετ. Στο Cow Neck ζούσαν οι αριστοκρατικές οικογένειες ενώ στο Great Neck οι νεόπλουτοι, όπως ο Γκάτσμπι και ο Νικ Κάραγουεϊ.
6. Η μύτη του εκδότη
Οσο σπουδαίο και αν είναι ένα μυθιστόρημα, χωρίς τον κατάλληλο εκδότη που θα το πιστέψει είναι καταδικασμένο να παραμείνει στην αφάνεια. Ο εκδότης του οίκου Scribner, Μάξουελ Πέρκινς, όχι μόνο πίστεψε στον «Υπέροχο Γκάτσμπι», αλλά είχε μια γόνιμη συνεργασία στη δημιουργία του με τον Φιτζέραλντ. Ο Πέρκινς άλλωστε ήταν ο άνθρωπος που ανακάλυψε τον Φιτζέραλντ στην αρχή της καριέρας του. Ηταν επίσης ο εκδότης που έδωσε βήμα στον Ερνεστ Χέμινγκγουεϊ εκδίδοντας εν έτει 1926 το «Ο ήλιος ανατέλλει ξανά» (παρεμπιπτόντως, ο Χέμινγκγουεϊ ήταν φανατικός εχθρός του εξωφύλλου του «Γκάτσμπι», το οποίο στην αυτοβιογραφία του χαρακτήρισε «εξώφυλλο για κακή επιστημονική φαντασία»). Ο Πέρκινς υπήρξε επίσης εκδότης του Τόμας Γουλφ και του Τζέιμς Τζόουνς.
7. O ανύπαρκτος ποιητής
Στην αρχή του μυθιστορήματος υπάρχει ένα πολύ μικρό ποίημα που τιτλοφορείται «Then wear the gold hat» («Μετά φόρεσε το χρυσό καπέλο»). Το ποίημα αποδίδεται σε κάποιον Τόμας Παρκ Ντ’ Ινβιλέρς. Ποιητής με αυτό το όνομα δεν υπήρξε ποτέ. Ο Ντ’ Ινβιλέρς είναι ένας ήρωας του πρώτου μυθιστορήματος του Φιτζέραλντ, «This side of paradise», o οποίος όμως ήταν εμπνευσμένος από τον πραγματικό ποιητή Τζον Πιλ Μπίσοπ, που υπήρξε φίλος του Φιτζέραλντ στο Πρίνστον.
8. Ενας τίτλος απλώς επαρκής
Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει αν ο «Υπέροχος Γκάτσμπι» θα είχε την ίδια επιτυχία αν τιτλοφορούνταν «Trimalchio in West Egg», «Gold-Hatted Gatsby» ή «Under the red white and blue». Αυτοί πάντως είναι μερικοί από τους τίτλους που ο ίδιος ο Φιτζέραλντ προτιμούσε (και είχαν συζητηθεί έντονα λίγο πριν από την έκδοση του βιβλίου). Ο τίτλος «Ο υπέροχος Γκάτσμπι», που εν τέλει επελέγη, δεν άφησε ποτέ τον Φιτζέραλντ πλήρως ικανοποιημένο. «Ούτε καλός ούτε κακός, μόνον επαρκής» είχε πει για τον τίτλο. Αλλοι τίτλοι που είχαν «πέσει στο τραπέζι» ήταν «The high- bouncing lover» και «Among ash-heaps and millionaires».
9. Εξάσκηση πάνω στον Γκάτσμπι
Πολύ προτού κατακτήσει μια θέση στο πάνθεον των σημαντικότερων αμερικανών συγγραφέων του 20ού αιώνα, ο Χάντερ Σ. Τόμπσον («Φόβος και παράνοια στο Λας Βέγκας») συνήθιζε να δακτυλογραφεί στη γραφομηχανή του τον «Υπέροχο Γκάτσμπι» μόνο και μόνο για να αισθανθεί «τι σημαίνει να γράφεις ενδεχομένως το Μεγάλο Αμερικανικό Μυθιστόρημα αντιμετωπίζοντάς το ως επίτευγμα δεξιοτεχνίας». Σε συνέντευξή του στο περιοδικό «Rolling Stone» (του οποίου υπήρξε συνεργάτης) ο Τόμπσον υποκλίνεται στην ικανότητα του Φιτζέραλντ να μην αφήσει ούτε μία από τις 55.000 λέξεις του «Γκάτσμπι» να πάει χαμένη. Λέει χαρακτηριστικά: «Πολύ λίγα πράγματα με έχουν κάνει να πω “μακάρι να το είχα γράψει”. Ενα είναι το Βιβλίο της Αποκαλύψεως. Ενα άλλο είναι ο “Υπέροχος Γκάτσμπι“».
10. Στο σελιλόιντ
Κινηματογράφος και θέατρο έχουν ασχοληθεί πολλές φορές με τη διασκευή του «Γκάτσμπι». Η ταινία, που γύρισε το 1974 ο Τζακ Κλέιτον, με τον Ρόμπερτ Ρέντφορντ στον ρόλο του Γκάτσμπι, είχε πολυσυζητηθεί αλλά δεν είχε την αναμενόμενη επιτυχία. Η κινηματογραφική εκδοχή του 1949 σε σκηνοθεσία Ελιοτ Νιούτζεντ είναι εντελώς ξεχασμένη ενώ ο Αλαν Λαντ που πρωταγωνιστούσε ήταν μια άχαρη επιλογή στον ρόλο του Τζέι Γκάτσμπι. Ενδιαφέρον όμως έχει το γεγονός ότι το 1926, όταν ο κινηματογράφος δεν είχε ακόμη ήχο, το μυθιστόρημα του Φιτζέραλντ πέρασε για πρώτη φορά στο σελιλόιντ με τον Γουόρνερ Μπάξτερ. H κόπια αυτής της ταινίας δεν σώζεται.
πότε & πού:
Ο «Υπέροχος Γκάτσμπι» ανοίγει το 66ο Φεστιβάλ των Καννών την Τετάρτη 15 Μαΐου και από την Πέμπτη 16 του μηνός θα προβάλλεται στις αίθουσες σε διανομή Village Roadshow.
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
