Ο Σάμιουελ Χάντιγκτον είναι κατηγορηματικός: «Ο ανταγωνισμός των υπερδυνάμεων παραχωρεί τη θέση του στη σύγκρουση των πολιτισμών. Στον νέο κόσμο οι πιο σημαντικές συγκρούσεις δεν θα αφορούν πλέον κοινωνικές τάξεις, πλούσιους και φτωχούς, ή ομάδες οικονομικών συμφερόντων, αλλά διαφορετικές πολιτισμικές οντότητες».


Ιδού η νέα αντίθεση. Το νέο ζεύγος κατηγορικών εννοιών, που θα αιτιολογεί τις επερχόμενες συγκρούσεις. Στη θέση της ιστορικής αντιπαράθεσης «Φιλελεύθερη δημοκρατία ­ Εφαρμοσμένος σοσιαλισμός», ο Χάντιγκτον προτείνει μια οικονομικότερη διάκριση: «Δυτικός πολιτισμός ­ Ορθόδοξη Ανατολή και Ισλάμ».


Προσδιορίζει μάλιστα και γεωγραφικά τη διαχωριστική γραμμή αυτής της νέας αντίθεσης. Τη δανείζεται από τον William Wallace. «Τα ανατολικά όρια του δυτικού χριστιανισμού. Κατά το 1500 μ.Χ.».


Βέβαια, κατά περίεργη (;) σύμπτωση, η προτεινόμενη διαχωριστική γραμμή οριοθετεί και ένα άλλο ζεύγος: «Υψηλή τεχνολογία ­ Ενεργειακοί πόροι».


Ερωτήματα εργασίας: Πότε άλλοτε οι πολιτισμικές διαφορές λειτούργησαν αυτόνομα, ως αποκλειστικές αιτίες συγκρούσεων; Πόσο αποφασιστική στάθηκε η πολιτισμική διαφορετικότητα στις ιστορικές συγκρούσεις μεταξύ διαφορετικών πολιτισμικών οντοτήτων;


Αν όντως… «τον πυρήνα κάθε πολιτισμού συνιστούν η γλώσσα, η θρησκεία, οι παραδόσεις και τα έθιμα», ποια σημαντική σύγκρουση μπορεί με βεβαιότητα να αποδοθεί στη διαφορετικότητα αυτών των γνωρισμάτων;


Πώς αλήθεια μπορεί να ερμηνεύσει κανείς τις σύγχρονες συρράξεις μεταξύ συγγενών ή και ταυτόσημων πολιτισμικών οντοτήτων; Πόσο ουσιαστικές είναι οι πολιτισμικές διαφορές στη Βόρεια Ιρλανδία; Αρκεί η δογματική απόκλιση καθολικών και προτεσταντών για να αιτιολογηθούν οι βίαιες συγκρούσεις; Πόσο ασυμβίβαστες είναι οι πολιτισμικές διαφορές στην περιοχή των Βάσκων; Ποια πολιτισμικά στοιχεία υπεισέρχονται στις πολεμικές συρράξεις μεταξύ των ομόδοξων ισλαμικών λαών του Κόλπου και της Μεσοβόρειας Αφρικής;


Τι υποδαυλίζει τις συρράξεις;


Αν όντως η πανδυτική πανδημία στον Κόλπο, το 1990, ευλογήθηκε με τα νάματα της πολιτισμικής ομοιογένειας και συναντίληψης περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τι άραγε εμποδίζει ένα ανάλογο πανδυτικό εγχείρημα στη Κύπρο, όπου συνεχίζεται (από το 1974) η εισβολή και κατοχή τμήματος μιας ανεξάρτητης χώρας-μέλους των Ηνωμένων Εθνών και η κατάφορη παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων;


Εχω την αίσθηση ότι μιλάμε για αυτονόητα πράγματα. Οι εθνικιστικές εξάρσεις και οι συγκρούσεις μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών αποτελούν γεγονότα ιστορικά καταγεγραμμένα και, στις ημέρες μας, ορατά ή επαπειλούμενα. Το ερώτημα είναι τι υποδαυλίζει αυτές τις εξελίξεις, ποια είναι η κρίσιμη μάζα που ενεργοποιεί τις εξάρσεις, ποια τελικά είναι η γενεσιουργός αιτία των συγκρούσεων.


