Νομισματικό Μουσείο

Η μεγάλη επιστροφή

Το ξάφνιασμα αρχίζει από την είσοδο. Αυτά τα χρυσά κιγκλιδώματα κανείς από τους Αθηναίους δεν τα θυμόταν πριν. Ισως όμως γιατί κανείς δεν ζούσε στα τέλη του 19ου αιώνα… Και σύντομα η εντύπωση θα ενισχυθεί. Γιατί όταν το Ιλίου Μέλαθρον αποκαλυφθεί κάτω από το εργοταξιακό αμπαλάρισμα, που σήμερα το περιβάλλει, όχι μόνον τα φρέσκα χρώματα και οι συντηρημένες τοιχογραφίες θα δουν το φως δίπλα στα εντυπωσιακά κιγκλιδώματα αλλά και τα τεράστια αγάλματα, που κάποτε κοσμούσαν την οροφή του θα βρουν και πάλι τη θέση τους. Ηδη άλλωστε η απομάκρυνσή τους από το κτίριο μετράει περί τα 70 χρόνια. Υστερα λοιπόν από μακροχρόνιες εργασίες, απαραίτητες για τη σχολαστική και αποτελεσματική συντήρηση του μεγάρου προκειμένου να διασωθεί στον χρόνο και να αντεπεξέλθει στον σύγχρονο ρόλο του ως στέγης του Νομισματικού Μουσείου, το Ιλίου Μέλαθρον θα είναι σε δύο περίπου μήνες ολοκληρωμένο. Το αναψυκτήριο στον κήπο του ήδη λειτουργεί και ο ανελκυστήρας για άτομα με αναπηρίες είναι τοποθετημένος. Και βεβαίως εδώ και μερικά χρόνια λειτουργεί το ισόγειο του κτιρίου – τμήμα που αποκαταστάθηκε πρώτο – στο οποίο εκτίθενται νομίσματα του αρχαίου ελληνικού κόσμου και οι συλλογές των μεγαλύτερων δωρητών.

Αρχιτέκτονας της εντυπωσιακής κατοικίας του Σλήμαν δεν ήταν άλλος από τον Ερνέστο Τσίλερ, ο οποίος σχεδίασε ένα κτίριο με μορφή βασισμένη στον τύπο της ιταλικής Αναγέννησης αλλά και με την προσθήκη στοιχείων του κλασικιστικού και ρομαντικού πνεύματος της εποχής. Και τα 24 αγάλματα (ή 23 αφού οι πληροφορίες διίστανται) που είχαν τοποθετηθεί στο στηθαίο της ταράτσας αλλά και στον κήπο, αποτελούσαν το επιστέγασμα αυτού του πνεύματος που είχε την αφετηρία του στην Αρχαιότητα, στην οποία τόσο ο Σλήμαν όσο και ο Τσίλερ ήταν ταγμένοι. Η επιστροφή μερικών από αυτά τα αγάλματα, δέκα αντιγράφων τους συγκεκριμένα, θεωρήθηκε λοιπόν χρήσιμη προκειμένου να αποδοθεί ορθότερα η αρχική εικόνα του κτιρίου.

Πήλινα αντίγραφα γλυπτών της Αρχαιότητας, τα υψηλότερα των οποίων φθάνουν τα δύο μέτρα, τα αγάλματα αυτά βρίσκονταν κατά τριάδες στις τέσσερις γωνίες του οικοδομήματος, ενώ σε άλλα σημεία ήταν τοποθετημένα ανά δύο ή μεμονωμένα. Το μέγεθος, το υλικό από το οποίο ήταν κατασκευασμένα και η έκθεσή τους στις καιρικές μεταβολές, ακόμη και η «προτίμηση» που τους έδειξαν τα πουλιά, είχαν επιφέρει με την πάροδο του χρόνου μεγάλες φθορές σε αυτά. Ετσι, όταν στα μέσα της δεκαετίας του 1930 ένα από αυτά κατέπεσε στο πεζοδρόμιο της οδού Πανεπιστημίου με αποτέλεσμα να θρυμματισθεί, η απομάκρυνσή τους κρίθηκε επιβεβλημένη για λόγους ασφαλείας.

Τα αντίγραφα

Η επιλογή των αγαλμάτων είχε γίνει από τον ίδιο τον Σλήμαν, ο οποίος σε συνεργασία με τον Τσίλερ τα παρήγγειλε σε ειδικευμένο, τότε, εργαστήριο της Βιέννης. Από τη Βιέννη άλλωστε και από το Λονδίνο είχαν παραγγελθεί και τα έπιπλα ενώ από εκεί είχαν έρθει και οι εξαιρετικές νομισματοθήκες του Σλήμαν, που διασώζονται στο μουσείο.

Ο Οινοχοών Σάτυρος του Πραξιτέλη, η Αμαζόνα του Βατικανού, ο Διαδούμενος, ο Μελέαγρος του Σκόπα από το Βατικανό, ο Δορυφόρος του Πολυκλείτου από τη Νάπολι, η Χλωρίς της Νάπολι, οι Σειληνός και Διόνυσος του Λούβρου υπήρχαν ανά δύο αντίγραφα για το καθένα στο Ιλίου Μέλαθρον. Με ένα αντίγραφο εκπροσωπούνταν ο Ζήνων του Καπιτωλίου, ο Αντίνοος επίσης του Καπιτωλίου, η Μεγάλη Ηρακλειώτισσα της Δρέσδης και ο Κυνίσκος της Βίλας Barberini. Τέλος, αντίγραφα νεότερων έργων ήταν ο Απόλλων Κιθαρωδός, η Αθηνά και η Αρτεμις, που επαναλαμβάνονταν επί δύο.

