Είναι ανθρώπινο, όταν βλέπεις τις φλόγες να σαρώνουν εκτάσεις μόλις μία ώρα μακριά σου, να λες «τι χειρότερο;..». Αλλά είναι και επαγγελματική διαστροφή του δημοσιογράφου να ψάχνει για… το χειρότερο. Κι αυτό μου συνέβη όταν έγινε το μπλακάουτ στα Σκόπια: Συνειδητοποίησα – όπως και τόσοι συμπατριώτες μας που βρέθηκαν χωρίς ρεύμα και… κλιματισμό – ότι οι φυσικές καταστροφές μας βρίσκουν τελείως ανήμπορους όταν κοπεί η παροχή ενέργειας. Κανένα πυροσβεστικό αεροπλάνο δεν πετάει χωρίς καύσιμα, κανένα όχημα δεν κινείται, καμία αντλία δεν τραβάει νερό, κανένας ανεμιστήρας δεν σε δροσίζει… η πλήρης παράδοση. Οπότε, στα ζοφερά χρόνια της κλιματικής αλλαγής που έχουμε μπροστά μας, ο όλος επανασχεδιασμός της αντιμετώπισης εκτάκτων καταστάσεων στη χώρα μας είναι απλώς η επιφανειακή προτεραιότητα. Η βαθύτερη και πολύ πιο σημαντική είναι η ενεργειακή μας διασφάλιση.


Ζοφεροί αριθμοί


Η παρηγοριά θα ήταν να πούμε ότι τέτοιας οξύτητας φαινόμενα και ενεργειακές βυθίσεις είναι και θα είναι σπάνια περιστατικά. Ομως, οι επιστημονικές αναλύσεις για τα μελλούμενα δεν μας υπόσχονται κάτι τέτοιο. Το αντίθετο. Στις 12 Ιουνίου, στο συνέδριο SMU που έλαβε χώρα στο Ντάλας του Τέξας, δύο εξέχοντες ερευνητές των ΗΠΑ έδειξαν «ανοιχτά τα χαρτιά» του ενεργειακού μας μέλλοντος. Ηταν οι γεωφυσικοί John Ρ. Ziagos (Γιάννης Ζιάγγος, δηλαδή) και Gene Berry, του Εθνικού Εργαστηρίου Lawrence Livermore. Αυτά που είπαν – στηριγμένα στην επεξεργασία μυριάδων στοιχείων και προσομοιώσεις από τους ισχυρότερους υπερυπολογιστές – ήταν συνοπτικά ότι:


* Ο ταχύτατος εξηλεκτρισμός του Τρίτου Κόσμου θα επιφέρει ραγδαία αύξηση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα (CO2) από εργοστάσια ηλεκτροπαραγωγής.


* Η καύση άνθρακα θα ξεπεράσει εκείνη των υδρογονανθράκων και θα καταστεί γρήγορα η κύρια πηγή εκπομπών CO2.


* Ως το 2030, η βιομηχανία θα ξεπεράσει όλες τις άλλες πηγές εκπομπών, αθροιστικά.


* Το στοίχημα του πλανήτη είναι να βρούμε τεχνολογικές λύσεις οι οποίες θα μειώσουν ως το 2020 τους ρύπους στα επίπεδα του 1990. Αλλά για να γίνει αυτό θα χρειαστούν… «άθλοι του Ηρακλή». Ενας τέτοιος θα ήταν να χρησιμοποιήσουμε τη γεωθερμία για τη θέρμανση/ψύξη κατοικιών, εμπορικών και βιομηχανικών κτιρίων.


Γεωθερμία… Γιατί τόνιζε τόσο πολύ αυτή την ξεχασμένη πηγή ανανεώσιμης ενέργειας ο συμπατριώτης μας; Μα, βέβαια: Ολες οι άλλες ανανεώσιμες πηγές έχουν διαθεσιμότητα 40%-60%, ενώ η γεωθερμία 90%-98%. Οποιος την έχει, έχει μια μόνιμη μπαταρία σε εφεδρεία. Αλλά ποιος την έχει και πόσο την αξιοποιεί;


