1. Οσοι τυχόν, πρίν απο έναν μήνα, έτυχε να διαβάσετε εδώ ενα κείμενο με τίτλο «Η Ασφάλεια του Πολίτη», θα είδατε την υπενθύμιση του πλήθους των κινδύνων που μας ζώνουν σε τούτον τον ντουνιά (κίνδυνοι απο αίτια φυσικά, τεχνολογικά ή κοινωνικο-εγκληματικά) – καθώς και τις στρατηγικές που αναπτύσσονται για τη μείωση της σχετικής διακινδύνευσης (της μείωσης δηλαδή των πιθανολογούμενων κοινωνικο-οικονομικών συνεπειών των κινδύνων αυτών). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δείχνει τώρα ενα σημαντικό ενδιαφέρον για τούτο το μέγιστο πολιτικό θέμα – και το ενδιαφέρον αυτό το χαιρετίσαμε ως άλλη μιά «έργω» διάψευση της λογικής της Αγοράς.


Σήμερα, όσο δέν μονοπωλείται το ενδιαφέρον σας απο περισσότερο καυτά θέματα, θα ήθελα να θυμίσω οτι κάθε στρατηγική για τη μείωση της Διακινδύνευσης (λ.χ. έναντι πλημμυρών, σεισμού, δασοπυρκαγιάς ή τροχαίων/βιομηχανικών/περιβαλλοντικών ατυχημάτων ή, τέλος, έναντι βανδαλισμών ή ηλεκτρονικού εγκλήματος), περιλαμβάνει περίπλοκες γνωσιακές, οικονομικές και (άκου να δείς) ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΕΣ διεργασίες. Λέω μάλιστα ν’ αρχίσω απ’ τις πολιτισμικές πλευρές του πράγματος (τις πιό αναπάντεχες για το θέμα μας), στις οποίες ήταν αφιερωμένη κι η εναρκτήρια ομιλία μου στη σχετική Σύναξη των Βρυξελλών προ διμήνου.


2. Λοιπόν, ας θυμηθούμε πρώτα οτι η ολβιότητα του Πολίτη είναι ενα προσωπικό ανάμιγμα απ’ τις ικανοποιήσεις των τριών βασικών αναγκών του, που είναι οι Οικονομικές ανάγκες εδώ-και-τώρα, η αίσθηση Ασφάλειας έναντι κινδύνων, και βεβαίως η υποστασιακή δίψα για Επιβεβαίωση (ελευθερία, γνώση, τέχνες, διαπροσωπικές σχέσεις). Ξέρομε όμως πόσο αντιφατικές μεταξύ τους μπορούν να είναι αυτές οι ανάγκες – εξ ού και η υποχρέωσή μας να βάζομε «συντελεστές βαρύτητας» στην καθεμιά, κι ο καθένας τους δικούς του. Λέγεται, μάλιστα, οτι η σχετική ομοιομορφία αυτών των συντελεστών (άλλως, η κατατομή, το προφίλ, των επικρατουσών Αξιών) χαρακτηρίζει πολιτισμικά ενα κοινωνικό Σύνολο. Ετσι, ήδη απ’ την αρχή διαφαίνεται οτι οι στρατηγικές για την Ασφάλεια συνδέονται με την ιεράρχηση των Αξιών, δηλαδή με την κουλτούρα μας. Ας δούμε όμως τα πράγματα απο πιό κοντά.


α) Οταν αποτιμάμε τη διακινδύνευση απο κάποιον κίνδυνο, βάζομε στο παιχνίδι (άμεσα ή έμμεσα) την αξία της ανθρώπινης ζωής. Και ξέρομε πόσο τεράστια ποικίλλει ετούτο το θεμελιώδες αγαθό απο κουλτούρα σε κουλτούρα – απ’ την παλιά λ.χ. ινδική αντίληψη περι της καύσεως των χηρών, μέχρι τις γυναικοκρατικές αντιλήψεις της Καλιφόρνιας.


β) Πολλοί σύγχρονοι κίνδυνοι είναι τόσο περίπλοκοι, ώστε η δυνατότητά μας ν’ αποτιμήσομε τις συνέπειές-τους προϋποθέτει εκμέρους-μας μιαν ισχυρή βούληση για πληροφόρηση και μιαν έντονη ικανότητα για μάθηση. Καί εδώ, πίσω απ’ την άμυνα βρίσκεται μια κουλτούρα εκπαίδευσης.


γ) Οταν θα πιθανολογήσω τη (μελλοντική, πάντως) διακινδύνευση, δέν θα στέρξω εύκολα να αναλάβω απο τώρα το κόστος, δηλαδή τις στερήσεις που απαιτούνται για τη μείωση αυτής της διακινδύνευσης: Το πόσο πληρώνω σήμερα για ν’ αποφύγω κάτι αύριο, επανεισάγει το παλαιό πρόβλημα της φιλοσοφικής ηθικής περι του χρονικού ορίζοντος εντός του οποίου θα επιζητήσω τη βελτιστοποίηση. Κι αυτή η επιλογή συνιστά λυδίαν λίθον του Ηθους. Στο κάτω-κάτω, με το ίδιο κόστος θα μπορούσα να ικανοποιήσω άλλες τρέχουσες ανάγκες, αντί για τη μείωση μελλοντικών ζημιών. Καί αυτή η ιεράρχηση αξιών, κάνει το πρόβλημα της Ασφάλειας να είναι στενά συναρτημένο με την κουλτούρα του υπόψη κοινωνικού συνόλου.