Στην επιλογή των δέκα αντιγράφων από αυτά οδηγήθηκε το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων με βάση τη σημερινή κατάσταση των αρχικών έργων της εποχής του Σλήμαν. Πρόκειται έτσι για δύο αντίγραφα του Μελεάγρου και από ένα για την Αθηνά, την Αρτεμη, την Ηρακλειώτισσα, τη Χλωρίδα, την Αμαζόνα, τον Διαδούμενο, τον Απόλλωνα και τον Σάτυρο, τα οποία θα τοποθετηθούν μόνο στην πρόσοψη και όχι περιμετρικά του κτιρίου.

Το χρώμα

Το λευκό και η ανοιχτή ώχρα είναι τα χρώματα που έχουν επιλεγεί κατόπιν ειδικής μελέτης για το εξωτερικό του κτιρίου από την ειδική Επιτροπή Χρώματος, η οποία συστάθηκε με απόφαση του ΚΣΝΜ, ενώ κατά τη διάρκεια των εργασιών αποκαλύφθηκαν και τα ίχνη της χρυσής βαφής στα κάγκελα του μπαλκονιού.

Εξαιρετική είναι η εικόνα που παρουσιάζει μετά την αποκατάστασή του το εσωτερικό του ορόφου όπου φιλοξενούνταν η βιβλιοθήκη του Σλήμαν στον τεράστιο κεντρικό χώρο, τα δύο γραφεία του και τα υπνοδωμάτια της οικογένειας, καθένα από τα οποία σε διαφορετικό χρώμα. Πρόκειται για χώρους πλήρως τοιχογραφημένους από τον σλοβένο ζωγράφο Γιούρι Σούμπιτς, ενώ τα ψηφιδωτά δάπεδα είχαν γίνει από δύο οικογένειες τεχνιτών από το Λιβόρνο της Ιταλίας. Παραλλαγές τοιχογραφιών της Πομπηίας και απεικονίσεις τοπίων της Τροίας αλλά και των ανασκαφών και των ευρημάτων του Σλήμαν κοσμούν τα δωμάτια όπως και επιγραφές αρχαίων συγγραφέων.

Η χρήση του κτιρίου για πολλά χρόνια από το ελληνικό Δημόσιο – για τις υπηρεσίες του Αρείου Πάγου – και οι μετατροπές που υπέστη είχαν δημιουργήσει τεράστια προβλήματα. Οι τοιχογραφίες και οι οροφογραφίες είχαν καλυφθεί από αλλεπάλληλα στρώματα χρώματος, από ξύλινες και γύψινες διακοσμήσεις ή ταπετσαρίες (εντυπωσιακή ήταν εκείνη από εφημερίδες). Αλλού μάλιστα είχαν γίνει επιζωγραφίσεις, όπως στην περίπτωση των γυμνών μορφών που… ντύθηκαν με ρούχα. Τεράστιες ήταν οι φθορές εξάλλου από τις καλωδιώσεις για ηλεκτρισμό και θέρμανση.

Η αίσθηση

Για κάποιον που είχε δει το εσωτερικό του ορόφου του κτιρίου προτού αρχίσουν οι εργασίες, η σημερινή εικόνα μοιάζει με θαύμα. Οι αίθουσές του πλήρως αποκατεστημένες μετά τη γενναία παρέμβαση των συντηρητών της Διεύθυνσης Συντήρησης του υπουργείου Πολιτισμού, αφού προηγήθηκαν βεβαίως αναλυτικές μελέτες, είναι πραγματικά κοσμήματα. Περνώντας από αίθουσα σε αίθουσα με τη διευθύντρια του μουσείου κυρία Δέσποινα Ευγενίδου να μιλάει για τη νέα έκθεση που σύντομα θα αρχίσει να στήνεται στις προθήκες, οι οποίες ήρθαν κατόπιν ειδικής παραγγελίας από το εξωτερικό, η αντίληψη ότι τελικά το Ιλίου Μέλαθρον θα είναι το ωραιότερο Νομισματικό Μουσείο του κόσμου γίνεται βεβαιότητα.

Το νόμισμα στον ρωμαϊκό κόσμο, στον βυζαντινό, στον δυτικό και ανατολικό κόσμο του Μεσαίωνα, στον νεότερο και σύγχρονο, και στο νέο ελληνικό κράτος αποτελούν τις ενότητες που θα αναπτυχθούν στον όροφο του μουσείου. Στο χειμερινό γραφείο του Σλήμαν θα εκτεθούν τα Μετάλλια, στο θερινό η ενότητα Χρήμα και Κοινωνία, ενώ στον χώρο της Βιβλιοθήκης θα παρουσιάζονται οι περιοδικές εκθέσεις. Οπως υπενθυμίζει άλλωστε η κυρία Ευγενίδου, το Νομισματικό διαθέτει πάνω από 500.000 νομίσματα, μολυβδόβουλα, σταθμία, μετάλλια, σφραγιδόλιθους από τον 14ο π.Χ. αιώνα ως σήμερα. Ολη η ιστορία του κόσμου γραμμένη στα μικρά αυτά αντικείμενα.