Εγκαινιάζεται σήμερα στις 16.00 (τοπική ώρα), σε μια τρικυμιώδη Μπιενάλε Βενετίας, το Ελληνικό Περίπτερο με το έργο «Escape Room» του εικαστικού και αρχιτέκτονα Ανδρέα Αγγελιδάκη, σε επιμέλεια Γιώργου Μπεκιράκη.
Η φετινή διοργάνωση της 61ης Διεθνούς Έκθεσης Τέχνης – La Biennale di Venezia βιώνει μια πρωτοφανή θεσμική κρίση, που πυροδοτήθηκε από την απόφαση της Ρωσίας να επιστρέψει στη Μπιενάλε για πρώτη φορά μετά την εισβολή της στην Ουκρανία το 2022.
Χθες, κατά την πρώτη ημέρα των δημοσιογραφικών previews, το ρωσικό συγκρότημα Pussy Riot και η ουκρανική φεμινιστική οργάνωση FEMEN δυναμίτισαν το γενικότερο κλίμα πραγματοποιώντας διαμαρτυρία έξω από το ρωσικό περίπτερο, φωνάζοντας «η Ρωσία σκοτώνει, η Μπιενάλε εκθέτει», με καπνογόνα που άναψαν στα χρώματα της ουκρανικής σημαίας ενώ κάλυψαν την επιγραφή «Russia». Την ίδια ώρα, φιλοπαλαιστίνιοι διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν στον χώρο του Arsenale και στην κεντρική είσοδο της έκθεσης, όπου φιλοξενείται φέτος το ισραηλινό περίπτερο λόγω εργασιών ανακαίνισης στον δικό του χώρο στα Giardini, κρατώντας πανό που κατήγγειλαν το «Ξέπλυμα της Γενοκτονίας».
Πάντως, όπως έγινε γνωστό, το ρωσικό περίπτερο θα παραμείνει κλειστό για το ευρύ κοινό κατά τη διάρκεια της Μπιενάλε, που ανοίγει επίσημα τις πύλες της στις 9 Μαΐου, με το μουσικό πρότζεκτ «The Tree is Rooted in the Sky» να προβάλλεται μόνο σε εξωτερικές οθόνες.
Βενετία 5 Μαΐου, 2026. REUTERS/Manuel Silvestri
«Η Μπιενάλε δεν είναι δικαστήριο» επέμεινε με νέες δηλώσεις του χθες ο πρόεδρος της Πιετράντζελο Μπουταφουόκο. «Είναι ένας κήπος ειρήνης. Δεν μπορούμε να τον κλείσουμε, δεν μπορούμε να τον μποϊκοτάρουμε ως αυτόματη αντίδραση. Πρέπει να συζητήσουμε ακόμα κι αν διαφωνούμε, και το κάνουμε με σθένος», πρόσθεσε. Μία σχετική συζήτηση περί ειρήνης προγραμματίζεται για την Παρασκευή 8 Μαΐου με τη συμμετοχή μεταξύ άλλων των καλλιτεχνικών διευθυντών του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Βενετίας, Αλμπέρτο Μπαρμπέρα και του Τμήματος Θεάτρου της Μπιενάλε, Γουίλεμ Νταφόε.
Η επιστροφή της Ρωσίας και η αντίδραση της Ε.Ε.
Οι διοργανωτές ανακοίνωσαν τον Μάρτιο του 2026 ότι η Ρωσία θα συμμετάσχει στην 61η Μπιενάλε, προκαλώντας άμεση κατακραυγή. Η απάντηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπήρξε ακαριαία και αυστηρή. Στις 21 Απριλίου, η Ύπατη Εκπρόσωπος της Ε.Ε. για θέματα εξωτερικής πολιτικής, Κάγια Κάλας, δήλωσε ότι «η επιστροφή της Ρωσίας στην Μπιενάλε της Βενετίας είναι ηθικά εσφαλμένη και η Ε.Ε. προτίθεται να περικόψει τη χρηματοδότησή της».
Δύο ημέρες αργότερα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιβεβαίωσε επίσημα την αναστολή της επιχορήγησης ύψους 2 εκατομμυρίων ευρώ προς το Ίδρυμα της Μπιενάλε, δίνοντας στη διοργάνωση προθεσμία 30 ημερών για να υπερασπιστεί την απόφασή της. Ο εκπρόσωπος της Επιτροπής, Τόμας Ρενιέ, τόνισε: «Καταδικάζουμε έντονα το γεγονός ότι το Fondazione La Biennale επέτρεψε την επαναλειτουργία του ρωσικού περιπτέρου». Στο μεταξύ περισσότεροι από 20 υπουργοί Πολιτισμού της ΕΕ, μεταξύ των οποίων και η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, υπέγραψαν ανοιχτή επιστολή με την οποία ζητούσαν να μην συμμετάσχει η Ρωσία στην 61η Μπιενάλε.
Μπιενάλε Βενετίας REUTERS/Manuel Silvestri
Η Μπιενάλε υπεραμύνθηκε της στάσης της, διαμηνύοντας ότι «απορρίπτει κάθε μορφή αποκλεισμού ή λογοκρισίας του πολιτισμού και της τέχνης» και ότι παραμένει «ένας χώρος διαλόγου, ανοίγματος και καλλιτεχνικής ελευθερίας», ενώ υπογράμμισε πως δεν έχει τη νομική εξουσία να εμποδίσει τη συμμετοχή μιας χώρας της οποίας το περίπτερο στους ιστορικούς κήπους (Giardini) ανήκει στη Ρωσία από το 1914.
