Η κεντρική αίθουσα στον έκτο όροφο του γυάλινου κτιρίου «Ζακ Ντελόρ» στις Βρυξέλλες, έδρα της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (ΕΟΚΕ), είναι γεμάτη. Σε λίγο ξεκινάει η πρωινή συνεδρίαση του υψηλού επιπέδου πάνελ για την Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών, μία από τις κεντρικές δράσεις της «Eβδομάδας της Κοινωνίας των Πολιτών» που διοργανώνεται για τρίτη συνεχόμενη χρονιά από την ΕΟΚΕ. Στα έδρανα συνυπάρχουν αξιωματούχοι των ευρωπαϊκών θεσμών, εκπρόσωποι οργανώσεων και πολίτες από τα κράτη-μέλη της ΕΕ. Οι οθόνες ανάβουν, τα ακουστικά της διερμηνείας αλλάζουν χέρια, οι τελευταίες χαμηλόφωνες συνομιλίες σβήνουν. Στην αίθουσα αιωρείται ένα ερώτημα που μοιάζει να συνοψίζει το πνεύμα της συνάντησης: πόσο χώρο είναι διατεθειμένη να παραχωρήσει η Ευρώπη στους πολίτες της, όταν αυτοί ζητούν όχι απλώς να διαμαρτυρηθούν, αλλά να συνδιαμορφώσουν πολιτικές που αφορούν τις ζωές τους;
Οι βασικοί άξονες
Με κεντρικό σύνθημα «Πολίτες, Δημοκρατία, Ανθεκτικότητα», η φετινή εβδομάδα της Κοινωνίας των Πολιτών στις Βρυξέλλες κινήθηκε σε δύο βασικούς άξονες: αφενός στις προτεραιότητες της νέας θητείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για μια ένωση ευκαιριών, ασφάλειας και ανθεκτικότητας, αφετέρου σε τρεις κομβικές προτεραιότητες που αφορούν την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού με την ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών, την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και, τέλος, τη γεφύρωση περιφερειακών ανισοτήτων αλλά και διαγενεακών ρηγμάτων. Ταυτόχρονα, έκδηλη ήταν η ανησυχία όλων, συμπεριλαμβανομένων των υψηλόβαθμων αξιωματούχων της ΕΟΚΕ για τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, ζητώντας ρητώς τον τερματισμό του ακολουθώντας τον δρόμο της διπλωματίας και του διεθνούς δικαίου.
Αντανακλώντας το εύρος αυτού του διασυνοριακού εργαλείου συμμετοχικής δημοκρατίας που συμπληρώνει φέτος 14 χρόνια ζωής, οι δέκα Ευρωπαϊκές Πρωτοβουλίες Πολιτών που παρουσιάστηκαν την περασμένη εβδομάδα στις Βρυξέλλες συνθέτουν ένα πολιτικό μωσαϊκό που εκτείνεται από το «My Voice, My Choice» (Η φωνή μου, η επιλογή μου), που ζητεί ασφαλή και προσβάσιμη άμβλωση και την απαγόρευση των λεγόμενων πρακτικών μεταστροφής για τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, έως την καμπάνια «Stop Destroying Videogames» (Σταματήστε να καταστρέφετε τα βιντεοπαιχνίδια), που απαιτεί να μην καθίστανται τα βιντεοπαιχνίδια μη λειτουργικά μετά τη διάθεσή τους στην αγορά. Δίπλα τους βρέθηκαν πρωτοβουλίες για τη διατήρηση των δικαιωμάτων των αεροπορικών επιβατών, για την κατοχύρωση του δικαιώματος σε ασφαλή και ποιοτικά τρόφιμα στο ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο, καθώς και για μια προαιρετική εκδοχή διαβατηρίου με τα αστέρια της ΕΕ στο εξώφυλλο.
Σχολιάζοντας την πρωτοβουλία για την απαγόρευση των πρακτικών μεταστροφής για τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, ο ιρλανδός πρόεδρος της ΕΟΚΕ Σέιμους Μπόλαντ, αγρότης και βετεράνος της οργανωμένης Κοινωνίας των Πολιτών, αναρωτήθηκε λέγοντας «φανταστείτε τι θα γινόταν εάν η μειοψηφία απαιτούσε από την πλειοψηφία να συμμορφωθεί στις επιταγές της», τονίζοντας ότι η «πολιτική είναι οτιδήποτε άλλο εκτός από μαύρο ή άσπρο».
Οι τάσεις στην Κοινωνία των Πολιτών
Ιδιαίτερη θέση στη φετινή διοργάνωση είχε η πρωτοβουλία για την πλήρη αναστολή της συμφωνίας σύνδεσης ΕΕ – Ισραήλ λόγω παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των Παλαιστινίων της Γάζας, η οποία, μάλιστα, χειροκροτήθηκε έντονα. Στη συνέχεια, παρουσιάστηκαν οι πρωτοβουλίες για τον ενιαίο έλεγχο χωρίς διπλά μέτρα και σταθμά της εξωτερικής δράσης της Ενωσης, για ένα ευρωπαϊκό μοντέλο δεοντολογίας και διαφάνειας των πολιτικών κομμάτων, αλλά και για τη σταδιακή κατάργηση των εναπομεινασών εισαγωγικών εξαρτήσεων της ΕΕ από τη Ρωσία και τη Λευκορωσία.
H Παλαιστίνια συγγραφέας, ερευνήτρια και ακτιβίστρια, Ταμάμ Αμπουσαλάμα, παρουσιάζει την πρωτοβουλία πλήρους αναστολής της συμφωνίας σύνδεσης ΕΕ-Ισραήλ λόγω των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από το Ισραήλ στη Γάζα. Πηγή: EESC.
Παρακολουθώντας τη συμπυκνωμένη αλληλουχία των δέκα πρωτοβουλιών, τρεις τάσεις φαίνεται να διατρέχουν σήμερα την ευρωπαϊκή Κοινωνία των Πολιτών. Πρώτον, η κινητοποίηση γίνεται ολοένα πιο διασυνοριακή και ταχεία. Η ίδια η ΕΟΚΕ μιλά πια για μια πρωτοβουλία που έχει ωριμάσει, με εκστρατείες που σε λίγους μήνες περνούν το όριο του ενός εκατομμυρίου υπογραφών και μετατρέπουν τη συμμετοχή σε θεσμική υποχρέωση απάντησης.Δεύτερον, παρά αυτή τη δυναμική, ο χώρος δράσης των οργανώσεων δείχνει να στενεύει. Ευρωπαϊκές εκθέσεις μιλούν για συρρίκνωση του χώρου της Κοινωνίας των Πολιτών, για καταχρηστικές αγωγές φίμωσης (SLAPPs) και στοχοποίηση, αλλά και για ολοένα συχνότερους περιορισμούς στο δικαίωμα της διαμαρτυρίας. Τρίτον, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί επιχειρούν να μετατρέψουν τη ρητορική σε πολιτική θωράκισης της δημοκρατίας.
Η νέα στρατηγική για την Κοινωνία των Πολιτών εντάσσει στην ατζέντα την πρόθεση αυτή μέσω νέας πλατφόρμας διαλόγου που θα ενεργοποιηθεί σύντομα.Στο φόντο, η συμμετοχή ψηφιοποιείται, όχι όμως ομοιόμορφα: η ηλεκτρονική ταυτοποίηση για υπογραφές (eID) αξιοποιείται σε ορισμένα κράτη-μέλη, ενώ αλλού παραμένει ανενεργή, και αυτό τελικά επηρεάζει την πρόσβαση των πολιτών σε αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες στην πράξη.
Η συμμετοχή της Ελλάδας
Αν κάτι δείχνουν τα στοιχεία της ΕΟΚΕ είναι ότι η σχέση της Ελλάδας με την Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών είναι ακόμη διστακτική. Από τις 11 επιτυχημένες πρωτοβουλίες της περιόδου 2012-2025 η Ελλάδα συγκέντρωσε συνολικά 265.028 επαληθευμένες υπογραφές, ενώ μόλις σε τέσσερις από αυτές έπιασε το εθνικό κατώφλι. Σε όρους πληθυσμού, η επίδοση αυτή αντιστοιχεί σε 1,5%, ποσοστό χαμηλό για μια χώρα που συχνά αυτοπεριγράφεται ως πολιτικά ενεργή. Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται και σε πρόσφατες πρωτοβουλίες της περιόδου 2020-2025, όπου η χώρα καταγράφει 22.255 υπογραφές και πάλι μόλις 0,9% σε σχέση με τον πληθυσμό της.
Το παράδοξο είναι ότι η Ελλάδα δεν είναι από τις πιο «βαριές» διοικητικά χώρες για να υπογράψει κανείς μια καμπάνια. Το ελάχιστο ηλικιακό όριο είναι τα 17 έτη, ενώ για την υποστήριξη μιας πρωτοβουλίας απαιτείται το απλούστερο σύνολο δεδομένων τύπου Α και όχι αριθμός ταυτότητας. Παρ’ όλα αυτά, η χώρα δεν έχει ακόμη ενεργοποιήσει την ηλεκτρονική ταυτοποίηση, σε αντίθεση με άλλα κράτη-μέλη, κάτι που περιορίζει την ευκολία και την κλίμακα της συμμετοχής.
Υπάρχουν, βέβαια, και λόγοι για μια πιο αισιόδοξη ανάγνωση. Η Ελλάδα διαθέτει εθνικό σημείο επαφής στο υπουργείο Εσωτερικών, ενώ στο δίκτυο των πρεσβευτών της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών δραστηριοποιούνται ήδη φορείς και πρόσωπα με παρουσία στη χώρα. Και, κυρίως, η ίδια η πρωτοβουλία δείχνει να ξαναπαίρνει φόρα σε ευρωπαϊκό επίπεδο αφού τέσσερις πρωτοβουλίες ξεπέρασαν το ένα εκατομμύριο υπογραφές μόνο μέσα στο 2025. Το ζήτημα, λοιπόν, για την Ελλάδα δεν είναι αν υπάρχει θεσμικό εργαλείο, αλλά αν υπάρχει ακόμη ζωντανή κουλτούρα ευρωπαϊκής πολιτειότητας για να το αξιοποιήσει.