Υποθέτω πως εδώ τουλάχιστον συμφωνούμε με την κλασική θεώρηση, σύμφωνα με την οποία η εξέλιξη των πολιτισμών ακολουθούσε πάντοτε την οικονομική και στρατιωτική ευρωστία μιας πόλης-κράτους ή ενός κράτους-έθνους. Η ανάπτυξη της εσωτερικής αγοράς δημιουργούσε αυτόματα αυξημένες ανάγκες σε πρώτες ύλες και χειρώνακτες, γεγονός που μοιραία οδηγούσε στην επέκταση σε βάρος γειτονικών (και όχι μόνο) λαών και, συνακόλουθα, στη σύγκρουση.


Διερευνώντας τα αίτια των ιστορικών συγκρούσεων, δεν θα ανιχνεύσουμε ποτέ κάποιο αγεφύρωτο πολιτισμικό χάσμα, παρά μόνο (και σχεδόν πάντοτε) πιεστικές ανάγκες σε πλουτοπαραγωγικούς και ανθρώπινους πόρους.


Ομόδοξοι και ετερόδοξοι


Κάτι ανάλογο συμβαίνει και σήμερα, υπό συνθήκες παγκοσμιοποίησης της αγοράς. Πολύ περισσότερο μάλιστα όταν, τώρα, φορείς επέκτασης δεν είναι κράτη-έθνη ευδιάκριτης πολιτισμικής ταυτότητας, αλλά εξω-πολιτισμικά πλανητικά συγκροτήματα που στοχεύουν στον έλεγχο της πλανητικής αγοράς, στον έλεγχο των βιολογικών και ενεργειακών αποθεμάτων του πλανήτη.


Ετσι άλλωστε εξηγείται και το φαινόμενο ταυτόσημοι (ομόδοξοι) πολιτισμοί να οδηγούνται σε σύγκρουση λόγω πολιτικών και οικονομικών διαφορών ή, αντιστρόφως, διαφορετικοί πολιτισμοί να συμπλέουν και να προωθούν από κοινού ταυτόσημα πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα.


Οι συγκρούσεις ομοδόξων και οι συμμαχίες ετεροδόξων (χαρακτηριστικό δείγμα η πρόσφατη στρατιωτική συνεργασία Ισραήλ-Τουρκίας) δεν αποτελούν εξαιρέσεις του κανόνα, σε έναν κόσμο πολιτισμικών συγκρούσεων. Απλώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα μιας Ιστορίας που συνεχίζει να χρησιμοποιεί για κινητήρια δύναμη τα οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα των εκάστοτε ισχυρών.


Η ίδια ακριβώς κινητήρια δύναμη ανιχνεύεται, εύκολα, και στις σύγχρονες συγκρούσεις μεταξύ ετεροδόξων, όπου η πολιτισμική διαφορετικότητα δεν είναι παρά η ευδιάκριτη επιφάνεια των πραγμάτων.


Οι Κορτέζ κάθε εποχής, οι «πολιτισμένες» ηγεσίες που χρηματοδότησαν τον αφανισμό ολόκληρων πολιτισμών, ελάχιστα αγωνιούσαν για τη διεισδυτικότητα της «Τριαδικής Πίστεως», στο όνομα της οποίας εφορμούσαν, και τα μέγιστα για «τα χρυσία και τα αργύρια» των αποικιών.


Χωρίς τη γεωστρατηγική σημασία του άξονα Βαλκάνια-Μέση και Εγγύς Ανατολή, οι οποιεσδήποτε πολιτισμικές διαφορές δεν θα αρκούσαν για να οδηγήσουν στις ανθρώπινες εκατόμβες της Μπάνια Λούκα και του Σαράγεβο, στη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, στη διαρκή ένταση στο Κόσοβο και, εντέλει, στην αποσταθεροποίηση του ευρύτερου χώρου των Βαλκανίων και της Παρευξείνιας Ζώνης, ανατολικά της διαχωριστικής γραμμής του Wallace.


