Ο έρωτας σήμερα μπορεί να ξεκινήσει με έναν αλγόριθμο που αποκωδικοποιεί τις προτιμήσεις σου και να τελειώσει με ένα unfollow. Στριμώχνεται σε dating apps, voice messages και μηνύματα που σβήνονται πριν σταλούν, για να μην μείνουν στο «Διαβάστηκε». Λέμε συχνά ότι ο έρωτας σήμερα έχει χαθεί, ότι έγινε πιο πρόχειρος, πιο επιφανειακός, πιο «γρήγορος». Ίσως προσαρμόζεται στα δεδομένα της εποχής και απλώς έχει αλλάξει μορφή.

Πριν από τα match και τα unfollow, ο έρωτας γραφόταν στο χαρτί. Εκφραζόταν με χειρόγραφες κάρτες και δημόσιες ερωτικές εξομολογήσεις στον Τύπο.

«ΤΟ ΒΗΜΑ» της 14ης Φεβρουαρίου 1993, επιχειρούσε να εξηγήσει πώς και γιατί ο Άγιος Βαλεντίνος ρίζωσε και στην Ελλάδα, μέσα από το κείμενο του Μηνά Αλ. Αλεξιάδη, που υπέγραφε ως αναπληρωτής καθηγητής της Λαογραφίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Ο Βαλεντίνος τη δεκατία του ’80

Ο Μ. Αλεξιάδης περιγράφει πώς γιορταζόταν ο έρωτας από τη δεκαετία του ’80, όταν το έθιμο άρχισε να εδραιώνεται στη χώρα, σε μια εποχή πριν από την ψηφιακή επιτάχυνση που άλλαξε ριζικά τον τρόπο έκφρασης των συναισθημάτων:

«Κάθε χρόνο στις 14 Φεβρουαρίου γιορτάζεται και στη χώρα μας (ιδίως από τη δεκαετία του 1980) ο Δυτικός Αγιος Βαλεντίνος ως ο Άγιος και προστάτης των ερωτευμένων.

»Την ημέρα αυτή οι ερωτευμένοι ανταλλάσσουν ερωτικά μηνύματα, λουλούδια και διάφορα δώρα, οργανώνουν (οι νεότεροι προπάντων) ειδικές συγκεντρώσεις για να τιμήσουν τον Αγιο της αγάπης ή επισκέπτονται μαζικά τα νυκτερινά κέντρα για μια ξεχωριστή διασκέδαση (“το έχει η μέρα”, λένε πολλοί…).

»Η ανταλλαγή των ερωτικών μηνυμάτων γίνεται με κατάλληλες για την εθιμική περίσταση ευχετήριες κάρτες, οι οποίες αφθονούν με την εμπορευματική φροντίδα της οικονομίας της αγοράς ή μέσω εφημερίδων, περιοδικών, αλλά και ερτζιανών. Τα μηνύματα των καρτών μάλιστα ποικίλλουν. Αλλοτε είναι ευαίσθητα και τρυφερά, άλλοτε χιουμοριστικά, κάποτε όμως ειρωνικά και σκληρά».

Η ιστορία των ευχετήριων καρτών

Οι ευχετήριες κάρτες του Αγίου Βαλεντίνου ωστόσο δεν αποτελούν σύγχρονη επινόηση. Η ιστορία τους ξεκινά πολύ νωρίτερα:

»Εμφανίστηκαν για πρώτη φορά τον 18ο αιώνα. Αρχικά ήσαν χειροποίητες, ζωγραφισμένες με καρδιές και λουλούδια και διανθισμένες με ορισμένους ερωτικούς στίχους του αποστολέα.

»Οι γνωστές βιομηχανοποιημένες κάρτες παρουσιάστηκαν αργότερα, τον 19ο αιώνα, και ξεχώριζαν για τα φωτεινά χρώματά τους την έκδηλα ερωτική (κάποτε και χιουμοριστική) διακόσμηση και τον τυποποιημένο ερωτικό λόγο […]

»Τέτοια έντυπα μηνύματα πρωτοδημοσιεύτηκαν στην Αγγλία και δημοσιεύονται έκτοτε κάθε χρόνο τις παραμονές και ανήμερα, τη γιορτή του Αγίου Βαλεντίνου σε λαϊκές αλλά και έγκυρες καθημερινές εφημερίδες, όπως οι Times του Λονδίνου».

Το έντυπο ερωτικό μήνυμα πέρασε και στον ελληνικό Τύπο στις αρχές της δεκαετίας του ’80. Όπως σημειώνει ο Αλεξιάδης στο κείμενό του το ‘93, η απογευματινή εφημερίδα «Έθνος» συμπλήρωνε δέκα χρόνων «από τότε που, για πρώτη φορά στα ελληνικά χρονικά του Τύπου, διέθεσε τις σελίδες του στο αναγνωστικό του κοινό και δημοσίευσε μηνύματα αγάπης, με την ευκαιρία της γιορτής των ερωτευμένων.

»Δείγματα τέτοιων μηνυμάτων είναι και τα εξής:

α) “Αγιε Βαλεντίνε, κάνω μιαν ευχή: Κάθε μέρα ν’ αγαπώ πιο πολύ τον Αντώνη”,

β) “Αγάπη μου, είσαι για μένα μια έκρηξη. Το ηφαίστειο σου”,

γ) “Σάκη, εύχομαι την ημέρα του Αγ. Βαλεντίνου να θυμηθείς πως ζω μόνο για σένα. Σ’ αγαπώ, Ειρήνη”».

