Γιορτάστηκαν τον Οκτώβριο τα 60 χρόνια από μια σημαντική στιγμή στην ιστορία του ευρωπαϊκού πολιτισμού, τη δημοσίευση από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία της εγκυκλίου Nostra Aetate που έθετε σε νέα βάση τις σχέσεις ανάμεσα στον χριστιανισμό και τις μη χριστιανικές θρησκείες, ιδίως τον ιουδαϊσμό. Με τη διακήρυξη αυτή αναιρείται το μεσαιωνικό δόγμα της «θεοκτονίας» που κατηγορούσε συλλογικά τον εβραϊκό λαό ως ένοχο εσαεί για τη σταύρωση του Ιησού, κατηγορία που οδήγησε σε φρικτά αντισημιτικά εγκλήματα.
Το Πάθος δεν έχει ιστορικό και φυλετικό, αλλά πνευματικό νόημα. Ηταν η εθελούσια θυσία του Υιού του Θεού για την εξάλειψη των αμαρτιών του ανθρώπινου γένους στο σύνολό του, όπου οι αρχιερείς του Ναού (και όχι συλλογικά ο ισραηλιτικός λαός) ήταν το επί γης μέσο για την πραγμάτωση της Θείας Χάριτος.
Η κατανόηση αυτή διαπότιζε την πρώτη χριστιανική εκκλησία, η οποία αποτελείτο εξ ολοκλήρου από Εβραίους και άρα εξ ορισμού δεν θα μπορούσε να ξεπέσει σε αντιεβραϊκό φυλετισμό. Η «συκοφαντία του αίματος» ήταν λαϊκή παράκρουση του Μεσαίωνα για να «εξηγήσει», λ.χ., τον Μαύρο Θάνατο, την οποία τροφοδοτούσε ο αντιεβραϊσμός του αμόρφωτου κλήρου.
Την πνευματική και όχι φυλετική σημασία του Πάθους διδάσκει μετ’ εμφάσεως και ο Απόστολος Παύλος (Προς Ρωμ. 9-11). Οι αμαρτίες εκείνων των Εβραίων που απαρνήθηκαν τον Ιησού είναι και δικές μας αμαρτίες. Είναι οι αμαρτίες όλων εκείνων που για ιστορικούς λόγους βρίσκονται εκτός της εκκλησίας. Αλλά και όλων εκείνων που σταυροκοπιούνται και φιλάνε τις εικόνες, αλλά η ζωή τους είναι γεμάτη αδικία. Ο Θεός, λέει ο Παύλος, δεν αναίρεσε ποτέ τις επαγγελίες του προς το πρώτο του τέκνο, Ισραήλ.
Το Ισραήλ ήταν η ρίζα της αλήθειας. Και όταν έρθει ο καιρός που ο ίδιος ορίζει θα «κεντρώσει» πάλι όλον τον κορμό του με τη χάρη του: «Καὶ οὕτως πᾶς Ἰσραὴλ σωθήσεται». Χωρίς τον Μωυσή, τους πατριάρχες και τους προφήτες του Ισραήλ Χριστιανισμός δεν υπάρχει.
Για τους μεγάλους δασκάλους της ορθοδοξίας του καιρού μας οι παραπάνω αλήθειες είναι αυτονόητες. Για τον Αμίλκα Αλιβιζάτο η ουσία του χριστιανισμού είναι το υπεριστορικό, και άρα υπερεθνικό μήνυμα, της πανανθρώπινης σωτηρίας. Ηδη από το 1960 ζητούσε τη «διόρθωση» των λειτουργικών κειμένων ιδίως της Μ. Εβδομάδος που εκπέμπουν το μεσαιωνικό αντιεβραϊκό μίσος, επειδή τον ανησυχούσε η έξαρση αντισημιτισμού.
Η Ελληνική Εκκλησία, λέει ο Αλιβιζάτος, πρέπει να συνομιλεί με τις γνήσιες θεολογικές και πνευματικές αγωνίες των μη ορθοδόξων και να διδάσκεται απ’ αυτές. Δεν εισακούσθηκε ποτέ. Ο φωτισμένος Πάπας Ιωάννης ΚΓ΄ είχε ήδη αρχίσει αυτή τη διόρθωση στην Καθολική Εκκλησία.
Είναι χαρακτηριστικό ότι τα αραβικά καθεστώτα που το 1965 προετοίμαζαν ήδη τον πόλεμο για την καταστροφή του κράτους του Ισραήλ αντιτάχθηκαν σφοδρά στην εγκύκλιο Nostra Aetate κινητοποιώντας και τους αραβόφωνους χριστιανούς της Μέσης Ανατολής.
Για τον Μητροπολίτη Κάλλιστο (Ware) στις παραδοσιακά ορθόδοξες χώρες ενδημεί ένας θανάσιμος αντισημιτικός ρατσισμός μεταμφιεσμένος σε θρησκευτική ευλάβεια. Σήμερα, θα προσθέταμε, έχει αποκτήσει και πολιτικό προσωπείο. «Πόσο μεγάλη ανάγκη έχουμε ως Ορθόδοξοι», συμπεραίνει ο Κάλλιστος, «για μετάνοια, για αλλαγή νοοτροπίας».
Πίστη χωρίς αγάπη δεν υπάρχει, λέει ο Παύλος. Και αγάπη δεν υπάρχει, εάν δεν εκτείνεται σε εκείνους που είναι διαφορετικοί από εμάς. Στον χριστιανισμό «οὐκ ἐστὶν διαστολὴ Ἰουδαίου τε καὶ Ἕλληνος». Εάν βέβαια ο χριστιανισμός είναι ένα εσωτερικό πνευματικό βίωμα, κι όχι απλώς συνώνυμο του… ψητού αρνιού και της μαγειρίτσας.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τους θρησκευόμενους. Αφορά τους θεμελιώδεις όρους της κοινωνικής συμβίωσης και αυτής της ανθρωπιάς.
Γνωρίζουν άραγε ακόμα οι «Ελληνες Χριστιανοί» ότι ο Ιησούς και η μάνα του και οι απόστολοι ήταν Εβραίοι; Οτι η λέξη Πάσχα είναι εβραϊκή; Οτι το όνομα Μαρία που φέρουν οι μισές σχεδόν Ελληνίδες, όπως και τα Μανώλης, Μιχάλης, Σήφης (Ιωσήφ), Γαβρίλης (Γαβριήλ), Ιάκωβος, Αννα, Μάγδα (Μαγδαληνή) είναι εβραϊκά;
Ο κ. Περικλής Σ. Βαλλιάνος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ.
