Επάνω από αυτές τις σελίδες γενιές και γενιές ελληνόπουλων πέρασαν ατέλειωτες μαθητικές ώρες. Τα πρόσωπα τα οποία παρελαύνουν από αυτά τα βιβλία είναι κάτι περισσότερο από οικεία στη συλλογική μνήμη. Αναγνωστικά, αλφαβητάρια και παντός τύπου εγχειρίδια γλωσσικής διδασκαλίας που βρέθηκαν στα ελληνικά θρανία από το 1860 και για έναν ολόκληρο αιώνα αφηγούνται τη δική τους ιστορία στη νέα έκθεση του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης με τίτλο «Λογοτέχνες και καλλιτέχνες στα αναγνωστικά 1860- 1960», η οποία εγκαινιάζεται την Τετάρτη 13 Ιανουαρίου στο Μέγαρο Εϋνάρδου με τη συνεργασία της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας (Σχολή Μωραΐτη) και θα διαρκέσει ως τις 14 Μαρτίου του 2010. Τα περίπου 50 βιβλία τα οποία βρέθηκαν στο μικροσκόπιο των ερευνητών της έκθεσης δεν καταγράφουν μόνον παιδαγωγικές προσεγγίσεις διαφορετικών εποχών. Λειτουργούν και ως μάρτυρες της λογοτεχνικής και καλλιτεχνικής παραγωγής του τόπου, καθώς αρκετά από αυτά υπήρξαν έργα σημαντικών λογοτεχνών, από τον Γεώργιο Δροσίνη ως τον Στράτη Μυριβήλη, ενώ εικονογραφήθηκαν από ονομαστούς καλλιτέχνες όπως οι Ι.Πλατύς, Γ.Στέρης, Π.Βυζάντιος, Λ.Μοντεσάντου, Τάσσος, Σπύρος Βασιλείου, κ.ά.

1 Η πρώτη έκδοση του περίφημου αναγνώσματος του Ζαχαρία Παπαντωνίου «Τα ψηλά βουνά» (1918) 2 Το εξώφυλλο του αναγνωστικού της Γ΄ τάξης δημοτικού των Παύλου Νιρβάνα, Δημ. Γ. Ζήση, κ.ά., «Ελληνόπουλα» (1943). 3 Το αναγνωστικό Δ΄ Δημοτικού των Στρ. Μυριβήλη και Δημ. Ανδρεάδη «Στάθης Σταθάς» (1934) 4 Πρωτότυπη μακέτα του Σπύρου Βασιλείου για εξώφυλλο αναγνωστικού

«Oλα ξεκίνησαν πριν από περίπου ενάμιση χρόνο» λέει στο «Βήμα» η ιστορικός Αλεξάνδρα Πατρικίου, η οποία διενήργησε την έρευνα για την έκθεση υπό τον Αλέξη Δημαρά ως επιστημονικό της υπεύθυνο. «Τον Σεπτέμβριο του 2008 ξεκίνησε η περιπέτεια εντοπισμού των ίδιων των βιβλίων και αναζήτησης πληροφοριακού υλικού γύρω από αυτά». Το εγχείρημα καταρχάς έμοιαζε αδύνατο. Σιγά σιγά όμως το υλικό άρχισε να συγκεντρώνεται· από βασικές βιβλιοθήκες, όπως η Γεννάδειος και η Εθνική, από το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ), το Ιδρυμα Τριανταφυλλίδη και το Κέντρο Ερευνας Νεοελληνικής Εκπαίδευσης ως περιφερειακούς φορείς, όπως το Μουσείο Εκπαίδευσης στη Βέροια ή το Μουσείο Σχολικής Ζωής στην Πάτρα, εντοπίστηκαν βιβλία σε καλή κατάσταση, τα οποία μπορούσαν να αξιοποιηθούν στην έκθεση.

«Σε κάποια από αυτά ήταν συγκινητικό να βλέπει κάποιος τις μολυβιές των παιδιών ως ζωντανό τεκμήριο της χρήσης τους» μας λέει η κυρία Πατρικίου, για να συμπληρώσει ότι ακόμη πιο δύσκολο κομμάτι της έρευνας αποδείχτηκε η συγκομιδή στοιχείων γύρω από την ιστορία του κάθε βιβλίου. «Ευτυχώς, τελικά, δεν βρήκαμε αναφορές, βιβλιοκρισία και εκθέσεις μόνο γύρω από τα περίφημα “Ψηλά βουνά” του Ζαχαρία Παπαντωνίου, αλλά και για λιγότερο γνωστά βιβλία, όπως τα “Νεοελληνικά αναγνώσματα” του Δροσίνη του 1884». Δεκαπέντε εικαστικοί καλλιτέχνες, δέκα λογοτέχνες και 50 βιβλία παρουσιάζονται στην έκθεση, η οποία χωρίζεται σε ενότητες με βάση την εκπαιδευτική Ιστορία του τόπου. «Από το πρώτο αλφαβητάρι που εικονογράφησε το 1860 ο Ι. Πλατύς- γιατί ως τότε κόπιαραν τα ξένα- ως το 1960 ο δρόμος είναι μακρύς» επισημαίνει η κυρία Πατρικίου. Η έκθεση σταματά στο 1960, πρώτον, επειδή η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1964 δεν στάθηκε δυνατόν να «εισχωρήσει» στα σχολικά βιβλία και, δεύτερον, διότι η δικτατορία που επιβλήθηκε το 1967 σήμανε μια άλλη εποχή. Μόνον ένα βιβλίο, το «Τρίτομο Ανθολόγιο των τριών πρώτων τάξεων του Δημοτικού», του 1974, παρουσιάζεται στην έκθεση, κι αυτό για να αναδειχτεί η διαφορά στο σκεπτικό περί συγγραφής σχολικών εγχειριδίων. Ενα από τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά της αλλαγής ήταν ότι, επιτέλους, άρχισε να αναγράφεται το όνομα του εικονογράφου στο βιβλίο- κάτι που σπανίως συνέβαινε στο παρελθόν.

Τ ι ήταν εκείνο το οποίο κυρίως εντυπωσίασε την ιστορικόερευνήτρια; «Οτι οι οδηγίες στο ΦΕΚ ήταν σαφείς και μάλλον ασφυκτικές για τον συγγραφέα του βιβλίου, ακόμα και αν επρόκειτο για τον αναγνωρισμένο Γεώργιο Δροσίνη» μας λέει. Η κρατική παρέμβαση δεν άφηνε και πολλά περιθώρια και «αναπνοές» στον συντάκτη του βιβλίου. Ενα ακόμη δύσκολο κομμάτι της έρευνας ήταν αυτό του εντοπισμού των πρωτοτύπων εικονογραφήσεων των καλλιτεχνών που συνεργάστηκαν στη δημιουργία αυτών των βιβλίων. «Υπήρξαν άλλοι που δεν είχαν αφήσει απολύτως καμία δημιουργία και άλλοι, σχολαστικότεροι, όπως ο Γιάννης Κεφαλληνός, από τον οποίο έχουμε όλες τις μακέτες των εικονογραφήσεών του βιβλίου τού 1932».

Ποιος είναι εν τέλει ο σκοπός αυτής της έκθεσης; «Να αποδείξει,μεταξύ άλλων, ότι τα περιθώρια δράσης της ελληνικής λογοτεχνικής και καλλιτεχνικής ελίτήταν πολλές φορές πολύ στενά και να αναδείξει τις θετικές αλλαγές που σημείωνε η παραγωγή τέτοιων βιβλίων με την πάροδο των χρόνων» απαντά η κυρία Πατρικίου. Αποκαλυπτική είναι τέλος η προβολή έργων δημιουργών η ενασχόληση των οποίων με το σχολικό βιβλίο είναι λιγότερο γνωστή, όπως ο Φώτης Κόντογλου, ο Φωκίων Δημητριάδης, η Ελένη Ουράνη (Αλκης Θρύλος) και η Μυρτιώτισσα. ΜΙΕΤ- Μέγαρο Εϋνάρδου (Αγίου Κωνσταντίνου 20). Πληροφορίες στα τηλ. 210 3234.267, 210 5223.101.