Η σοφία των αρχαίων Ελλήνων, ο Αδόλφος και οι Ναζί

Η «σοφία των αρχαίων Ελλήνων» ως αγνή μητέρα του ωραίου, του μεγάλου και του αληθινού είναι αφήγημα που ανήκει στη βασική βιβλιογραφία της πολιτισμικής ιστορίας της Δύσης

Η σοφία των αρχαίων Ελλήνων, ο Αδόλφος και οι Ναζί | tovima.gr
Η «σοφία των αρχαίων Ελλήνων» ως αγνή μητέρα του ωραίου, του μεγάλου και του αληθινού είναι αφήγημα που ανήκει στη βασική βιβλιογραφία της πολιτισμικής ιστορίας της Δύσης (τώρα και του «Βήματος της Κυριακής»), αλλά δεν πρέπει να είναι πολλοί αυτοί που γνωρίζουν ότι η ίδια σοφία υπήρξε δόλια τροφός ενός ιστορικού ατυχήματος. Δεν είναι, ωστόσο, περίεργο το γεγονός ότι η συστηματικότερη ιδεολογική κατάχρηση της ελληνικής Αρχαιότητας έγινε από το έθνος το οποίο κατά τις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα διέθετε την πιο συμπαγή και θεσμικά κατοχυρωμένη παράδοση ελληνικής αρχαιογνωσίας. Φιλόσοφοι, φιλόλογοι, ιστορικοί και αρχαιολόγοι σε αγαστή συγχορδία πάσχισαν για την ιστορική νομιμοποίηση της επέλασης του Αδόλφου Χίτλερ με σταθερή αναφορά στο αρχαίο ελληνικό παράδειγμα.
Η συνολική απαλλοτρίωση της ελληνικής αρχαιότητας από τους ακαδημαϊκούς απολογητές του εθνικοσοσιαλισμού είναι συναρπαστικό χρονικό όπου συνυπάρχουν το σχετικά ευνόητο και το μάλλον απροσδόκητο. Σχετικά ευνόητο, για παράδειγμα, είναι το μαρτυρημένο γεγονός ότι ο Φύρερ έπινε νερό στο όνομα της Σπάρτης, η οποία, στην ιστορική του θεώρηση, αποτελούσε το λαμπρότερο παράδειγμα φυλετικά καθαρού κράτους. Την ίδια εποχή ορισμένοι από τους διαπρεπέστερους γερμανούς ιστορικούς διακινούσαν το αφήγημα της ηγεμονικής «βόρειας φυλής», στο οικογενειακό διακλάδωμα της οποίας Γερμανοί και Ελληνες καμάρωναν ως συγγενείς πρώτου βαθμού, αλλά η εμφατική διάκριση ανάμεσα σε πειθαρχημένους-«κρατικιστές» Δωριείς και ατομιστές-«φιλελεύθερους» Ιωνες έδειχνε με σαφήνεια ποια από τις δύο ελληνικές φυλετικές ποικιλίες προσφερόταν καλύτερα σε αδελφοποίηση.
Οι πανεπιστημιακοί φωστήρες της Αρχαίας Ιστορίας ανέλαβαν να κατηχήσουν τον «Ηγέτη» στα μυστήρια αυτής της αδελφοσύνης ανάμεσα στην αρχαία Σπάρτη και το εθνικοσοσιαλιστικό παρόν της Γερμανίας: και οι δύο έχουν πλοηγό το ιδεώδες της φυλετικής καθαρότητας, διακρίνονται από βούληση για ισχυρή κεντρική οργάνωση, εκπαιδεύονται για να υπακούουν τον σιδηρούν νόμο της κοινότητας και για να αριστεύσουν ως ήρωες, και οι δύο καλλιεργούν τη ρώμη που εγγυάται η άθληση των σωμάτων.
Αλλά κοντά στο σχετικά ευνόητο ιδού και το απροσδόκητο. Μέσα στη δεκαετία του ’30 το ιστορικό φαινόμενο της αθηναϊκής δημοκρατίας γίνεται σηματωρός και κήρυκας του ναζισμού, καθώς οι ιστορικοί επιμένουν να μεγαλύνουν τον Μιλτιάδη, τον Κίμωνα και πάνω από όλους τον Περικλή ως εγγυητές του φυλετικού αίματος στο πλαίσιο μιας πολιτείας προσηλωμένης στις αξίες της συλλογικότητας και στη λατρεία του Ηγέτη. Ως Περικλή ονειρευόταν τη μεγαλειότητά του και ο ίδιος ο Χίτλερ, αλλά αν εκείνος ονειρευόταν οι ακαδημαϊκοί του ιμπρεσάριοι στις επίσημες ομιλίες τους ήταν σίγουροι και συναιρούσαν πανηγυρικά τον Φύρερ των Αθηνών με τον Περικλή του Βερολίνου, τους ομοζυγώτες διδύμους της «βόρειας φυλής»· και ο πιο προβεβλημένος ιστορικός της περιόδου αυτής (ο Helmut Berve) στον πρυτανικό του λόγο εορτάζει απερίφραστα τη Δευτέρα Παρουσία του Περικλή στη γερμανική καγκελαρία.