Οι ρίζες της 14ης Φεβρουαρίου και τα παγανιστικά έθιμα

Στη συνέχεια του κειμένου, ο Αλεξιάδης στρέφεται στις απαρχές της γιορτής, εξετάζοντας – με βάση κυρίως τη ξένη βιβλιογραφία – το ιστορικό της υπόβαθρο στο δυτικό εορτολόγιο και στην ύστερη αρχαιότητα:

»Η γιορτή του Αγίου Βαλεντίνου (Saint Valentine’s Day) ανήκει στο δυτικό εορτολόγιο και τιμάται ιδιαίτερα στη Μεγάλη Βρετανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής […]

Kάρτα Αγίου Βαλεντίνου βικτωριανής εποχής που βρίσκεται στο Μουσείο του Λονδίνου

»Στο Ρωμαϊκό Μαρτυρολόγιο είναι γνωστοί με το όνομα Βαλεντίνος δύο μάρτυρες, που, κατά την παράδοση, πέθαναν την ίδια ημερομηνία (14 Φεβρουαρίου), ο ένας το 269 και ο άλλος το 273.

»Η ημερομηνία αυτή συσχετίστηκε από ορισμένους με τα Ρωμαϊκά Lupercalia, τα οποία ήταν γιορτή του Πανός και της Ήρας, απ’ όπου η δεύτερη ονομάστηκε και Februara ή Februlla.

»Τα Lupercalia, που γιορτάζονταν τον μήνα Φεβρουάριο και πιθανώς στις 14 του μήνα αυτού, ήταν κατά κάποιο τρόπο γιορτή της γονιμότητας με μαγική τελετουργία. Στη διάρκεια της γιορτής θυσιάζονταν κατσίκια και σκύλος, για να προστατεύονται τα κοπάδια.

»Στη συνέχεια δύο νέοι άνδρες της καλής κοινωνίας, που έτρεχαν δεξιά και αριστερά, χτυπούσαν με λουριά από κατσικίσια δέρματα όλες τις γυναίκες που έβρισκαν μπροστά τους, για να τους μεταδώσουν γονιμότητα. Στις τελετουργίες της γονιμότητας συμπεριλαμβανόταν επίσης και η εκλογή συντρόφου. Αυτή γινόταν με την τοποθέτηση των ονομάτων των νεαρών γυναικών μέσα σ’ ένα κουτί, από το οποίο οι άντρες τραβούσαν ένα όνομα που αντιστοιχούσε στο ταίρι τους.

»Τα παγανιστικά αυτά έθιμα καταπολεμήθηκαν, όπως είναι γνωστό, από την πρώτη χριστιανική εκκλησία, που επιδίωξε κιόλας να καθιερώσει στη θέση τους άλλες γιορτές (Υπαπαντή)».

Προλήψεις και παιχνίδια τύχης

Η γιορτή δεν περιορίστηκε μόνο στη θρησκευτική της διάσταση. Με το πέρασμα των αιώνων, η 14η Φεβρουαρίου γέμισε μικρές τελετουργίες, προλήψεις και παιχνίδια τύχης γύρω από τον έρωτα. Ο Αλεξιάδης σημειώνει:

»Στις μεταγενέστερες εποχές η επιλογή των ερωτικών συντρόφων την ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου γινόταν με διαφορετικούς τρόπους. Μερικές φορές μάλιστα η τύχη έπαιζε αποφασιστικό ρόλο στο θέμα αυτό.

»Στην Αγγλία συγκεκριμένα ήταν διαδομένη η αντίληψη ότι ο πρώτος άντρας που θα έβλεπε μια (ανύπαντρη) γυναίκα στις 14 Φεβρουαρίου θα ήταν ο Βαλεντίνος της, ανεξάρτητα αν αυτός της άρεσε ή όχι. Γι’ αυτό έπρεπε να είναι ιδιαίτερα προσεκτική. Την αντίληψη μάλιστα αυτή, όπως υποστηρίζουν οι Iona και Peter Opie (1959), υιοθετούσαν ως τις μέρες τους οι νεαρές μαθήτριες (ή τουλάχιστον έτσι υποκρίνονταν).

»Η δοξασία μπορεί κάπως να συσχετισθεί με το πανελλήνιο έθιμο του κλήδονα (24 Ιουνίου) και της μαντικής τελετής του “αμίλητου νερού”, που οδηγούσε τις νέες κοπέλες στην εξεύρεση του μελλοντικού συντρόφου τους.

»Από τη Μεγάλη Βρετανία μάς είναι γνωστό επίσης και το βασικό τελετουργικό της ημέρας. Το περιγράφει ο Misson, μορφωμένος ταξιδιώτης των αρχών του αιώνα, ως εξής:

»Την παραμονή της ημέρας του Αγίου Βαλεντίνου οι νέοι της Αγγλίας και της Σκωτίας, ακολουθώντας ένα παλιό έθιμο, τελούν μια μικρή γιορτή. Συναντώνται ίσος αριθμός ανδρών και νέων γυναικών και ο καθένας τους γράφει σ’ ένα χαρτί το πραγματικό του όνομα ή, όσοι δεν το επιθυμούν, ένα ψευδώνυμο.

»Τα χαρτιά τυλίγονται κατόπιν σε λαχνούς και οι γυναίκες τραβούνε τους “κλήρους” των ανδρών, οι άνδρες των γυναικών, ώστε κάθε άνδρας να βρίσκει στην τύχη το όνομα μιας κοπέλας που αποκαλεί Βαλεντίνη και κάθε γυναίκα έναν άντρα που αποκαλεί Βαλεντίνο. Η τύχη έτσι χωρίζει τη συντροφιά σε ζευγάρια, τα οποία έπειτα πάνε για χορό και, φυσικά, για ό,τι άλλο ήθελε προκύψη…».