Μπορεί να μην αρέσει στους Αγγλοαμερικανούς, όμως η πόλη όπου γεννήθηκε η πρωτοπορία στις αρχές του 20ού αιώνα δεν ήταν ούτε η Νέα Υόρκη ούτε το Λονδίνο αλλά το Παρίσι. Η Πόλη του Φωτός ανέδειξε τις φυσιογνωμίες που θα όριζαν τη δυτική κουλτούρα, φυσιογνωμίες που δεν ήταν μόνο Γάλλοι. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η μορφή του Γκιγιόμ Απολινέρ (1880-1918), πολλά ποιήματα του οποίου μεταφράστηκαν και στη γλώσσα μας – από αρκετούς ποιητές μας. Μεταφράστηκε ακόμη και το ξεκαρδιστικό πορνογράφημά του Εντεκα χιλιάδες βέργες – μολονότι ο ποιητής είχε αρνηθεί ότι ήταν δικό του.

Οι περισσότεροι ποιητές της πρωτοπορίας δεν διαβάζονται πλέον σήμερα – όχι όμως και ο Απολινέρ, που εισήγαγε τον όρο υπερρεαλισμός όταν το θεατρικό του έργο «Τα στήθη του Τειρεσία» το χαρακτήριζε υπερρεαλιστικό δράμα. Ο ίδιος καθιέρωσε και άλλους δύο πασίγνωστους όρους: τον κυβισμό και τον ορφισμό. Επηρέασε σχεδόν τους πάντες. Είναι περίπου αδύνατον να διαβάσει κάποιος τον Μαγιακόφσκι και να μη θυμηθεί τον Απολινέρ.

Παραθέτω για του λόγου το αληθές ένα απόσπασμα της τελευταίας στροφής του «Πολέμου θαύμα»: «Κληροδοτώ στο μέλλον την ιστορία του Γκιγιόμ Απολινέρ/ Που έφυγε στον πόλεμο κι ήξερε πώς να βρίσκεται παντού/ Στις χαρούμενες πόλεις των μετόπισθεν/ Σ’ ολόκληρη την οικουμένη/ Σ’ εκείνους που σαπίζουν στα συρματοπλέγματα/ Στις γυναίκες στα κανόνια στ’ άλογα/ Στο ζενίθ στο ναδίρ στα 4 σημεία του ορίζοντα…».

Επηρέασε τους πάντες

Κανείς δεν επηρέασε τους ποιητές της εποχής του αλλά και τους μεταγενέστερους όσο εκείνος ο χαρούμενος νόθος, ο αρλεκίνος της πρωτοπορίας και φανατικός Ευρωπαίος. Στα δικά του ιδεογραμματικά ποιήματα βασίστηκε η μεταπολεμική οπτική ποίηση (concrete poetry) που τη μεταγράφουμε ως συγκεκριμένη ποίηση. Και η σύνθεση και το κασέ του βραχύβιου βρετανικού περιοδικού «Blast» του 1914 προέκυψε από το κείμενό του (ένα ευφυέστατο παστίς) με τίτλο L’ Antitradition Futuriste: Manifeste = synthese (Η φουτουριστική αντιπαράδοση: Μανιφέστο = σύνθεση), όπου η τυπογραφική αρμονία προκύπτει από την καταστροφή που επιφέρει η επίθεση της αποδόμησης εναντίον της δόμησης. Κι όσο για το παστίς που χρησιμοποιούν ασυστόλως οι μεταμοντερνιστές τη σήμερον ημέρα, δεν ανακάλυψαν την πυρίτιδα: το παστίς όμως του Απολινέρ είναι κάτι εντελώς διαφορετικό· είναι προσωπικό και όχι προϊόν μίμησης.

Τώρα έχουμε για πρώτη φορά στη γλώσσα μας μεταφρασμένο το σύνολο των Καλλιγραμμάτων: των ποιημάτων που έγραψε από το 1913 ως το 1916 ο Απολινέρ, τα οποία εκδόθηκαν το 1918, τη χρονιά που πέθανε από την επιδημία της ισπανικής γρίπης χωρίς να προλάβει να τα δει τυπωμένα.

Σαλτιμπάγκος της μαγείας

Αναρωτιέται κανείς διαβάζοντας τα ποιήματα αυτού του σαλτιμπάγκου της μαγείας: τι καινούργιο μας έδωσε έκτοτε η ποίηση στο πεδίο της μορφολογίας, της συναισθησίας, της εικονοποιίας και της αλληγορίας; Πώς βλέπει την εποχή έναν και πλέον αιώνα πριν από εμάς; Και πόσοι άλλοι πάτησαν στα χνάρια του; Θα μπορούσε κάποιος να δει το Παρίσι όπως το είδε ο ίδιος στο μαγευτικό του ποίημα «Λόφοι»; Εδώ η πρώτη στροφή: «Μια μέρα από το Παρίσι απάνω/ Πολεμούσαν δυο πελώρια αεροπλάνα/ Το ένα κόκκινο και τ’ άλλο μαύρο/ Ενώ μεσουρανίς φεγγοβολούσε/ Το αιώνιο ηλιακό αεροπλάνο».

Κι ακόμη, οι τέσσερις καταληκτικοί στίχοι από την τέταρτη στροφή: «Το Παρίσι σαν νεαρό κορίτσι/ Νωχελικά ξυπνά/ Τινάζει τη μακριά του κόμη/ Κι ωραίο τραγούδι αρχινά». Θυμίζει το πρώτο από τα θαυμάσια ποιήματα της συλλογής του Αλκοόλ, τη «Ζώνη», έναν λυρικό ύμνο στην ομορφιά του Παρισιού, που κανένα από τα όσα ποιήματα γράφτηκαν για το Παρίσι δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί της.

Διαβάζοντάς τον αναρωτιέσαι: πόσος Απολινέρ υπάρχει σε άλλους ποιητές, στους μπητ, για παράδειγμα, που τόσο θόρυβο έκαναν στον καιρό τους; Στον Γκίνσμπεργκ, λ.χ., ανακαλύπτουμε (αν πρέπει σώνει και καλά) την επίδραση του Γουόλτ Γουίτμαν αλλά και ποιήματα όπου ο Αμερικανός μάς παραπέμπει στον σπουδαίο Γάλλο. Το διάσημο ποίημα «Ευρώπη, Ευρώπη» του Γκίνσμπεργκ είναι, όπως κι αν το διαβάσει κανείς, ένα «μεταλλαγμένο» απολινερικό ποίημα· γιατί ο Απολινέρ από τους ποιητές της πρωτοπορίας ήταν ο πιο Ευρωπαίος, πιο Ευρωπαίος ακόμη κι από τους υπερρεαλιστές, στους οποίους άσκησε τεράστια επίδραση, ιδίως στον Αραγκόν που τον μιμήθηκε ισχυριζόμενος ότι αυτός πρώτος στην ποίηση χρησιμοποίησε τη γλώσσα του ραδιοφώνου και των εφημερίδων ενώ αυτό το έκανε – και πολύ καλύτερα – χρόνια πριν ο Απολινέρ. Οσο για τους μπητ (τον Φερλινγκέτι, τον Κόρσο, και τον Γκίνσμπεργκ) ήταν επόμενο ανακαλύπτοντας το Παρίσι όπου έζησαν για κάποιο διάστημα ν’ ανακαλύπτουν και τον Απολινέρ.