δ) Αυτή η αλήθεια γίνεται σαφέστερη όταν αμέσως μετά την εκδήλωση μιας καταστροφής (λοιμού, σεισμού, πυρός ή καταποντισμού), όλος ο κόσμος είναι έτοιμος να αποδεχθεί μεγάλες δαπάνες για την (μελλοντική) αντισεισμική λ.χ. ή την αντιπλημμυρική άμυνα – δέν συμβαίνει όμως το ίδιο λίγους μήνες μετά, όταν «ξεχνάμε». Τούτο, κατα βάθος, σημαίνει οτι υποκύπτομε στην άλογη διάθεση καταπίεσης των δυσαρέστων πληροφοριών, στερώντας έτσι τη μνήμη απ’ τον πολύτιμο ρόλο-της να ανακαλεί το σύνολο των εμπειρικών δεδομένων, προκειμένου να υπηρετηθεί η έλλογη λήψη αποφάσεων. Περιέργως δέ, οι δυτικές κοινωνίες (don’t worry – be happy) είναι πιό εύτρωτες απ’ ό,τι ορισμένες ανατολικές παραδοσιακές κοινωνίες οι οποίες ανέχονται πιό αγόγγυστα τον πόνο.


ε) Στην ειδική περίπτωση των κοινωνικο-εγκληματικών κινδύνων, εκτός απ’ τα κατασταλτικά μέτρα, η μείωση διακινδύνευσης οφείλει συνήθως να περιλαμβάνει και προληπτικά μέτρα τα οποία σκοπούν στη μείωση των ενδεχομένων κοινωνικοπολιτικών αιτίων της εγκληματικότητας – μια προσέγγιση που μπορεί να αποδειχθεί πολύ αποδοτικώτερη για το μέλλον. Καί εδώ, ξαναπαρουσιάζονται τα δίπολα «σήμερα ή αύριο», «εμείς ή εκείνοι», κλπ. Οι δε τελικές προτιμήσεις-σας θα είναι και πάλι θέμα κουλτούρας.


στ) Τέλος, ανάλογης φύσεως ηθοπολιτικής κουλτούρας είναι και η μείωση της διακινδύνευσης απο περιβαλλοντικούς κινδύνους, βραχυπρόθεσμους ή μακροπρόθεσμους. Η υιοθέτηση της Αρχής της Προνοητικότητας απ’ την Ευρωπαϊκή Ενωση, αποτελεί ενπροκειμένω μια μεγάλης σημασίας διαφοροποίηση απ’ την Αμερικανική κουλτούρα: Η Αξία «μέλλουσες γενεές» είναι τόσο υψηλότερη στην ευρωπαϊκή αντίληψη, ώστε παρά τα «ατελή» δεδομένα περι του πλανητικού θερμοκηπίου, αποδεχόμαστε απο τώρα τις «στερήσεις» που απαιτούνται για τη μείωση της σχετικής διακινδύνευσης – ενώ ο αμερικάνος ζητάει πρώτα να αποδειχθεί «πληρέστερα» η αιτιολόγηση κι η δραματικότητα του φαινομένου, και τότε μόνον θα δεχθεί την επιβράδυνση της οικονομίας-του. Οπως λέγαμε, η Ασφάλεια είναι θέμα Κουλτούρας – δέν ειναι θέμα Επιστήμης μόνον.


3. Οπως ίσως διαφάνηκε απ’ τα προηγούμενα, η σημαντικότερη φάση σε κάθε στρατηγική μειώσεως της διακινδύνευσης, είναι η υιοθέτηση μιας κοινωνικά αποδεκτής πιθανότητας εμφάνισης του κινδύνου: Σ’ αυτήν την πιθανότητα αντιστοιχεί μια τιμή έντασης του κινδύνου με την οποία θα σχεδιάζομε την άμυνά μας. Στην περίπτωση λ.χ. του σεισμικού κινδύνου, μελετάμε τις κατασκευές μας για σεισμικές δράσεις που έχουν πιθανότητα 90% για να ξεπεραστούν μέσα στην 50-ετία. Αν το κοινωνικό-μας σύνολο μπορούσε ν’ αποδεχθεί μεγαλύτερο σημερινό κόστος αντισεισμικής άμυνας, για χάρη μιας ακόμα μεγαλύτερης μελλοντικής ασφάλειας (λ.χ. πιθανότητα 98% να μήν ξεπεραστεί η σεισμική δράση που λαμβάνομε υπόψη), τότε η νέα αυτή σεισμική δράση θα αυξανόταν κατα 50%! Αντιθέτως, σ’ άλλες Χώρες, η αποδεκτή αυτή πιθανότητα ήταν ακόμα χαμηλότερη – με αποτέλεσμα οι σεισμικές δράσεις «σχεδιασμού» να είναι οι μισές. Οπότε προκύπτουν μεν ταμειακώς οικονομικότερες κατασκευές για σήμερα, με αυξημένη όμως πιθανότητα ανασφάλειας για αύριο. Πράγμα που σημαίνει οτι το κόστος των αυριανών ζημιών θα είναι στατιστικώς τόσο μεγάλο, ώστε η «οικονομική» αυτή λύση να αποδεικνύεται τελείως αντιοικονομική εντός της 50-ετίας.


Λοιπόν, πώς επιλέγεται αυτή η κοινωνικώς αποδεκτή «κρίσιμη» πιθανότητα (εκτός φυσικά απ’ τη διαθεσιμότητα του χρήματος); Απάντηση: Πρώτον με βάση την κουλτούρα «σήμερα ή αύριο». Δεύτερον, βέβαια, ανάλογα με τις γνώσεις μας. Ολα τούτα όμως, κουλτούρα είναι πάλι.


Ας τ’ ακούνε όσοι μέλπουν το μονόχορδον της οικονομικής Ανάπτυξης και μόνον.


Ο κ. Θεοδόσης Τάσιος είναι ομότιμος καθηγητής του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου.