Εντουαρντ Σαΐντ αυτοβιογραφούμενος

Από τους πλέον γνωστούς διανοητές της μεταπολεμικής περιόδου, ο επιφανής Παλαιστίνιος Edward Said, έπειτα από πολλά βιβλία πάνω στη λογοτεχνία, στην πολιτική σκέψη, στην ιστορία και στη φιλοσοφία, εξέδωσε πρόσφατα το αυτοβιογραφικό βιβλίο του Out of Place: Α Memoir. Οπως λέει ο ίδιος ο συγγραφέας, πρόκειται για «μια καταγραφή ενός χαμένου και ξεχασμένου κόσμου, του κόσμου της παιδικής ηλικίας», μια ειλικρινή προσπάθεια «ανακατασκευής του παρελθόντος» και ταυτόχρονα μια καταγραφή της ζωής ενός ανθρώπου που βίωσε έντονα τον διπολισμό ανάμεσα στη Δύση και στην Ανατολή τόσο ως πολιτική πράξη όσο και ως στάση ζωής και δημιουργίας πολιτισμικής ταυτότητας.

Ενώ στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη γνωρίζουμε τον Said από τα βιβλία του που αναφέρονται στη λογοτεχνία, στη μουσική και στη φιλοσοφία, στη Μέση Ανατολή είναι γνωστός για την πολιτική σκέψη του, τις επιθέσεις του εναντίον της ισραηλινής πολιτικής και πρόσφατα για τη σκληρή κριτική στον Γιάσερ Αραφάτ και στην Παλαιστινιακή Αρχή. Σε ποιον κόσμο λοιπόν ανήκει ο Said; Οπως γράφτηκε στον «Observer», το πραγματικό σπίτι του Said είναι το κείμενο, εκεί μέσα βρίσκεται το διαβατήριό του.

Στις πρώτες σελίδες του βιβλίου ο Said ομολογεί ότι δεν θυμάται ποια γλώσσα μίλησε πρώτα, τα αραβικά ή τα αγγλικά. Αυτή η ανάμνηση, τρομερά παράδοξη για έναν Παλαιστίνιο, φανερώνει την αποξένωση του νεαρού Said από την αραβική κουλτούρα, καθώς δεν μεγάλωσε στην Παλαιστίνη, ούτε στην πόλη που γεννήθηκε, ούτε μέσα στην ευρεία οικογένεια, πράγμα που είναι χαρακτηριστικό των Αράβων της Μέσης Ανατολής. Ο πατέρας του, William Said, πολύ ευκατάστατος επιχειρηματίας και αμερικανός πολίτης, διέθετε ένα κοινωνικό και προσωπικό status ιδιαίτερα σημαντικό στην κοινότητα των Αραβοπαλαιστινίων της Ιερουσαλήμ. Ο νεαρός Said βίωσε διπλά την περιθωριοποίηση του μειονοτικού ως χριστιανός που ζούσε μέσα στην κυρίαρχη μουσουλμανική κοινότητα και ως μέλος της μικρής αγγλικανικής κοινότητας μέσα στις μεγαλύτερες ορθόδοξες και καθολικές κοινότητες. Για τον συγγραφέα, η ανακάλυψη της αραβικής ταυτότητάς του ήρθε πολύ αργότερα και αναφέρεται έμμεσα στο έργο αυτό. Τα Απομνημονεύματα αυτά περιγράφουν με λεπτομέρειες τα παιδικά και εφηβικά χρόνια με επίκεντρο την προσωπική ζωή του Said. Η αφήγηση σταματά στις αρχές του 1960, όταν ο Said ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Χάρβαρντ και πήγε στη Νέα Υόρκη. Η εξιστόρηση δηλαδή σταματά αρκετά χρόνια πριν από το σοκ του Πολέμου των Εξι Ημερών που τον έφερε πίσω εκεί όπου όλα ξεκίνησαν, στη μάχη για την Παλαιστίνη.

Ο Said γεννήθηκε στην Ιερουσαλήμ το 1935. Ηταν ήδη ενήλικος όταν ο κόσμος του άλλαξε μετά τα γεγονότα του 1967. Τότε ξεκίνησε την πολιτικοπνευματική δραστηριότητά του στο παλαιστινιακό μέτωπο και έγινε, στα χρόνια που ακολούθησαν, ο πιο διάσημος εκπρόσωπος των Παλαιστινίων στη Δύση και ίσως, γενικότερα, όλων των Αράβων.