«Λυρικά ιδεογράμματα»

Ο ποιητής των Αλκοόλ χαρακτήριζε τα «οπτικά» του ποιήματα λυρικά ιδεογράμματα. Ηταν φυσικό, αφού πέρασε όλη τη ζωή του ανάμεσα σε ζωγράφους – αλλά και μουσικούς. Ο Απολινέρ ήταν ο πιο μελοποιημένος ποιητής της εποχής του κι από όσους τον μελοποίησαν ας αναφέρω τους δύο γνωστότερους στη χώρα μας: τον Ερίκ Σατί και τον Λεό Φερέ. Και όσο για την επίδρασή του στους ζωγράφους, αρκεί και μόνο να μείνει κανείς στον Πικάσο που χάρη στην απολινερική επίδραση η ζωγραφική του πέρασε από τη γαλάζια στη ροζ περίοδο, επίδραση που δεν ήταν βεβαίως μόνο χρωματική αλλά και θεματική: οι απολινερικοί αρλεκίνοι, σαλτιμπάγκοι και πιερότοι μορφοποιούνται στο έργο του μεγαλύτερου ζωγράφου του 20ού αιώνα.

Τα Καλλιγράμματα αποτελούνται από 84 ποιήματα, από τα οποία «καλλιγράμματα» είναι τα 24. Τα υπόλοιπα 60 είναι πιο συμβατικά (αν μπορεί κανείς να θεωρήσει συμβατικό οποιοδήποτε ποίημα του Απολινέρ). Αυτά είναι γραμμένα είτε σε ελεύθερο στίχο είτε στο παραδοσιακό μετρικό σύστημα, αλλά κάποτε και με μικρές παρεκκλίσεις, όπου το γλωσσικό παιχνίδι σε ό,τι αφορά τις διπλοσημίες και τη χρήση της ρίμας εμφανίζεται κυρίαρχο.

Η αισθητική είναι ενιαία αλλά και ανατρεπτική. Σε κάποια ποιήματα γίνεται μείξη καλλιγραμματικών και συμβατικών μορφών. Το στυλιζάρισμα παρουσιάζεται συχνά δαιμονικό· τα αυτοβιογραφικά στοιχεία συμπλέκονται με αποφάνσεις για το παρόν και το μέλλον, και το αίσθημα με την κοροϊδία. Αλλά η κοροϊδία στον Απολινέρ λειτουργεί ως απόδειξη του ότι τα παίρνει όλα πολύ στα σοβαρά, για να μας πει ότι ο κόσμος είναι άλλος – κι αυτόν μας αποκαλύπτει η ποίηση.

Εμπειρίες του μετώπου

Στη μεγάλη τους πλειονότητα τα Καλλιγράμματα γράφτηκαν στο μέτωπο, όπου ο Απολινέρ υπηρέτησε ως εθελοντής από το 1914 ως το 1916, όταν τραυματίστηκε από σφαίρα στο κεφάλι και τα επόμενα δύο χρόνια κυκλοφορούσε με μπανταρισμένο το μέτωπό του. Οι εμπειρίες του από το μέτωπο συγχέονται με τις αναμνήσεις του και μορφολογικά προσπαθεί να τις συνδυάσει με το πολλαπλό τραύμα της ύπαρξής του που προέκυψε από τον πόλεμο. Ο ποιητής βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του μετώπου χωρίς να πάψει να είναι στην πρώτη γραμμή της πρωτοπορίας. Κι αυτό δεν πιστοποιείται μόνο από τα καλλιγράμματα αλλά και από την αμφισημία των, ας πούμε, παραδοσιακών ποιημάτων των έξι τετραδίων που συγκροτούν το βιβλίο, το κύκνειο άσμα του – αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τούτη τη φράση για έναν ποιητή σαν τον Απολινέρ.