Ο θησαυρός της λάβας


Οπως μας έλεγαν και τα σχολικά μας βιβλία, κάτω από το στέρεο έδαφος και το υπέδαφος του πλανήτη κυκλοφορεί το καυτό μάγμα. Αυτό είναι που όταν βρίσκει διαφυγή μέσω των ηφαιστείων ξεχύνεται στην επιφάνεια ως καυτή λάβα και μεταμορφώνει ριζικά το τοπίο. Αυτό ήταν που μετέτρεψε την ολοστρόγγυλη Θήρα σε… ανοιχτό δαχτυλίδι κι αυτό είναι που σιγοβράζει κάτω από τη Νίσυρο. Αλλά και σε περιοχές όπου δεν υπάρχουν ανοιχτά στόμια ηφαιστείων, βλέπει κανείς ατμούς να βγαίνουν μέσα από βράχια, ζεστές φυσαλίδες να ανεβαίνουν από τον βυθό της θάλασσας – όποιος έχει φάει κατσικάκι θαμμένο στην άμμο της Μήλου, το γνωρίζει. Η γεωθερμία έχει έντονη παρουσία σε κάθε περιοχή με έντονη σεισμική και ηφαιστειακή δραστηριότητα και η χώρα μας είναι κατεξοχήν τέτοια περιοχή.


Η γεωθερμία είναι η φυσική θερμότητα του πλανήτη. Τεράστια ποσά θερμικής ενέργειας παράγονται συνεχώς από τη διάσπαση ραδιενεργών ισοτόπων των πετρωμάτων που έχει στο εσωτερικό του ο πλανήτης. Η θερμότητα αυτή είναι τόσο ανεξάντλητη και ανανεώσιμη όσο και η ηλιακή ενέργεια. Η θερμοκρασία του πυρήνα της Γης είναι της τάξης των 4.000 oC, εκείνη της λάβας των ηφαιστείων περίπου 1.200 oC και των θερμοπηγών ως 350 oC. Γενικά, και πέραν των ηφαιστείων, η θερμοκρασία του «γεωθερμικού ρευστού» ποικίλλει από περιοχή σε περιοχή του πλανήτη και μπορεί να έχει τιμές από 25οC ως 350οC. Ως σήμερα η εκμετάλλευση της γεωθερμικής ενέργειας έχει περιοριστεί σε περιοχές όπου οι γεωλογικές συνθήκες επιτρέπουν σε ένα μέσο (νερό σε υγρή ή αέρια φάση) να «μεταφέρει» τη θερμότητα από τις βαθιές θερμές ζώνες στην επιφάνεια ή κοντά σε αυτήν. Με τον τρόπο αυτό δημιουργούνται οι γεωθερμικοί πόροι. Στις περιπτώσεις όπου ο γεωθερμικός πόρος έχει χαμηλή θερμοκρασία, η γεωθερμική ενέργεια αξιοποιείται για τη θέρμανση κατοικιών, κτιρίων, θερμοκηπίων, κτηνοτροφικών μονάδων κ.ά. Αρκεί η βύθιση ηλεκτροδίων στη γη και η εγκατάσταση μιας αντλίας θερμότητας για να εκμεταλλευτεί κανείς τη θερμοκρασιακή διαφορά με την επιφάνεια του εδάφους. Το καλοκαίρι, η αντλία απορροφά την κάψα του σπιτιού και τη στέλνει στο δροσερότατο «υπόγειο». Το χειμώνα, αντίστροφα, ένας δακτύλιος με ψυκτικό υγρό που είναι βυθισμένος στη γη αντλεί θερμότητα από εκεί και τη μεταφέρει σε μία συσκευή. Εκεί, μέσω συμπίεσης, ανακτάται υψηλότερη θερμοκρασία και διαχέεται στον χώρο που θέλουμε να θερμάνουμε (συνήθως, μέσω ενδοδαπέδιας θέρμανσης).


Γεωθερμική τηλε-θέρμανση


Στις περιοχές όπου η θερμοκρασία του γεωθερμικού πόρου είναι πάνω από 100-150οC (είναι «υψηλής ενθαλπίας»), η γεωθερμική ενέργεια μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Οι πρώτοι που το δοκίμασαν ήταν οι Ιταλοί. Συγκεκριμένα, στο Larderello της Τοσκάνης λειτουργούσε μια χημική βιομηχανία για την παραγωγή βορικού οξέος από τα βοριούχα θερμά νερά που ανέβλυζαν από φυσικές πηγές ή αντλούνταν από ρηχές γεωτρήσεις. Η παραγωγή του βορικού οξέος γινόταν με εξάτμιση των βοριούχων νερών μέσα σε σιδερένιους λέβητες, χρησιμοποιώντας ως καύσιμη ύλη ξύλα από τα κοντινά δάση. Το 1827, ο ιδρυτής της βιομηχανίας αυτής Francesco Larderel σκέφτηκε, αντί να καίει ξύλα από τα διαρκώς αποψιλούμενα δάση της περιοχής, να αναπτύξει ένα σύστημα για τη χρήση της θερμότητας των βοριούχων ρευστών στη διαδικασία εξάτμισης. Ο γεωθερμικός ατμός χρησιμοποιήθηκε για την ανέλκυση των ρευστών, αρχικά με κάποιους πρωτόγονους αέριους ανυψωτήρες και στη συνέχεια με παλινδρομικές και φυγοκεντρικές αντλίες και βαρούλκα. Μεταξύ του 1910 και του 1940, ο χαμηλής πίεσης ατμός άρχισε να χρησιμοποιείται για τη θέρμανση βιομηχανικών κτιρίων, κατοικιών και θερμοκηπίων. Εν τω μεταξύ, ολοένα και περισσότερες χώρες άρχισαν να αναπτύσσουν τους γεωθερμικούς τους πόρους σε βιομηχανική κλίμακα. Το 1892, το πρώτο γεωθερμικό σύστημα τηλε-θέρμανσης τέθηκε σε λειτουργία στο Boise του Αϊνταχο των ΗΠΑ. Το 1928, μια άλλη πρωτοπόρος χώρα στην εκμετάλλευση της γεωθερμικής ενέργειας, η Ισλανδία, ξεκίνησε επίσης την εκμετάλλευση των γεωθερμικών ρευστών (κυρίως θερμών νερών) για τη θέρμανση κατοικιών. Τέλος, το 1904, έγινε η πρώτη απόπειρα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από γεωθερμικό ατμό, στο Larderello της Ιταλίας, που γνώρισε εμπορική επιτυχία. Το 1942, η εγκατεστημένη γεωθερμοηλεκτρική ισχύς του ανερχόταν στα 127.650 kWe. Σύντομα, πολλές χώρες ακολούθησαν το παράδειγμα της Ιταλίας. Το 1919 κατασκευάστηκαν οι πρώτες γεωθερμικές γεωτρήσεις στο Beppu της Ιαπωνίας, ενώ το 1921 ακολούθησαν εκείνες στο «The Geysers» της Καλιφόρνιας. Ως το 2003, η συνολική εγκατεστημένη ηλεκτρική ισχύς από γεωθερμία στον κόσμο έφτασε τα 9.028 MWe. Για τις αναπτυσσόμενες χώρες, η ισχύς αυτή ισοδυναμεί με το 47% της όλης ισχύος που διαθέτουν.


Η Ελλάς αγρόν ηγόραζε…


Ψάχνοντας στον κατάλογο των ηλεκτροπαραγωγών χωρών από γεωθερμία (International Geothermal Association) δεν… συναντούμε πουθενά την Ελλάδα! Ο λόγος είναι ότι η μόνη επένδυσή μας στον τομέα είναι η εγκατάσταση της Μήλου, από το 2001, που στοχεύει στην αφαλάτωση. Ομως, μόνον απαθείς δεν θα έπρεπε να είμαστε προς αυτήν την κατεύθυνση: από το 1990, η διεθνής γεωθερμική ερευνητική μελέτη της Shell είχε καταδείξει ότι από όλη την Ευρώπη μόνον τρεις χώρες είχαν τον θησαυρό περιοχών υπερυψηλής ενθαλπίας: η Ισλανδία, η Ιταλία και η Ελλάδα. Οι δύο πρώτες είναι ήδη κορυφαίες στην ηλεκτροπαραγωγή από γεωθερμία. Η δική μας… ανύπαρκτη. Γιατί;


Την απάντηση ίσως γνωρίζουν οι «Καναδοζηλανδοί»: η κατασκευάστρια γεωθερμικών σταθμών παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος Polaris Geothermal Inc., από τον Καναδά, συνέπηξε κοινοπραξία με την εταιρεία συμβούλων ενέργειας Sinclair Knight Merz, από τη Νέα Ζηλανδία, και ελληνοκαναδούς επενδυτές από το Οντάριο του Καναδά – υπό την επωνυμία Hellenic Geothermal Holdings – με σκοπό ακριβώς μια τέτοια σημαντική επένδυση. Ομως, το θέμα έχει κολλήσει στην εκχώρηση κατάλληλης άδειας από το ελληνικό κράτος. Μας φταίει ότι δεν ξέρουμε «πού θα είναι το οικόπεδο» για να ξέρουμε ποιος θα αποζημιωθεί; Μας φταίει ότι δεν έχουμε ακόμη ολοκληρωμένο κτηματολόγιο και δασολόγιο για να ξέρουμε ποια χρήση επιτρέπεται; Αν αυτά μόνο μας φταίνε… κανένα πρόβλημα. Ενα ακόμη τέτοιο καλοκαίρι και η χώρα θα είναι όλη ένα καμένο οικόπεδο, χωρίς δάση. Τότε, ξαναφωνάζουμε τους επενδυτές… αν δεν έχουν λακίσει. a.kafantaris@gmail.com