Οι λεπτομέρειες της παιδικής ηλικίας του Said στο Κάιρο, το σπίτι όπου μεγάλωσε και αργότερα το κολέγιο στην Αμερική αποτελούν τη θεματική του βιβλίου. Λίγοι Αραβες θα μπορούσαν να έχουν μια τόσο υψηλή μόρφωση όσο ο Said. Πέρα από τις κανονικές σπουδές του, έκανε μουσική, τένις, ιππασία, ιστιοπλοΐα και άλλες αθλητικές και πολιτιστικές δραστηριότητες. Η εκπαίδευσή του είχε πουριτανικό χαρακτήρα και γινόταν σε κλειστά, ακριβά ιδιωτικά κολέγια, όπου όλα τα παιδιά ανήκαν σε μειονότητες: Αρμένιοι, Ελληνες, Εβραίοι και Κόπτες. Οι φίλοι του ήταν παιδιά διπλωματών και αντιπροσώπων ξένων εταιρειών ενώ οι περισσότεροι από τους καθηγητές ήταν ξένοι. Το κοινό στοιχείο που είχαν όλοι τους ήταν ότι τους περιέβαλλε η σχεδόν απόλυτη έλλειψη συνοχής της αιγυπτιακής κοινωνίας. Στο φημισμένο γυμνάσιο Victoria College του Καΐρου ο Said και οι ελάχιστοι άραβες συμμαθητές του ήταν υποχρεωμένοι, με τον κίνδυνο της αποβολής, να μιλούν αγγλικά. Οι γονείς του, επίλεκτα μέλη της χριστιανοαραβικής ελίτ του Καΐρου, αντιπαθούσαν την πολιτική. «Η πολιτική φαινόταν να απασχολεί άλλους ανθρώπους, όχι εμάς» γράφει ο Said. Ακόμη και μετά το 1967, όταν πήγε στην PLO, ο πατέρας του του λέει: «Είσαι καθηγητής της λογοτεχνίας. Μείνε σε αυτό». Ο Said όμως, είτε ως παιδί είτε ως έφηβος, δεν ήταν εντελώς απομονωμένος από την τραγωδία του λαού του. Αν και δεν υπήρξε ποτέ πρόσφυγας ή θύμα της παλαιστινο-ισραηλινής διαμάχης, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η οικογένειά του ξεριζώθηκε από τον τόπο της, έχασε την περιουσία και την τιμή της και, ως έναν βαθμό, την ταυτότητά της.

Το μεγαλύτερο μέρος του Out of Place αποτελείται από αναμνήσεις της οικογένειας, από ατέρμονες περιγραφές της ζωής στο κολέγιο ­ που συχνά θυμίζουν τον Stephen Dedalus στο Portrait of the Artist as a Young Man του Τζέιμς Τζόις ­, αλλά και από αναμνήσεις γύρω από τις σχέσεις του με τη μητέρα του, τις οποίες ο συγγραφέας εκθέτει με ιδιαίτερη τρυφερότητα. Ολες αυτές οι αναμνήσεις της νεότητας, όλη η αποξένωση εξαιτίας της ελίτ μόρφωσής του, όλα τα προβλήματα ταυτότητας του πολυτάλαντου Αραβα, ήρθαν στο προσκήνιο με το τραύμα της αραβικής ήττας το 1967, ένα ξύπνημα που δεν αναφέρεται στο βιβλίο αυτό αλλά έχει κατά καιρούς αναφερθεί από τον ίδιο τον συγγραφέα. Τότε μόνον οι αναμνήσεις της απώλειας του πατρικού σπιτιού του και της γενέθλιας γης ήρθαν στην επιφάνεια και για τον ίδιο και για τους Παλαιστίνιους που έγιναν «λαός από το πουθενά», όπως τους αποκαλεί στο βιβλίο του Το παλαιστινιακό ζήτημα (The Question of Palestine).

Το Out of Place προέρχεται από την επιθυμία του Edward Said να γράψει τις αναμνήσεις του, να διηγηθεί το παρελθόν του, να ξαναβρεί αυτό που αποτελεί για εκείνον την αληθινή εικόνα του παρελθόντος.

Η κυρία Βασιλική Λαλαγιάννη είναι επίκουρη καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.