«Οι επιστήμονες χρησιμοποιούμε την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) ως εργαλείο προσπέλασης και ανάλυσης πολιτισμικών δεδομένων εδώ και πάρα πολλά χρόνια και μας έχει βοηθήσει να δώσουμε απαντήσεις στα νέα ερωτήματα που γεννιούνται. Για παράδειγμα, το Rijksmuseum στο Αμστερνταμ χρησιμοποίησε εργαλεία ΤΝ για να αποκαταστήσει και να αναπαραστήσει στις αρχικές της διαστάσεις τη “Νυχτερινή περίπολο” του Ρέμπραντ και στην έρευνά μας για το Ολοκαύτωμα καταφέραμε χάρη στην ΤΝ να συγκεντρώσουμε και να ενοποιήσουμε, με τρόπο που δεν ήταν εφικτός στο παρελθόν, δεδομένα από πηγές διάσπαρτες σε όλον τον κόσμο και να αφηγηθούμε ιστορίες ανθρώπων που χάθηκαν στο Ολοκαύτωμα» εξηγεί ο ολλανδός Τόμπιας Μπλάνκε στη διαδικτυακή συνομιλία μας.
Καθηγητής Τεχνητής Νοημοσύνης και Ανθρωπιστικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Αμστερνταμ, καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτισμικής Πληροφορικής στο King’s College του Λονδίνου και μέλος της επιστημονικής επιτροπής της Ευρωπαϊκής Υποδομής Ερευνας Ολοκαυτώματος (EHRI), θα βρίσκεται τις επόμενες μέρες στην Αθήνα για να συμμετάσχει στο διήμερο διεθνές συνέδριο «Γράφω, μεταφράζω, σκέφτομαι στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης» που διοργανώνει την Παρασκευή 27 και το Σάββατο 28 Φεβρουαρίου η Εταιρεία Συγγραφέων σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Γκαίτε, τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και την Πανελλήνια Ενωση Φιλολόγων.
Αν τα παραπάνω συνιστούν τη θετική όψη της ΤΝ από τη σκοπιά του ερευνητή, ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι ότι «οι τεχνολογίες της Βαθιάς Μάθησης (Deep Learning) και τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (LLM), για να γίνουν αυτό που είναι, καταβροχθίζουν τεράστιες ποσότητες πολιτισμικού υλικού από όλον τον κόσμο παράγοντας παρόμοια αποτελέσματα· συνεπώς, στην πορεία κινδυνεύουμε να χάσουμε την πολυεπίπεδη ιδιαιτερότητα των ποικίλων πολιτισμικών εκφράσεων. Δείτε, λόγου χάριν, τις φωτογραφίες των καφέ στο Instagram· όλες μοιάζουν μεταξύ τους, γιατί τα καφέ σε όλον τον κόσμο προσαρμόζονται στην εικόνα που προτιμά το μέσο αυτό. Ο μεγάλος κίνδυνος λοιπόν είναι ότι οι κοινότητες που δημιουργούν αυτές τις τεχνολογίες δεν αντιλαμβάνονται ακριβώς τι αντίκτυπο μπορεί να έχουν στον πολιτισμό μας» συμπληρώνει.
Αυθεντικό ή ΤΝ;
Τη δυσπιστία απέναντι στις πηγές, με τη σκέψη ότι μπορεί να έχουν παραχθεί με τη βοήθεια ΤΝ, πώς μπορούμε να την αντιμετωπίσουμε;
«Υπάρχουν απλοί τρόποι με τους οποίους μπορούμε τεχνικά να λύσουμε το ζήτημα», απαντά ο Μπλάνκε, «λόγου χάριν να προσθέτουμε ψηφιακά υδατογραφήματα σε εικόνες και κείμενα ως σφραγίδα γνησιότητας, αλλά το κυριότερο είναι να προσεγγίζουμε τις πηγές με κριτική διάθεση. Το ξέρουμε ότι υπάρχουν αρνητές του Ολοκαυτώματος και της κλιματικής αλλαγής, αλλά η σκέψη ότι μπορεί κάποιος να συλλέξει τέτοιες απόψεις από διάφορα σημεία και να τις ενοποιήσει σε ένα νέο αφήγημα πρέπει να μας απασχολήσει συλλογικά ως κοινωνία και να το εξετάσουμε».
