Έγινε μια αλλαγή στην ψυχοσύνθεσή μου. Αισθάνομαι μια ευεξία, μια χαρά, έναν ενθουσιασμό που βγαίνει από την ψυχή μου μέσα», ακούμε στο ντοκιμαντέρ για την Πολιτιστική Συνταγογράφηση, που διατίθεται ελεύθερα στο YouTube. «Μου δίνει τη χαρά να συνεχίζω την καθημερινότητα στο σπίτι με άλλο αέρα και ενδιαφέρον γιατί έκανα κάτι για μένα», σημειώνεται σε άλλο σημείο. «Βασικά μου επέτρεψε να κοινωνικοποιηθώ. Από ένα περιβάλλον που ήμουν κλεισμένος μέσα στο σπίτι ξαφνικά βγήκα έξω», λέει ένας ασθενής.
Οι μαρτυρίες αυτές δεν είναι παρά ένα μικρό δείγμα της ευεργετικής επίδρασης που είχαν οι πιλοτικές δράσεις του εθνικού προγράμματος Πολιτιστικής Συνταγογράφησης, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν την τετραετία 2022-2026 με τη συμμετοχή άνω των 1000 ωφελούμενων, ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας.
Ακόμα και ένας «άπιστος Θωμάς» μπορεί να ανατρέξει στην χιλιάδων χρόνων ιστορία της ιατρικής εξέλιξης και να αντλήσει δεδομένα που πιστοποιούν το θεραπευτικό χάδι του πολιτισμού στον ψυχισμό του ατόμου. H σύνδεση των τεχνών με την καλή υγεία και τη θεραπεία έχει βαθιές ρίζες στους αιώνες· ίσχυε από τους αρχαίους ημών προγόνους.
«Τα Ασκληπιεία αποτελούσαν ένα εκτεταμένο δίκτυο θεραπευτικών χώρων στον αρχαίο κόσμο — θα μπορούσε κανείς, με μια σύγχρονη αναλογία, να τα δει ως ένα είδος οργανωμένου ιατρικού φραντσάιζ. Εκεί, η θεραπευτική προσέγγιση ήταν σαφώς ολιστική.»
Οπως επισημαίνει στο ΒΗΜΑ ο διευθυντής της Ψυχιατρικής Κλινικής του ΕΚΠΑ και αναπληρωτής διευθυντής του ΕΠΙΨΥ, Νίκος Στεφανής, επιστημονικός Υπεύθυνος του Ελληνικού Προγράμματος για την Πολιτιστική Συνταγογράφηση: «Τα Ασκληπιεία αποτελούσαν ένα εκτεταμένο δίκτυο θεραπευτικών χώρων στον αρχαίο κόσμο — θα μπορούσε κανείς, με μια σύγχρονη αναλογία, να τα δει ως ένα είδος οργανωμένου ιατρικού φραντσάιζ. Εκεί, η θεραπευτική προσέγγιση ήταν σαφώς ολιστική. Δεν περιοριζόταν στη στενά ιατρική πράξη, αλλά περιλάμβανε και την επαφή με τις τέχνες ως συστατικό της διαδικασίας ίασης. Με έναν τρόπο, αυτό που επιχειρούμε σήμερα είναι να επαναπροσεγγίσουμε αυτή τη σχέση, αλλά με όρους σύγχρονους και με την απαραίτητη επιστημονική τεκμηρίωση.»
Ο καθηγητής Νίκος Στεφανής @Choose
Το πρόσφατο Διεθνές Συνέδριο Πολιτιστικής Συνταγογράφησης (Art on Prescription), που διοργανώθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού, με την επιστημονική υποστήριξη του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας «Κ. Στεφανής» (ΕΠΙΨΥ), από τις 13 έως τις 15 Μαρτίου, στο πλήρως ανακαινισμένο κτήριο του Ακροπόλ Παλάς, στην Αθήνα, παρουσίασε τα εντυπωσιακά αποτελέσματα του πιλοτικού έργου της Πολιτιστικής Συνταγογράφησης, το οποίο καινοτομεί στα εγχώρια και ευρωπαϊκά δεδομένα εντάσσοντας στη δημόσια υγεία διάφορες μορφές τέχνης ως θεραπείες στις ψυχικές νόσους.
Το ελληνικό μοντέλο: γιατί θεωρείται καινοτόμο
«Είναι ο πολιτισμός συνταγή για την ψυχική υγεία;» ρωτάει εύστοχα και το σχετικό ενημερωτικό βίντεο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών. Φυσικά η απάντηση είναι πως «η τέχνη μπορεί να γίνει φροντίδα».
Η πολιτιστική συνταγογράφηση που απέχει ορισμένα βήματα από την εφαρμογή της σε πανελλαδικό επίπεδο, θεωρείται «πρωτιά» στην Ευρώπη. Αφενός ξεκίνησε ως κυβερνητική πρωτοβουλία κατευθείαν μέσω του υπουργείου Πολιτισμού όταν οι περισσότερες πρωτοβουλίες τέτοιου είδους προέρχονται από ΜΚΟ και εντάσσονται αργότερα στα προγράμματα των ευρωπαϊκών υπουργείων. Αφετέρου το ελληνικό μοντέλο πολιτιστικής συνταγογράφησης έχει απορροφήσει τις καλές πρακτικές από τη λεγόμενη «Social Prescription» («Κοινωνική Συνταγογράφηση») της Αγγλίας που εστιάζει στην κοινωνική σύνδεση και περιλαμβάνει διάφορες δραστηριότητες, όπως π.χ. η κηπουρική και οι χειροτεχνίες.
Μέγαρο Μουσικής Αθηνών – Δράση Πολιτιστικής Συνταγογράφησης
Η εφαρμογή της Κοινωνικής Συνταγογράφησης είναι κατά κάποιο τρόπο η απάντηση στο φαινόμενο της μοναξιάς που αναπτύχθηκε κυρίως μετά την πανδημία του κορονοϊού. Το φαινόμενο εξαπλώθηκε και στις νεότερες ηλικίες λόγω της απομόνωσης που επιφέρει η υπερσύνδεση των ψηφιακών μέσων.
Τα στατιστικά «δείχνουν» σήμερα 84 εκατομμύρια ανθρώπους στην Ευρωπαϊκή Ένωση με ψυχικά νοσήματα, δραματική αύξηση στις ηλικίες άνω των 65 και αυξητική ανάγκη για μακροχρόνια φροντίδα. Η κοινωνική απομόνωση επιτείνεται από την ψηφιακή μετάβαση με πολλά άτομα να περιχαρακώνονται ακόμη περισότερο στη μοναξιά τους.
Στην Ελλάδα, το «Art on Prescription» ενέχει καθαρά βιωματική εμπλοκή με την τέχνη, συνδυάζοντας ενεργητική και παθητική συμμετοχή σε εργαστήρια μουσικής, θεάτρου και εικαστικών. Παράλληλα, οι δύο ερευνητικές μελέτες που εκπονήθηκαν στη διάρκεια του ερευνητικού προγράμματος είναι οι μεγαλύτερες που έχουν γίνει σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.
«Η ελληνική έρευνα είναι η μεγαλύτερη σε έκταση τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη (RCT) που έχει ποτέ διεξαχθεί για την επίδραση των τεχνών στην ψυχική υγεία». Συγκαταλέγεται στις λίγες που περιλαμβάνουν άτομα με σοβαρές ψυχικές διαταραχές, σύμφωνα με την Ντέιζι Φανκούρτ, καθηγήτρια Ψυχοβιολογίας και Επιδημιολογίας του University College London, διευθύντρια του Συνεργαζόμενου Κέντρου του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για τις Τέχνες και την Υγεία, η οποία είχε συμβουλευτικό ρόλο στο τετραετές πρόγραμμα της Πολιτιστικής Συνταγογράφησης στην Ελλάδα.
Ιδιαίτερα καινοτόμος είναι η «υβριδική» της προσέγγιση: ενώ παρέχει ένα δομημένο πλαίσιο καλλιτεχνικών παρεμβάσεων, ταυτόχρονα δίνει στους συμμετέχοντες τη δυνατότητα επιλογής των δραστηριοτήτων που τους ταιριάζουν, σημείωνε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ προ ημερών η Ντέιζι Φανκούρτ, κεντρική ομιλήτρια στο πρόσφατο συνέδριο στο Ακροπόλ και επικεφαλής της βραβευμένης Κοινωνικής Μελέτης Covid-19 -της μεγαλύτερης μελέτης του Ηνωμένου Βασιλείου σχετικά με τις ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις της πανδημίας.
