Πώς μοιάζει η περιφέρεια της Ευρώπης από τον πυρήνα της; Πώς φαίνονται τα Βαλκάνια, η νοτιοανατολική Ευρώπη, η ανατολικότερη χερσόνησος της Μεσογείου από το πάνω μέρος του χάρτη; Για να αποκτήσει κανείς μια ιδέα μπορεί να προσφύγει στην έκθεση της Κομισιόν για τη δικαιοσύνη και τη διαφθορά στη Ρουμανία. Ή να διαβάσει ένα αστυνομικό μυθιστόρημα. Τα συμπεράσματα είναι πάνω-κάτω τα ίδια.
Ο Μάρτιν Μπόνγκερς, ήρωας του Πάουλ Γκρότε στο οινολογικό Κρασί της KGB (Καστανιώτης, 2012), είναι ένας ερασιτέχνης αμπελουργός επιφορτισμένος με την αποστολή να εντοπίσει ευκαιρίες οινοποιίας στη Ρουμανία για λογαριασμό μιας εταιρείας επενδύσεων. Γερμανός που ζει στη Γαλλία, προσγειώνεται σε μια μετακομμουνιστική χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης χωρίς παρωπίδες για τις υπερβασίες του καπιταλισμού. Σύντομα ωστόσο αντιλαμβάνεται ότι έχει βρεθεί σε μια θεσμική ζώνη του λυκόφωτος: μεταξύ ανακυκλωμένων εκπροσώπων του προηγούμενου καθεστώτος, διεφθαρμένων αστυνομικών, προηγμένων καπιταλιστικών συμφερόντων, βιομηχανικών κατασκόπων και ρώσων πρακτόρων, αρχίζει να κατανοεί την ουσία τυπικών γλωσσικών εκφράσεων όπως «κάπου στη Βλαχία» – το γερμανικό αντίστοιχο του «στη μέση του πουθενά». Ο Γκρότε ρίχνει τον πρωταγωνιστή του σε ένα λαβύρινθο χωρίς μίτο και αφήνει διάφορους Μινώταυρους να τον επιβουλεύονται προς τέρψη του αναγνωστικού κοινού:
Έναν οικονομικό. Στη Ρουμανία του Μπόνγκερς η μόνη σταθερά είναι το χρήμα – και το χρήμα ρέει από βορρά προς νότο σε άδηλες τσέπες. Οι επιδοτήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης τρέχουν («σαρανταδύο εκατομμύρια ευρώ κάθε χρόνο» για την αμπελουργία), η παραγωγή είναι εικονική: «κρασί ακατάλληλο προς πώληση, μετατρέπεται σε μούστο για να πουληθεί άλλο κρασί, επίσης ακατάλληλο προς πώληση». Για να εισπράξει κανείς μια επιδότηση από τις Βρυξέλλες αρκεί να βρει έναν πολιτικό που να είναι νονός («οι νονοί είναι πολύ σημαντικοί στα μέρη μας») ή φίλος κάποιου τραπεζικού προκειμένου να του χορηγηθεί το ποσό που η ΕΕ απαιτεί ως εγγύηση. Ελεγκτικοί μηχανισμοί υπάρχουν – αλλά αρκεί να τους κλείσει κανείς τα μάτια με χαρτονομίσματα.
Έναν κοινωνικό. Η σύγκλιση με τα υπόλοιπα ευρωπαϊκά κράτη απέχει μια εικοσαετία, αποφαίνεται ένας από τους πολλούς συνομιλητές του Μπόνγκερς – απαιτούνται ριζικές κοινωνικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις αλλά λείπουν οι δυνάμεις που θα τις εφαρμόσουν. Και στο μεταξύ «αυτό που διαφαίνεται είναι μάλλον μια κοινωνική αποσύνθεση με απρόβλεπτες συνέπειες». Δεν πρόκειται για απλή κοινωνιολογική διαπίστωση, η κοινωνική αποσύνθεση αποτελεί δομικό μέρος της όλης ιστορίας: προσωπικά, οικογενειακά, υπηρεσιακά δίκτυα που επεξεργάζονται τις δικές τους στρατηγικές επιβίωσης, δημιουργούν το δικό τους κράτος εν κράτει και εφαρμόζουν το δικό τους νόμο, καταργώντας στην πράξη το κράτος δικαίου, διατρέχουν το κείμενο.
Έναν πολιτικό. Το πολιτικό σύστημα μπορεί να έχει καταρρεύσει εκκωφαντικά από το 1989, οι βαθύτερες δομές του όμως έχουν επιβιώσει πανηγυρικά μπαίνοντας στο πολιτικό πλυντήριο ώστε να συγκροτήσουν «μια νέα-παλιά φρουρά που θα αναλάμβανε υπηρεσία για να ξεζουμίσει τα άδεια κρατικά ταμεία και τους φουσκωμένους κορβανάδες της Ευρωπαϊκής Ένωσης». (Μπορεί η κεντροαριστερά, παρεμπιπτόντως να κατήγαγε χθες συντριπτική νίκη στις γενικές εκλογές, το επίπεδο εμπιστοσύνης στη διαδικασία ωστόσο είναι ελάχιστο: στις εκλογές προσήλθε μόλις το 41,7% του εκλογικού σώματος.) Κι ενώ η Ρουμανία του Γκρότε αποβαίνει terra incognita για τον γερμανό πρωταγωνιστή, εν τούτοις διαθέτει μια ανησυχητικά οικεία αίσθηση για τον έλληνα αναγνώστη. Το ερώτημα είναι αν αυτό συμβαίνει γιατί αποτελεί το παρελθόν, το παρόν ή το μέλλον της Ελλάδας.