Τονίζει με έμφαση τη σημασία συλλογικών αποφάσεων για το πώς θα εκπαιδεύονται τα μοντέλα ΤΝ: «Θέλουμε μοντέλα τα οποία θα παίρνουν φωτογραφίες νεαρών γυναικών και θα τις μετατρέπουν σε γυμνές εικόνες τους; Δεν το θέλουμε, οπότε πρέπει να εκπαιδεύσουμε αναλόγως τα μοντέλα αυτά· δεν αυτοεκπαιδεύονται – τουλάχιστον όχι μέχρι στιγμής –, οπότε εμείς θα πρέπει να σκεφτούμε τι θέλουμε να τους επιτρέψουμε να κάνουν».
Η ανησυχία για τους επαγγελματίες
Θα αντικαταστήσει η ΤΝ τους δημιουργούς, τους συγγραφείς, τους συνθέτες, τους μεταφραστές; «Η ανησυχία για τους μεταφραστές υπάρχει εδώ και πολλά χρόνια, όταν εμφανίστηκαν εργαλεία αυτόματης μετάφρασης που μεταφράζουν εξαιρετικά. Αλλά η ΤΝ δεν μπορεί να γίνει Μότσαρτ, δεν μπορεί να δημιουργήσει κάτι εντελώς πρωτότυπο, ανασυνθέτει προϋπάρχον υλικό, οπότε δεν θα ανησυχούσα για τους γνήσιους δημιουργούς. Υπάρχει όμως ο φόβος ότι θα χάσουν προοδευτικά τη δουλειά τους άνθρωποι που βγάζουν το ψωμί τους σε λιγότερο δημιουργικές εργασίες, π.χ. μεταφράζοντας εταιρικά έγγραφα ή γράφοντας τζινγκλ για διαφημίσεις. Από την άλλη, ωστόσο, όσο πολλαπλασιάζεται η χρήση της ΤΝ τόσο περισσότεροι άνθρωποι χρειάζονται για να ελέγξουν τα αποτελέσματα που παράγει. Μπορεί να παράγει δέκα μεταφράσεις εκεί που ένας άνθρωπος θα παρήγαγε μία, αλλά κάποιοι θα πρέπει να ελέγξουν αν είναι σωστές. Μπορεί να διατρέχει γρήγορα δεκάδες απεικονιστικές εξετάσεις, αλλά δεν μπορεί να κάνει μια διάγνωση καρκίνου».
Απέναντι στις μεγάλες αμερικανικές εταιρείες ΤΝ η Ευρώπη αντιστέκεται δημιουργώντας τα δικά της εθνικά «εργοστάσια ΤΝ» που ζητούν από τους συγγραφείς άδεια χρήσης των έργων τους για την εκπαίδευσή τους. Η Εταιρεία Συγγραφέων βλέπει το αίτημα με μεγάλο σκεπτικισμό. «Στον βαθμό που δεν γνωρίζουμε ποια χρήση αυτού του υλικού θα γίνει, θα ήμουν κι εγώ πάρα πολύ δύσπιστος και επιφυλακτικός στην παραχώρηση έργου που προστατεύεται από πνευματικά δικαιώματα. Δεν θέλουμε να καταλήξει σε κάποιες εταιρείες πλουτίζοντας κάποιους επιχειρηματίες» σχολιάζει ο Μπλάνκε.
Επισημαίνει όμως ότι πλέον οι μηχανές ΤΝ ενδιαφέρονται «για πολύ υψηλής ποιότητας πολιτισμικό υλικό προκειμένου να παράγουν καλογραμμένες προτάσεις και καλά τεκμηριωμένες απαντήσεις, προδιαγραφές που δεν πληροί πλέον ο λόγος στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης». Με παραπέμπει στη δικαστική διαμάχη συγγραφέων με την εταιρεία Anthropic που χρησιμοποίησε πειρατικές εκδόσεις για να εκπαιδεύσει τα γλωσσικά μοντέλα της.
