Ο αμερικανός ποιητής και πεζογράφος Κρίστοφερ Μέριλ βρέθηκε στο Αγιον Ορος για πρώτη φορά τον Μάρτιο του 1998, σε μια περίοδο, όπως λέει, προσωπικής, οικογενειακής και υπαρξιακής κρίσης. Εχοντας περάσει από το σφαγείο του πολέμου στη Γιουγκοσλαβία, που τον κάλυψε δημοσιογραφικά και για τον οποίον έγραψε ένα θαυμάσιο οδοιπορικό με τίτλο Only the Nails Remain, η αθωνική εμπειρία, όπως παρουσιάζεται σε αυτό το νέο του βιβλίο, όχι μόνο σήμανε μια στροφή στη ζωή του, αλλά υπήρξε και μάθημα αυτογνωσίας αποκαλύπτοντας ένα πεδίο αναφοράς για τον τρόπο με τον οποίον κρίνει κάποιος τα γεγονότα στον σύγχρονο κόσμο.
Από τις πρώτες ακόμη σελίδες ο αναγνώστης εύκολα αντιλαμβάνεται ότι εδώ δεν έχουμε μόνο το χρονικό ενός προτεστάντη που επιχειρεί να διεισδύσει στα μυστικά του ορθόδοξου μοναχισμού αλλά και – κυρίως – την εσωτερική περιπέτεια ενός σύγχρονου ποιητή ο οποίος ανακαλύπτει, καταγράφει και χρησιμοποιεί τα δεδομένα κάποιου άλλου κώδικα αναγνώρισης του κόσμου προκειμένου να ερμηνεύσει, να αναθεωρήσει και να βιώσει εκ νέου ολόκληρο το παρελθόν του.
Ο πνευματικός χρόνος
Στο Αγιον Ορος ο Μέριλ ανακαλύπτει ένα μυστικό κέντρο της εμπειρίας, έναν αναχρονιστικό αλλά και επιβλητικό κόσμο σταθερότητας και προτύπων που σηματοδοτούν το περιεχόμενο του απομνημειωμένου πνευματικού χρόνου. Και μέσα από την αμεσότητα της εμπειρίας, που λειτουργεί ως κάθαρση και αναβαθμός στην πορεία αυτοσυνειδησίας, όπως χαράσσεται στο κείμενό του, ο συγγραφέας αξιολογεί και συνθέτει το δικό του ψηφιδωτό του νεότερου δυτικού πολιτισμού.
Τα ιστορικά και θεολογικά δεδομένα, οι ποικίλες αισθητικές απόψεις, με αφορμή το έργο κορυφαίων ποιητών και πεζογράφων της εποχής μας που τον επηρέασαν, και η αμεσότητα της επαφής με τους κατοίκους της αθωνικής πολιτείας συνυπάρχουν αξεδιάλυτα σε αυτό το βιβλίο της περιπέτειας και της αναζήτησης, όπου ο συγγραφέας του οδηγείται στο φως που υποφώσκει στη σκιά και του πιο άγριου πολέμου.
Ας μη φανταστεί ο αναγνώστης ότι έχουμε το βιβλίο ενός πιστού με την παραδοσιακή έννοια, δηλαδή ενός βαθιά θρησκευόμενου ανθρώπου. Η αθωνική πολιτεία, η αρχαιότερη, σημαντικότερη και μεγαλύτερη πολιτεία του Θεού επί γης, λειτουργεί εδώ ως χωνευτήρι του σχετικισμού, των αποτρόπαιων πράξεων, της ματαιότητας των εγκοσμίων και των ιστορικών ανασχέσεων. Στην κοσμική κοινωνία της σήμερον ο χρόνος επιταχύνεται συνεχώς, ενώ στο Αγιον Ορος φαίνεται να επιβραδύνεται. Ο κόσμος των μοναχών είναι μια κοινωνία δίχως ρολόγια που τη ρυθμίζει η ποιητική του άχρονου και του σταθερού, όπως την καθορίζει η απαρασάλευτη πίστη και ο κύκλος των εποχών. Και ένας ποιητής σαν τον Μέριλ δεν μπορεί παρά να οδηγηθεί στη διαπίστωση ότι, αν αναζητήσουμε το αισθητό αντίστοιχο του απολύτου, αυτό θα το βρούμε μόνο στο φως και στην παρουσία.
Πεδίο αναθεωρήσεων
Σε κάθε παρόμοιο βιβλίο – από τη φύση του πολυμορφικό – το αποτέλεσμα είναι θέμα δοσολογίας. Οι ιστορικές αναφορές, οι παραπομπές στα κείμενα, οι ζωντανές συνομιλίες του συγγραφέα με τους μοναχούς και τους επισκέπτες, οι αναδρομές στο παρελθόν του (ένα είδος αποσπασματικής αυτοβιογραφίας) και στα πρόσφατα γεγονότα της ζωής του συνυπάρχουν και αλληλοσυμπληρώνονται χωρίς ούτε στιγμή να διακόπτεται η ροή της αφήγησης, που κινείται στο μεν εξωτερικό επίπεδο από τη μια στην άλλη μονή, στο δε εσωτερικό από τα φλας μπακ στο παρελθόν του συγγραφέα, στην παιδική ηλικία του ενίοτε, σε όσα τον σημάδεψαν και τον διαμόρφωσαν και κυρίως στο νέο πεδίο αναθεωρήσεων που του άνοιξε η εμπειρία του Αγίου Ορους.
Το βιβλίο δεν είναι μόνο μια σύνθεση εμπειριών, αλλά και δεν βαρύνεται με σχοινοτενείς ιστορικές και θεωρητικές αναφορές. Ολες οι παραπομπές και οι συγκρίσεις χρησιμοποιούνται για να φωτίσουν την ειδική ποιότητα των επί μέρους, που λειτουργούν συσσωρευτικά, όσο προχωρεί κανείς στην ανάγνωση. Είναι σύνθεση ad hoc βιωμάτων και ταυτοχρόνως αλληλουχία ανακλήσεων, συγκρίσεων και αναθεωρήσεων από την οποία δεν λείπουν τα ειρωνικά και συχνά αυτοειρωνικά σχόλια – όχι όμως για τον τόπο αλλά για τη σχετικότητα ή την απολυτότητα των περιπτώσεων.
Πέραν αυτών ο Μέριλ επιχειρεί και μια πολύ ενδιαφέρουσα πολιτισμική προσέγγιση: ένας συγγραφέας διαμορφωμένος μέσα στη λογική και στην ηθική της Δύσης διαβάζει διαφορετικά τον Γρηγόριο τον Παλαμά λ.χ. από έναν ορθόδοξο – αλλά τον διαβάζει με προσοχή. Θέτοντας ταυτοχρόνως υπό έλεγχο τα δεδομένα της ιστορικής κοινωνίας από την οποία προέρχεται εισπράττει την κρίση της στο προσωπικό επίπεδο και ερχόμενος σε επαφή με τον σταθερό και άχρονο κόσμο που συνιστά ο μυστικιστικός περίγυρος του ορθόδοξου μοναχισμού αρχίζει να βλέπει την κοσμική κοινωνία, ιδίως την κοσμική βαρβαρότητα, με άλλη ματιά. Τα σταθερά λοιπόν δεν είναι ποτέ αυτονόητα, όπως και αυτό που είμαστε ή που πιστεύουμε ότι είμαστε.
Στην προσπάθειά του να διεισδύσει στην ποιητική του χριστιανισμού, όπως επιβιώνει στο Αγιον Ορος – και που διόλου τυχαία την αντιπαραθέτει στη Summa Theologia του Ακινάτη -, ο Μέριλ αναφέρεται, υπό την επίδραση της εμπειρίας, στον μυστικό αγώνα των ελισαβετιανών ποιητών να διεισδύσουν μέσω της αμφιβολίας και της πίστης στο μυστήριο της γέννησης, του έρωτα και του θανάτου. Προσπάθεια που επαναλήφθηκε τρεις αιώνες αργότερα από τον Ελιοτ στα Τέσσερα Κουαρτέτα και ως ένα σημείο από τον Μίλος. Μπορεί ο άνθρωπος να γνωρίσει τη γαλήνη χωρίς την αίσθηση του προορισμού; Πώς περνάει κανείς από την απλή πίστη στη θρησκεία (religion – από το λατινικό relego), η οποία ως μυητική διαδικασία είναι βεβαίως πολύ πιο σύνθετη και απείρως πολυπλοκότερη από αυτό που προβάλλει η οργανωμένη Εκκλησία;
Προσωπική απελευθέρωση
Στο τελευταίο κεφάλαιο της προκλητικής του Λευκής Θεάς, που φέρει τον υπότιτλο Ιστορική γραμματική του ποιητικού μύθου, ο Ρόμπερτ Γκρέιβς αναρωτιέται για το μέλλον της θρησκείας στον δυτικό κόσμο. Ο Μέριλ, γέννημα της ιστορικής εποχής και παθιασμένος υπερασπιστής των δημοκρατικών αρχών στη χώρα του, όχι μόνο δεν ανακαλύπτει στο Αγιον Ορος έναν γοητευτικό αναχρονισμό, αλλά και δεν ωραιοποιεί και δεν απορρίπτει. Ερχεται από έξω όχι για να κρίνει αλλά για να διεισδύσει και να κατανοήσει. Ταυτοχρόνως διαθέτει μια μεταρομαντική ευαισθησία και ένα ισχυρότατο αίσθημα δικαιοσύνης που του επιτρέπουν να αξιολογεί τα παραδείγματα, διασχίζοντας τη σχισματική έρημο που χωρίζει τα πνευματικά τοπία της Ανατολής και της Δύσης.
Πριν από πολλά χρόνια ένας άλλος Δυτικός, ο Φίλιπ Σέραρντ, ανακάλυψε την αθωνική πολιτεία και ασπάστηκε την Ορθοδοξία. Εδώ δεν είναι αυτή η περίπτωση. Το Αγιον Ορος του Μέριλ είναι ένας τόπος προσωπικής απελευθέρωσης και συνεχών αποκαλύψεων – όχι ένα τοπίο εξιδανικεύσεων.
Το βιβλίο, γραμμένο με τον γοργό ρυθμό του ρεπορτάζ, διαβάζεται από την πρώτη ως την τελευταία σελίδα με αμείωτο ενδιαφέρον. Και καθώς ο συγγραφέας μεταφέρει την προσωπική του ιστορία μέσα στο παρόν ενσωματώνοντας ή αντιπαραθέτοντάς την στην ιστορία του τόπου που επισκέπτεται, το καθιστά ένα σύγχρονο ταξιδιωτικό βιβλίο που εξερευνά τους νέους δρόμους της αφήγησης, όπως αναπτύχθηκαν από τον κορυφαίο της ταξιδιογραφίας Πάτρικ Λι Φέρμορ και τους νεότερους Νιλ Ασερσον και Μπρους Τσάτγουιν.
* Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.