Αλλά και η ιταλική κυβέρνηση διαφώνησε ανοιχτά με την απόφαση για την επιστροφή της Ρωσίας, με τον Υπουργό Πολιτισμού Αλεσάντρο Τζούλι να απέχει από τα εγκαίνια και να δηλώνει εξαρχής την αντίθεσή του. Παράλληλα, το Υπουργείο Πολιτισμού έστειλε επιθεωρητές για να εξετάσουν τις συνθήκες επαναλειτουργίας του ρωσικού περιπτέρου, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε εκ νέου διευκρινίσεις από την ιταλική κυβέρνηση σχετικά με το καθεστώς φιλοξενίας της ρωσικής αντιπροσωπείας, επικαλούμενη ανησυχίες για πιθανή παραβίαση των ευρωπαϊκών κυρώσεων κατά της Μόσχας.
Η κρίση κλιμακώνεται: παραιτήσεις, αποχωρήσεις και νέο σύστημα βραβείων
Η ένταση κορυφώθηκε λίγες ημέρες πριν το άνοιγμα της Μπιενάλε όταν η πενταμελής διεθνής κριτική επιτροπή παραιτήθηκε σύσσωμη, έχοντας προαναγγείλει ότι δεν θα εξέταζε έργα σε περίπτερα χωρών των οποίων οι ηγέτες κατηγορούνται για εγκλήματα πολέμου από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ΔΠΔ) — μια σαφής αναφορά στη Ρωσία και το Ισραήλ. Παράλληλα, το Ιράν απέσυρε επισήμως τη συμμετοχή του, μια κίνηση που δεν συνοδεύτηκε από επίσημη αιτιολόγηση (λόγω της εμπόλεμης κατάστασης στην οποία έχει περιέλθει η χώρα προφανώς).
Μπροστά σε αυτό το αδιέξοδο, η διοργάνωση προχώρησε σε μια άνευ προηγουμένου κίνηση: ακύρωσε τα παραδοσιακά βραβεία των Χρυσών και Αργυρών Λεόντων και θέσπισε τα «Λιοντάρια των Επισκεπτών» (Leoni dei Visitatori), δύο νέα βραβεία που θα αποφασιστούν αποκλειστικά με ψηφοφορία του κοινού. Οι επισκέπτες θα αναδείξουν τον καλύτερο καλλιτέχνη της κεντρικής έκθεσης και την καλύτερη εθνική συμμετοχή, ενώ η τελετή απονομής μεταφέρθηκε για την τελευταία ημέρα της έκθεσης, στις 22 Νοεμβρίου 2026.
Η κριτική Καπούρ και η εμπλοκή των ΗΠΑ
Η πολιτική διάσταση της Μπιενάλε διευρύνθηκε με την ηχηρή παρέμβαση του διεθνούς φήμης καλλιτέχνη Άνις Καπούρ. Σε δηλώσεις του στον Guardian, ο Καπούρ υποστήριξε ότι και οι Ηνωμένες Πολιτείες θα έπρεπε να αποκλειστούν από τη διοργάνωση, εξαιτίας της «αποτρόπαιης πολιτικής μίσους» και του «αδιάκοπου πολεμοκάπηλου πνεύματός» τους. Η κριτική αυτή συνδέεται με τις υποψίες για πολιτική παρέμβαση της κυβέρνησης Τραμπ στην επιλογή του καλλιτέχνη που εκπροσωπεί τις ΗΠΑ, καθώς φέρεται να ζητήθηκε από τους υποψήφιους να «προωθήσουν τις αμερικανικές αξίες».
Το Ελληνικό “Escape Room”
Study for an Escape Room (GRECIA), Andreas Angelidakis 2026
Μέσα σε αυτό το φορτισμένο κλίμα, η Ελλάδα παρουσιάζει σήμερα το δικό της εθνικό περίπτερο, για το οποίο προέκυψε το εξής: το ΣτΕ ακύρωσε την απόφαση του υφυπουργού Πολιτισμού Ιάσονα Φωτήλα με την οποία ορίστηκε η εθνική εκπροσώπηση στην 61η Μπιενάλε της Βενετίας, κρίνοντας μη νόμιμη τη διαδικασία. Η υπόθεση αφορά τη νομιμότητα της σύνθεσης και λειτουργίας της αρμόδιας επιτροπής και τη διαδικασία επιλογής της ελληνικής συμμετοχής. Με δηλώσεις του ο υφυπουργός επισήμανε ότι γίνονται οι απαιτούμενες ενέργειες σύμφωνα με το σκεπτικό της απόφασης και ότι η ελληνική συμμετοχή δεν επηρεάζεται από αυτή την εξέλιξη.
Το έργο που παρουσιάζει φέτος η Ελλάδα στη Μπιενάλε και ο εικαστικός Ανδρέας Αγγελιδάκης, με επιμελητή τον Γιώργο Μπεκιράκη, έχει πολιτικές προεκτάσεις και επαναφέρει την αλληγορία του Πλατωνικού Σπηλαίου στην εποχή της μετα-αλήθειας και της ανόδου του εθνικιστικού λαϊκισμού. Μέσα από γλυπτικές εγκαταστάσεις και αφηγηματικές μετατοπίσεις, το «Escape Room» διερευνά τις σχέσεις Ιστορίας, ταυτότητας και πολιτισμικής μνήμης, αντιμετωπίζοντας το ίδιο το Ελληνικό Περίπτερο ως έναν μηχανισμό αφήγησης της ελληνικότητας.
Εθνικός επίτροπος της ελληνικής συμμετοχής στην 61η Μπιενάλε είναι ο Μητροπολιτικός Οργανισμός Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης-MOMUS.