H Daisy Fancourt ως κεντρική ομιλήτρια στο πρόσφατο Συνέδριο Art on Prescription.
Η Πολιτιστική Συνταγογράφηση σήμερα
Για να τοποθετήσουμε λίγο τα δεδομένα σε μια σειρά, το πρόγραμμα της Πολιτιστικής Συνταγογράφησης ξεκίνησε ως πρωτοβουλία του Υπουργείου Πολιτισμού το 2021 στοχεύοντας στην αξιοποίηση της ερευνητικά αποδεδειγμένης θεραπευτικής λειτουργίας της τέχνης στην ψυχική υγεία. Στο πλαίσιο αυτό, ο τότε υφυπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού, αρμόδιος για θέματα Σύγχρονου Πολιτισμού, Νικόλας Γιατρομανωλάκης και η τότε υφυπουργός Υγείας, αρμόδια για θέματα Ψυχικής Υγείας και Εξαρτήσεων, Ζωή Ράπτη, υπέγραψαν μνημόνιο συνεργασίας για το σχεδιασμό και την εφαρμογή του προγράμματος Πολιτιστικής Συνταγογράφησης στην Ελλάδα.
Το πρόγραμμα εντάχθηκε στο Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0», επενδύοντας στις τέχνες και τον πολιτισμό ως μέρος της προληπτικής και θεραπευτικής αγωγής ψυχικών νόσων όπως η κατάθλιψη, η αγχώδης διαταραχή και άλλες. Τη διεξαγωγή του ερευνητικού έργου για τον σχεδιασμό, την εφαρμογή και την αξιολόγηση των επιμέρους δράσεων ανέλαβε το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών και Ιατρικής Ακριβείας «Κώστας Στεφανής» (ΕΠΙΨΥ).
Κατά τη Β΄ πιλοτική φάση του προγράμματος, με σημείο εκκίνησης το 2023 για τις πιλοτικές δράσεις, συνολικά 21 πολιτιστικοί φορείς ανά την επικράτεια (από το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών μέχρι το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και από τη Δημοτική Κοινοφελή Επιχείρηση Περιφερειακού Θεάτρου Ιωαννίνων μέχρι το Ίδρυμα Μουσείου Καζαντζάκη στο Ηράκλειο Κρήτης), πήραν το «πράσινο φως» για υλοποίηση δράσεων σχετικά με επιλεγμένες τέχνες, με προϋπολογισμό 1.427.507,94 ευρώ.
Το τεχνικό έργο εντάχθηκε στο ΤΑΑ το 2022 – ξεκίνησε από το Υπουργείο Υγείας ο σχεδιασμός της ένταξης της Πολιτιστικής Συνταγογράφησης στο σύστημα ηλεκτρονικής συνταγογράφησης ώστε να μπορούν να συνταγογραφούν οι αρμόδιοι γιατροί συμμετοχή σε καλλιτεχνικές δράσεις (σημειώνεται ότι δεν μπορούν να συνταγογραφήσουν σχετικές δράσεις όλοι οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας).
Το πιλοτικό πρόγραμμα ολοκληρώνεται πλέον στις 31 Μαρτίου 2026. Η υπογραφή της σχετικής Κοινής Υπουργικής Απόφασης (ΚΥΑ) των Υπουργών Υγείας Άδωνι Γεωργιάδη, Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, και Ψηφιακής Διακυβέρνησης Δημήτρη Παπαστεργίου εξασφαλίζει κατά το πρωτόκολλο που έχει μελετηθεί, τη βιωσιμότητα του προγράμματος Πολιτιστικής Συνταγογράφησης. Το δε Υπουργείο Πολιτισμού αναλαμβάνει πλήρως τη χρηματοδότησή του. Μετά τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα, το πρόγραμμα οδεύει από το φθινόπωρο του 2026 και μετά, προς μόνιμη εφαρμογή μέσω της ψηφιακής πλατφόρμας της ΗΔΙΚΑ για την έκδοση παραπεμπτικών.
Θεραπεία ή υποστήριξη;
«Η πολιτιστική συνταγογράφηση είναι θεραπεία ή υποστηρικτικό πλαίσιο;» ρωτάμε διευκρινιστικά τον καθηγητή Νίκο Στεφανή.
«Πρόκειται για μια παρέμβαση δημόσιας υγείας όπου ενισχύεις τον ευάλωτο πληθυσμό μέσω της τέχνης. Αυτή η παρέμβαση δεν έρχεται να αντικαταστήσει τη φαρμακευτική αγωγή ή την ιατρική παρακολούθηση, αλλά να τη συνοδεύσει και να την ενισχύσει. Για να το κάνουμε πιο κατανοητό, θα μπορούσαμε να το δούμε σε αναλογία με άλλες ιατρικές συστάσεις, όπως η φυσιοθεραπεία ή η άσκηση. Δεν είναι κάτι ξένο προς την ιατρική πρακτική, αλλά μια μορφή συνταγογράφησης που στοχεύει στην ευεξία και στην ενίσχυση της καθημερινής λειτουργικότητας», τονίζει ο καθηγητής.
«Απευθύνεται σε ανθρώπους με εύθραυστη ψυχική ισορροπία και διαπιστωμένη διάγνωση, οι οποίοι έρχονται σε επαφή με τον πολιτισμό μέσα από οργανωμένες, τρίμηνες δράσεις. Αυτές πραγματοποιούνται σε προστατευμένο περιβάλλον, σε φορείς πολιτισμού, με τη στήριξη επαγγελματιών ψυχικής υγείας και καλλιτεχνών που έχουν συνδιαμορφώσει το πρόγραμμα.»
Σύμφωνα με τον καθηγητή Νίκο Στεφανή, το εθνικό πρόγραμμα Πολιτιστικής Συνταγογράφησης για την περίοδο 2022-2026 παρουσιάζει εντυπωσιακά δεδομένα, καθώς συμμετείχαν σε αυτό συνολικά 1.026 ωφελούμενοι, λήπτες υπηρεσιών ψυχικής υγείας.
Η υλοποίηση του έργου βασίστηκε στη συνεργασία 105 κοινοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας του ΕΣΥ με τους 21 πολιτιστικούς φορείς που επελέγησαν ανά την Ελλάδα, οι οποίοι προσέφεραν 41 διαφορετικές πολιτιστικές ενότητες. Η πρωτοβουλία αυτή είχε και σημαντικό κοινωνικοοικονομικό αποτύπωμα, αφού δημιούργησε 118 νέες θέσεις εργασίας για επαγγελματίες ψυχικής υγείας και καλλιτέχνες. Κατά τη διάρκεια της τρίμηνης έκθεσης σε διάφορες μορφές τέχνης, όπως το θέατρο, η μουσική και τα εικαστικά, διεξήχθησαν δύο μεγάλες τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες μελέτες σε δείγμα 925 ατόμων.
Τα ευρήματα των δύο μελετών τεκμηρίωσαν την ξεκάθαρη υπεροχή δεικτών ψυχικής υγείας (κατάθλιψης, άγχους) αλλά και ευεξίας στην ομάδα των συμμετεχόντων σε σύγκριση με όσους έλαβαν μόνο τη συνήθη θεραπευτική φροντίδα.
«Σε μια εποχή όπου οι ανάγκες ψυχικής υγείας αυξάνονται, είναι κρίσιμο να αναζητούμε και άλλους τρόπους υποστήριξης πέρα από την αυστηρά φαρμακευτική προσέγγιση. Είναι σαφές ότι η πολιτιστική συνταγογράφηση δεν αντικαθιστά την ιατρική φροντίδα, αλλά λειτουργεί συμπληρωματικά και ενισχυτικά. Είναι απολύτως ωφέλιμη βάσει των αποτελεσμάτων των μελετών και δεν έχω καμία αμφιβολία ότι θα κάνει καλό σε πολύ κόσμο που το έχει ανάγκη», σχολιάζει ο Νίκος Στεφανής.
Οι συλλογικές εικαστικές απεικονίσεις των ωφελουμένων στο πλαίσιο των πιλοτικών δράσεων της Πολιτιστικής Συνταγογράφησης. @Υπουργείο Πολιτισμού
Πώς λειτουργεί στην πράξη το πρόγραμμα
Ποιοι είναι όμως οι βασικοί μηχανισμοί της πολιτιστικής συνταγογράφησης που λειτουργούν ευεργετικά;
«Πρόκειται για ένα πολυπαραγοντικό σχήμα», κατά τον κ. Στεφανή. «Καταρχάς, υπάρχει η ίδια η έκθεση στην τέχνη, σε όποιο αντικείμενο τέχνης έχει επιλεγεί. Στη συνέχεια, η ομαδική διάσταση παίζει καθοριστικό ρόλο: οι συμμετέχοντες δεν είναι μόνοι, αλλά λειτουργούν μέσα σε ομάδες, συνήθως 8 έως 12 ατόμων. Αυτό δημιουργεί ένα πλαίσιο συμμετοχικότητας και ενίσχυσης κοινωνικών σχέσεων.
Παράλληλα, η δημιουργικότητα και η συναλλαγή με τους άλλους αποτελεί βασικό στοιχείο: οι συμμετέχοντες δεν είναι παθητικοί δέκτες, αλλά συν-δημιουργούν, αλληλοεπιδρούν και εκφράζονται. Εξίσου σημαντική είναι η νοηματοδότηση της εμπειρίας. Ο άνθρωπος παύει να βλέπει τον εαυτό του αποκλειστικά ως ασθενή και αποκτά ρόλο δημιουργού. Όλα αυτά λειτουργούν μέσα σε ένα περιβάλλον ασφάλειας και υποστήριξης.
Δεν πρόκειται, επομένως, για ψυχοθεραπεία με τη στενή έννοια, αλλά για μια πολυεπίπεδη παρέμβαση που αντλεί τη δύναμή της από τον συνδυασμό κοινωνικών και ψυχολογικών διεργασιών.»
Το συνολικό feedback, τόσο από τους συμμετέχοντες όσο και από τους καλλιτέχνες και επαγγελματίες ψυχικής υγείας που στελέχωσαν τις δράσεις, ήταν πολύ πιο έντονο και ουσιαστικό από ό,τι ανέμενε η επιστημονική ερευνητική ομάδα.
Στο πρόσφατο συνέδριο Art on Prescription συμμετείχαν πολλοί ωφελούμενοι του προγράμματος, οι οποίοι εκφράστηκαν ανοιχτά για την εμπειρία τους (τα δεδομένα αυτά δεν έχουν καταγραφεί για λόγους ιατρικού απορρήτου), καταθέτοντας προσωπικές μαρτυρίες που επιβεβαιώνουν τα ευρήματα της έρευνας.
Οι συμμετέχοντες, ακόμα και σε βαριές περιπτώσεις ψυχοσικών διαταραχών, ένιωσαν αποδοχή, κοινωνικοποίηση και δημιουργικότητα. «Μιλήσαμε με ωφελούμενους και καταγράφηκε αλλαγή στην ψυχοσύνθεση τους: ένιωσαν χαρά, αυτοεκτίμηση και συμμετοχή στην κοινωνία ως δημιουργοί, χωρίς το στίγμα της ασθένειας», λέει στο ΒΗΜΑ η Μαργαρίτα Αλεξομανωλάκη, προϊσταμένη του Τμήματος Παραστατικών Τεχνών και Κινηματογράφου του Υπουργείου Πολιτισμού, επικεφαλής του προγράμματος Πολιτιστικής Συνταγογράφησης.
Η προϊσταμένη του Τμήματος Παραστατικών Τεχνών και Κινηματογράφου, Μαργαρίτα Αλεξομανωλάκη στην Αγορά του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης (AGORA / INFOSESSION by Media Desk Greece)
Όπως συμπληρώνει η ίδια: «Με βάση τα οικονομικά στοιχεία μελετών, που έδωσε στη δημοσιότητα η Ανοιχτή Μέθοδος Συντονισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το 87% των Ευρωπαίων πιστεύει ότι η επαφή με τον πολιτισμό ωφελεί την υγεία και την ευεξία. Οικονομικά, για κάθε 1 ευρώ που επενδύεται σε τέτοιες κοινωνικές παρεμβάσεις, επιστρέφονται στο κράτος περίπου 8 ευρώ, λόγω πιο αποδοτικών και ευτυχισμένων πολιτών. Στο συνέδριο που διοργανώσαμε, εστιάσαμε σε καλές πρακτικές από την Ευρώπη, και ιδιαίτερα στην πολιτιστική συνταγογράφηση.»
Μιλάμε για το πρότυπο «health και wealth», στο οποίο η επένδυση στο πεδίο «Πολιτισμός και Υγεία» δεν είναι μόνο κοινωνικά ωφέλιμη αλλά και οικονομικά αποδοτική. Πρακτικά αυτό σημαίνει μείωση του χρόνου νοσηλείας και φαρμακευτικής αγωγής των ασθενών¨η πρόληψη έχει ουσιαστικό αντίκτυπο στην οικονομία.
Πρέπει να σημειώσουμε ότι προγράμματα κοινωνικής συνταγογράφησης λειτουργούν σήμερα σε περίπου 40 χώρες παγκοσμίως, με κάθε χώρα να προσαρμόζει το μοντέλο της στις ιδιαίτερες πολιτισμικές και υγειονομικές της συνθήκες. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα προγράμματα «Arts on prescription» εφαρμόζονται σε περισσότερους από 20 τομείς, με διαφορετικά μοντέλα χρηματοδότησης – από ασφαλιστικά ταμεία έως κρατικούς πόρους. Σύμφωνα με την Ντέιζι Φανκούρτ, «η ποικιλία αυτή αναδεικνύει ότι δεν υπάρχει ένα ενιαίο μοντέλο εφαρμογής – η επιτυχία εξαρτάται από τη σύνδεση με το εκάστοτε σύστημα υγείας, την πολιτιστική πολιτική και τις διαθέσιμες δομές χρηματοδότησης».
«Η πρόκληση τώρα είναι διπλή»
Ποιες είναι αυτή τη στιγμή οι βασικές προκλήσεις για την Ελλάδα όσον αφορά την εφαρμογή της Πολιτιστικής Συνταγογράφησης;
Η Μαργαρίτα Αλεξομανωλάκη αναφέρεται στην γεωγραφική ιδιομορφία της Ελλάδας και τη νησιωτικότητα της που απαιτεί δομικές ενέργειες – για παράδειγμα τη δημιουργία κάποιων τοπικών εργαστηρίων, ώστε να αποκτήσουν τη δυνατότητα οι πολίτες ακόμα και στις πιο απομακρυσμένες περιοχές, να έχουν πρόσβαση στα οφέλη της πολιτιστικής συνταγογράφησης.
«Το γεγονός ότι η πολιτεία έχει πλέον θεσμοθετήσει τη διαδικασία αποτελεί ένα μέγα θέμα. Μιλάμε για μια παρέμβαση που αποκτά εθνική εμβέλεια και εντάσσεται στη δημόσια πολιτική υγείας – δεν υπάρχει άλλη χώρα στην Ευρώπη, εκτός της Αγγλίας, που να έχει υιοθετήσει σε αυτό το επίπεδο τέτοιο μέτρο για τη δημόσια υγεία.», τονίζει ο καθηγητής Νίκος Στεφανής.
Η πρόκληση τώρα είναι διπλή, κατά τον ίδιο: «Αφενός η οργάνωση της εφαρμογής σε μεγάλη κλίμακα και αφετέρου η επέκταση του προγράμματος σε μία ευρύτερη γκάμα ωφελούμενων. Στο ερευνητικό μας πρόγραμμα, για παράδειγμα, συμμετείχαν και άτομα που είχαν θέμα εύθραυστης ψυχικής υγείας, αλλά αυτό προερχόταν από σοβαρά σωματικά νοσήματα, όπως ο καρκίνος ή νευρολογικές παθήσεις, όπως το Πάρκινσον. Είχαμε επίτηδες επιτρέψει να υπάρχει αυτή η ευελιξία και παράμετρος στο πρόγραμμα. Αυτή η ευελιξία είναι κάτι που πρέπει να διατηρηθεί και να ενισχυθεί».