Οταν κανείς εκλαμβάνει τα αποτελέσματα ως γενεσιουργές αιτίες των καταστάσεων, κινδυνεύει να οδηγηθεί σε πλήρη αντιστροφή της πραγματικότητας και φυσικά αδυνατεί να απαντήσει στα επίμονα «γιατί» της Ιστορίας.


Η ακαδημαϊκή ανάλυση του Χάντιγκτον λειτουργεί απολογητικά για ένα κυρίαρχο πολιτισμικό μοντέλο, το οποίο ελάχιστη σχέση έχει σήμερα με τη Magna Carta ή την Emancipation Proclamation και περισσότερη με τον «Ηγεμόνα» και τον έλεγχο της πλανητικής αγοράς.


Δεν νοείται όμως πολιτισμός κατά παρέκκλιση των αρχικών ανθρωποκεντρικών αξιών του, πολύ περισσότερο, πολιτισμός υπό την ομηρία των καταναλωτικών προϊόντων του και των δυνάμεων της αγοράς, χωρίς τον κίνδυνο να μετουσιωθεί σε «πολιτισμό» της σύγκρουσης και, συνακόλουθα, σε πολιτισμό της παρακμής.


Με την αναφορά του στην Coca-Cola και στο Big Mac, ο Χάντιγκτον αγγίζει τον πυρήνα του προβλήματος, δηλαδή τους φορείς επέκτασης (σύγκρουσης) στον σύγχρονο κόσμο… «Με το να πίνουν Coca-Cola οι Ρώσοι δεν σημαίνει ότι σκέφτονται ως Αμερικανοί», και παρακάτω, «…Η ουσία του δυτικού πολιτισμού είναι η Magna Carta και όχι το Magna Mac»…


Οι συνήθειες του «Ηγεμόνα»


Αν συνέχιζε αυτή την αναλυτική θεώρηση, ίσως διαπίστωνε πως αυτά ακριβώς τα αγοραία στοιχεία, τα εξω-πολιτισμικά πλανητικά δίκτυα επιβολής ενός άκρατου καταναλωτισμού και άρα μιας υπερανάλωσης των στρατηγικών πόρων, συμβάλλουν αποφασιστικά στη διαμόρφωση προϋποθέσεων σύγκρουσης. Και όχι κάποιες ασυμβίβαστες πολιτισμικές αγκυλώσεις.


Το κύρος και η συνεισφορά του δυτικού πολιτισμού, αλλά και της δυτικής εκδοχής δημοκρατίας, στις εξελίξεις του 21ου αιώνα, θα εξαρτηθούν από τους ρυθμούς με τους οποίους θα εγκαταλείπει, σταδιακά, τις συνήθειες του «Ηγεμόνα» και τη θεοποίηση του καταναλωτισμού και θα αναβαπτίζεται στις πολιτισμικές αφετηρίες του.


Μια τέτοια αφετηρία, το «μέτρον» της ελληνικής-ορθόδοξης Ανατολής, ως διαχρονική πρόταση βίου, μπορεί να αποδειχθεί μονόδρομος επιβίωσης του δυτικού πολιτισμού. Το μέτρον, ως κοινωνική συνείδηση και συναποδοχή των ανεκτών ορίων, στη χρήση της τεχνολογίας, στην ανάλωση πόρων και αγαθών, στη σχέση ανάπτυξης και φυσικού περιβάλλοντος, στη σχέση μας με τα βιολογικά και πολιτισμικά αποθέματα του πλανήτη.


Και ασφαλώς η πρόταση του άριστου μέτρου, όπως και κάθε άλλη πολιτισμική έκφανση, δεν κατατάσσεται ούτε δυτικά ούτε ανατολικά του νέου «σιδηρού παραπετάσματος» που ορθώνει ο Χάντιγκτον μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Αποτελεί στοιχείο του πλανητικού πολιτισμού και κληρονομιά των πολιτών του κόσμου.


Ο κ. Νίκος Β. Δόικος είναι αρχιτέκτων.