«Πώς μπορεί να προστατευθεί ο δημιουργός; Περιορίζοντας το ελεύθερο υλικό στο Διαδίκτυο, παρέχοντας πρόσβαση στο έργο του μόνο με συνδρομή; Τι γίνεται με τους επιστήμονες που είμαστε υπέρμαχοι της ανοιχτής πρόσβασης στη γνώση για λόγους αρχής; Το ζήτημα απασχολεί όλα τα ερευνητικά ινστιτούτα, διότι είναι πολύ εύκολο το υλικό να καταλήξει στα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα αμερικανικών εταιρειών. Από την άλλη, πάλι, τίθεται το ζήτημα ότι αυτά τα αγγλόφωνα μοντέλα δεν γνωρίζουν καλά, εν προκειμένω, τον ελληνικό πολιτισμό και πρέπει να δραστηριοποιηθούμε για να τα βοηθήσουμε να αποκτήσουν καλύτερη γνώση του. Πρέπει να σκεφθούμε όλες αυτές τις αντιφάσεις με τις οποίες μας φέρνει αντιμέτωπους η ΤΝ».
Μεροληψία, προκατάληψη και διακρίσεις είναι ασθένειες πολλών μοντέλων ΤΝ. «Μπορούμε να εκπαιδεύσουμε τα μοντέλα μας με υλικό που υπάρχει ελεύθερο στο Διαδίκτυο για να κάνουν καταπληκτικά πράγματα, απορροφούν όμως και τις απόψεις που διατυπώνουν διαδικτυακά οι άνθρωποι για άλλους ανθρώπους, δηλαδή τις προκαταλήψεις τους» σχολιάζει ο Τόμπιας Μπλάνκε.
Στο πρόγραμμα «Deep Culture», που επιβλέπει στο Institute for Logic, Language and Computation στο Πανεπιστήμιο του Αμστερνταμ, ένα ερευνητικό πρόγραμμα που εξετάζει πώς αλληλεπιδρούν οι τεχνολογίες βαθιάς μάθησης με τον πολιτισμό – όπου συμμετέχει ως διδακτορική φοιτήτρια και η νεαρή ελληνίδα φιλόλογος Χλόη Παπαδοπούλου –, βασική μέριμνα είναι η τροφοδότηση των μοντέλων με ποικίλες και συμπεριληπτικές αφηγήσεις από ανθρώπους, τόπους και γλώσσες που υποεκπροσωπούνται, όπως η ελληνική, σχολιάζει η τελευταία. Σε κάθε περίπτωση, η κριτική εγρήγορση του ερευνητή απέναντι στην ΤΝ προκειμένου να συνειδητοποιήσει τις δικές του προκαταλήψεις κατά την εκπαίδευση γλωσσικών μοντέλων είναι πρωταρχικής σημασίας, σημειώνουν και οι δύο.
Παρανοήσεις και εσφαλμένες αντιλήψεις
Υπάρχουν εσφαλμένες αντιλήψεις σχετικά με την ΤΝ; «Μία είναι ότι η ΤΝ θα αντικαταστήσει το ανθρώπινο δυναμικό με τρόπο φυσικό και αναμενόμενο. Δεν θα συμβεί έτσι» απάντησε η Χλόη. «Θα συμβεί όταν εμείς αρχίσουμε να εξαρτιόμαστε από την ΤΝ για να εκτελέσουμε εργασίες, αφήνοντας τις δεξιότητές μας να ατονήσουν».
Μια άλλη παρανόηση είναι «ότι τα μοντέλα αυτά είναι πιο ευφυή και γνωρίζουν περισσότερα από εμάς, η οποία οδηγεί στον μεγάλο κίνδυνο να παραχωρήσουμε τη λήψη κριτικών αποφάσεων στην ΤΝ» λέει ο Τόμπιας Μπλάνκε και καταλήγει: «Κυρίως όμως με ανησυχούν ιδέες που επικρατούν για τον πολιτισμό και τα σούπερ έξυπνα μοντέλα ΤΝ στο περιβάλλον μεγάλων εταιρειών που ασχολούνται με την ΤΝ. Περισσότερο ανησυχητικός είναι ο αντίκτυπος που έχει η ΤΝ στην αντίληψη που έχουμε για τον εαυτό μας, για το τι είναι άνθρωπος και, συνεπώς, για το τι είμαστε συλλογικά ως κοινωνία, παρά το αν θα μας πάρει τη δουλειά».