Τα ποιήματα αυτά, όπως κι όλα όσα έγραψε, είναι γεμάτα εκπλήξεις. Δεν μιλώ για την αίσθηση που σου προκαλούν, όταν ο παλμός της ζωής διαμελίζει τη νύχτα των χαρακωμάτων, όπου είναι «Αστέρια τ’ ουρανού των Γερμανών οι οβίδες» κι όπου αναστενάζοντας λέει «Βρέχει ψυχή μου βρέχει βρέχει μάτια πεθαμένα» στο ποίημα «Η νύχτα του Απρίλη 1915» ή «Να οι πεζικάριοι που πάνε προς τα μετόπισθεν διαβάζοντας εφημερίδα» στη «Ρουκέτα», κι αυτός ο ακραία υπερρεαλιστικός στίχος στο ίδιο ποίημα, όπου «Του τραυματιοφορέα ο σκύλος ξανάρχεται με μια πίπα στο στόμα». Οργιώδης φαντασία που δεν λείπει από κανένα ποίημα της συλλογής, όπου η χαρά της ζωής υπονομεύει το δράμα κι ο ποιητής δεν παραλείπει να μας βγάζει πού και πού τη γλώσσα.

Γκιγιόμ Απολινέρ: παθιασμένος, αυθάδης, βουτηγμένος βαθιά στην εποχή του αλλά και απόλυτα διαχρονικός, ώστε γράφοντας για το παρόν του να αγγίζει το απόλυτο. Να συγκινεί ακόμη και πολύ μεταγενέστερους σπουδαίους δημιουργούς που δεν είχαν συγγένεια μαζί του, όπως ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς που στη 14η συμφωνία του μετέφερε εκπληκτικά – και μάλιστα σε ρωσική μετάφραση! – ένα από τα σπουδαιότερα ποιήματα του Απολινέρ: τη «Λορελάη». Ισως όμως αυτό και άλλα συναφή να αποδεικνύουν πως όλοι μας, αναγνώστες και ποιητές – αλλά και ζωγράφοι και μουσικοί – έχουμε και σήμερα άμεση σχέση μ’ αυτόν τον απίστευτο δημιουργό. Ακόμη και ο Σεφέρης στα δικά του καλλιγράμματα προσπάθησε να τον μιμηθεί – χωρίς μεγάλη επιτυχία, νομίζω. Γιατί ο μόνος που πραγματικά μπορούσε να μιμηθεί τον Απολινέρ ήταν ο ίδιος ο Απολινέρ.

Σπουδαία μεταφραστική και σχεδιαστική δουλειά

Η μεταφράστρια Ροδανθή Βαρδούλη έκανε σπουδαία δουλειά, προσπαθώντας να διαψεύσει τον αφορισμό του Ρόμπερτ Φροστ ότι «ποίηση είναι αυτό που λείπει από τη μετάφραση». Εξέδωσε τα Καλλιγράμματα σε δίγλωσση έκδοση και μετέφερε στα ελληνικά τα καθαρά οπτικά ποιήματα με μεγάλη επιτυχία. Η Βαρδούλη είναι αρχιτέκτων – αλλά έχω την εντύπωση πως μόνο ένας/μία αρχιτέκτων θα μετέφερε τόσο ωραία στα ελληνικά τη σχεδιαστική δομή των Καλλιγραμμάτων, που συνιστά πολύ ουσιαστικό γνώρισμα της σύστασής τους.

Στο τέλος του βιβλίου η μεταφράστρια παραθέτει ένα εξαιρετικό σημείωμα σχετικά με την προσπάθεια να αποδώσει στη γλώσσα μας ένα τόσο απαιτητικό έργο, φροντίζοντας μάλιστα να βρει μορφολογικές αναλογίες, ιδίως στις ρίμες, πολλές από τις οποίες είναι πολύ ενδιαφέρουσες.

Και επίσης πρόσθεσε ένα ακόμη κείμενο με τίτλο «Ο Απολινέρ», όπου με ακρίβεια, πληρότητα και χωρίς σχοινοτενείς παραπομπές μάς δίνει το περίγραμμα της ζωής του ποιητή σε σχέση με το έργο του που το θεωρεί παρακολούθημα της ζωής του ή καλύτερα της ζωής καθαυτής. Της αξίζουν συγχαρητήρια.