Στην ιδεολογική ενορχήστρωση του εθνικοσοσιαλισμού συμβάλλουν και οι διασημότητες της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Ο Θουκυδίδης ανακηρύσσεται αλλεργικός στον φιλελευθερισμό της δημοκρατίας, πιστός της Realpolitik και της πολιτικής της ισχύος και φανατικός του ενός και μοναδικού Ηγέτη. Αλλά το ευπώλητο των Ναζί, εκτός από το «Ο αγών μου», είναι η «Πολιτεία» του Πλάτωνα, ο οποίος δοξολογείται ως προφήτης ενός φυλετικά προσανατολισμένου εθνικοσοσιαλισμού και θα έπαιρνε «άριστα» από την κριτική επιτροπή αν δεν είχε παραλείψει να εισηγηθεί φιλοσοφία ωμής ισχύος για την ιδεώδη πολιτεία του. Εξάλλου, η κλασική τραγωδία διαβάζεται ως έκφραση μιας συστατικής αρχής του φασισμού, δηλαδή της ενότητας λαού, κουλτούρας και κράτους, ενώ το τιμιώτερον της τραγικής ιδέας εντοπίζεται στη νιτσεϊκή συνάντηση ηρωικών μορφών με το Πεπρωμένο.
Είναι ενδιαφέρον το ότι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, οι διανοούμενοι απολογητές του εθνικοσοσιαλισμού απέκλεισαν τους κλασικούς ρήτορες από αυτόν τον καταχρηστικό έρανο. Ο λόγος είναι ότι η ακμή της ρητορικής έρχεται μετά το απόγειο της αθηναϊκής πολιτείας, όταν ελλείψει ισχυρού ηγέτη το πολίτευμα διαβρώθηκε από τον ατομισμό και τον άμετρο φιλελευθερισμό και η φυλετική υγιεινή παραμελήθηκε με αποτέλεσμα να αλλοιωθούν τα ακμαία αιμοσφαίρια της φυλής. Στη συνέχεια αναζήτησε τους νέους ήρωές της στην ανερχόμενη δύναμη των σφριγηλών μακεδόνων χωρικών, για να απογοητευθεί οριστικά όταν θα διαπιστώσει ότι το πολυεθνοτικό αποτέλεσμα που προέκυψε από την οικουμενική επέλαση του Αλεξάνδρου δεν ήταν παρά «ένα λεβαντίνικο συνονθύλευμα» – παράδειγμα προς αποφυγή για τη φυλετικά εύρωστη Γερμανία που προγραμμάτιζαν τα εργαστήρια και τα καθαρτήρια του ναζισμού.
Ποια σχέση είχε, αν είχε, ο θαυμασμός του Αδόλφου Χίτλερ για την ελληνική αρχαιότητα με την αναγνώριση από μέρους του του ηρωικού φρονήματος των ελλήνων μαχητών που αντιμετώπισαν το Γ’ Ράιχ; Το ερώτημα μπορεί να γίνεται επίκαιρο τέτοιες μέρες στο επετειακό γύρισμα του χρόνου, αλλά την τελική απάντηση την έχει δώσει η συντελεσμένη τραγωδία της Ιστορίας. Και είναι βέβαιο ότι αν, τέτοιες μέρες πριν από εβδομήντα τέσσερα χρόνια, οι Ελληνες τού υπενθύμιζαν ότι βρίσκεται στη χώρα του Πλάτωνα, του Σοφοκλή και του Θουκυδίδη θα απαντούσε όπως και εκείνος ο παλιός ρωμαίος στρατηγός: Κύριοι, είμαι εδώ για να πολεμήσω και όχι για να σπουδάσω.
Ωστόσο, η ιδεολογική παρανάγνωση και κατάχρηση της ελληνικής Αρχαιότητας από τον γερμανικό εθνικοσοσιαλισμό παραμένει το πιο συγκλονιστικό κεφάλαιο της πολύτροπης τυραννίας που άσκησε η κλασική αρχαιότητα πάνω στο τευτονικό φαντασιακό. «Η τυραννία της Ελλάδος επί της Γερμανίας» ήταν ο σημαδιακός τίτλος που έδωσε σε ένα πολυδιαβασμένο, και προφητικό, βιβλίο της μέσα στην κρίσιμη δεκαετία του ’30 η Βρετανίδα Eliza Butler. Και πόσο παράδοξος ακούγεται ο τίτλος αυτός στις μέρες μας!
O κ. Θεόδωρος Δ. Παπαγγελής είναι ακαδημαϊκός, καθηγητής του Τμήματος Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk