Γιορτάζοντας τα 200 χρόνια από τη γέννηση του Ρίχαρντ Βάγκνερ η Γερμανία ζει στον παλμό του με νέες εκδόσεις βιβλίων και γραμματοσήμων, την εμφάνιση καλόγουστων και κακόγουστων αναμνηστικών καθώς και πάμπολλες νέες παραγωγές και των δεκατριών γνωστών και αγνώστων λυρικών έργων του συνθέτη. Αλλά το μεγαλύτερο ενδιαφέρον συγκέντρωσαν τα τεκταινόμενα στον «λόφο», όπως αποκαλούν οι ειδήμονες το θέατρο του Μπαϊρόιτ, όπου παρουσιάστηκε η νέα παραγωγή του κύκλου του «Δαχτυλιδιού του Nibelungen».
Την ημέρα της πρεμιέρας στον λόφο η θερμοκρασία μέσα και έξω από το θέατρο ήταν ανυπόφορα υψηλή, δεν εμπόδισε όμως τους ένθερμους πιστούς να φορέσουν το σμόκιν τους προκειμένου να παρακολουθήσουν μαζί με την καγκελάριο Ανγκελα Μέρκελ τον «Χρυσό του Ρήνου» σε σκηνοθεσία του εικονοκλάστη Φρανκ Κάστορφ. Ο γνωστός μας και στην Ελλάδα από παραγωγές του Φεστιβάλ Αθηνών διευθυντής της Volksbühne φαίνεται ότι ήταν η τρίτη επιλογή των καλλιτεχνικών διευθυντριών του Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ, ετεροθαλών αδελφών Εύα Βάγκνερ Πασκέ και Καταρίνα Βάγκνερ, αφού οι διαπραγματεύσεις τους, πρώτα με τον Λαρς φον Τρίερ και μετά με τον Βιμ Βέντερς, δεν κατέληξαν σε αποτέλεσμα.
Γνωρίζοντας τις συνήθειες του Κάστορφ να αποδομεί έργα και να αλλάζει κείμενα οι δυο αδελφές έλαβαν τα κατάλληλα μέτρα αποκλείοντας στο συμβόλαιο που υπέγραψαν μαζί του το ενδεχόμενο αυτό. Δεν μπόρεσαν όμως να εμποδίσουν την ανάπτυξη της αχαλίνωτης σκηνοθετικής φαντασίας του, που πάντοτε εξυπηρετεί την έκφραση της πολιτικής του ιδεολογίας: ανήκει στην κατηγορία των Ανατολικογερμανών εκείνων που, πιστοί στη μαρξιστική ιδεολογία, δεν αποδέχτηκαν ποτέ μέσα τους την επανένωση των δύο Γερμανιών με τον τρόπο που αυτή πραγματοποιήθηκε.
Μεταφέροντας την πλοκή του μύθου κοντά μας, για τον Κάστορφ ο «Χρυσός του Ρήνου» είναι ο μαύρος χρυσός και οι γνωστοί θεοί της γερμανικής μυθολογίας οι πρωταγωνιστές της ιστορίας της εξόρυξης και της εκμετάλλευσης του πετρελαίου. Ο σκηνοθέτης κτίζει τον δικό του μύθο πάνω στους εκάστοτε πολιτικούς και οικονομικούς μεγιστάνες του πετρελαίου από τα μέσα του 19ου αιώνα, καταλήγοντας στις εντάσεις της εποχής μας.
Σε πρατήριο της Texaco


Ετσι, η πρώτη ημέρα (η εισαγωγή της Τριλογίας) εκτυλίσσεται σε ένα πρατήριο της Texaco επάνω στον θρυλικό δρόμο Route 66, που ένωνε την ανατολική με τη δυτική ακτή των ΗΠΑ. Δίπλα στο πρατήριο ο μικρομεσαίος γκάνγκστερ Wotan έχει χτίσει ένα Golden Motel για να κλέβει τον κόσμο. Κάτω, κοντά στην πισίνα, διαφεντεύουν οι κόρες του Ρήνου, ενώ στο πάνω πάτωμα συνωστίζονται οι θεοί, συχνά μέσα στην κραιπάλη. Η μεταφορά των βαγκνερικών συγκρούσεων για την εξουσία και τον έρωτα, από τον μυθικό μεσαίωνα στον αμερικανικό υπόκοσμο, πραγματοποιήθηκε εδώ χωρίς ζημιές και χάρη στους επί σκηνής καλλιτέχνες, κυρίως τον Βόλφγκανγκ Κοχ ως Wotan και τη Ναντίνε Βάισμαν ως Erda, καθώς και την έξοχη μουσική διεύθυνση του Κίριλ Πετρένκο, ο οποίος σύντομα θα αναλάβει την καλλιτεχνική διεύθυνση της Οπερας του Μονάχου αντικαθιστώντας τον Κεντ Ναγκάνο.
Τη δεύτερη ημέρα ο Κάστορφ διηγήθηκε τη «Βαλκυρία» ως κομμουνιστικό κοινωνικό ρομάντζο που εκτυλίσσεται στο Αζερμπαϊτζάν στα πρώτα χρόνια των εξορύξεων, όταν ο Λένιν και ο Στάλιν ξεκινούσαν εκεί τον συνδικαλιστικό τους αγώνα.
Στην παράσταση αυτή, λιγότερο ευρηματική και περισσότερο στατική από τον «Χρυσό του Ρήνου», ενόχλησε η επιμονή του Κάστορφ να επιβάλει, πάση θυσία, την προσωπική του ερμηνεία στο έργο, αποσπώντας (ηθελημένα) την προσοχή του θεατή από την ακουστική αίσθηση στην οπτική, με υπέρμετρη χρήση βίντεο που κυλούσαν παράλληλα με τα τεκταινόμενα στη σκηνή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ότι, κατά τον πασίγνωστο ερωτικό διάλογο μεταξύ της Sieglinde και του Siegmund, στη πρώτη πράξη του έργου, προβάλλεται κινηματογραφικά η σκηνή μιας εύσωμης γυναίκας που ικανοποιείται τρώγοντας με βουλιμία μια τούρτα.
Η Ανια Λάμπε χάρισε στο κοινό μια εξαιρετική Sieglinde, φωνητικά και ερμηνευτικά, ενώ ο Γιόχαν Μπότα, μολονότι άψογος φωνητικά, δεν έπεισε ως Siegmund, λόγω της στατικής του παρουσίας στη σκηνή, την οποία εξακολουθεί να υπαγορεύει ο βαρύς σωματότυπός του. Στη δεύτερη και τρίτη πράξη κυρίως ο Κοχ αλλά και η Κάθριν Φόστερ ως Brunhilde ήταν εκείνοι που συνετέλεσαν στο να ξεσπάσει ένα θερμό χειροκρότημα στο τέλος.
Σεξουαλική χυδαιότητα


Την τρίτη ημέρα η πλοκή του «Ζίγκφριντ» εκτυλίσσεται σε ένα διπλό σκηνικό που περιστρέφεται εναλλακτικά. Από τη μια το Mount Rushmore, όπου αντί για τους τέσσερις αμερικανούς προέδρους δεσπόζουν οι μορφές του Μαρξ, του Λένιν, του Στάλιν και του Μάο και από την άλλη μια θλιβερή εικόνα της Alexanderplatz, λίγο πριν από τη πτώση του Τείχους. Αντί για δάσος αντικρίζουμε τον σκουπιδότοπο του μετρό και το πουλί του δάσους, με μορφή θεάς του βραζιλιάνικου καρναβαλιού, θα δεχθεί την ερωτική επίθεση του Siegfried που, προφανώς για τον Κάστορφ, σηματοδοτεί την πλήρη ενηλικίωση του ήρωα. Οι υπόλοιποι πρωταγωνιστές, εκτός από τη Βρουγχίλδη που θα παραμείνει ως το τέλος η μόνη ακέραιη προσωπικότητα, παρουσιάζονται εδώ χαμηλωμένοι σε ένα υπερρεαλιστικό περιβάλλον της παρακμής του ανατολικογερμανικού καθεστώτος, υποχρεωμένοι να κινηθούν στο όριο της κοινωνικής και σεξουαλικής χυδαιότητας.
Παρά την άψογη μουσική διεύθυνση και την εξαιρετική ερμηνεία των τραγουδιστών, πλην ίσως του Siegfried, που μολονότι πολύ άνετος σκηνικά, δεν μπόρεσε να καλύψει ορισμένες φωνητικές του αδυναμίες, οι γεμάτες συμβολισμούς σκηνοθετικές υπερβολές προκάλεσαν ηχηρό γιουχάισμα στο τέλος της παράστασης.
Την τέταρτη και τελευταία μέρα, στο «Λυκόφως των Θεών», η ευρηματικότητα του Κάστορφ έμοιαζε μάλλον εξαντλημένη, παρά τις αναφορές στο βουντού όπου καταφεύγουν οι τρεις μοιραίες κόρες, την επί σκηνής πολυτελή Μερτσέντες ή την εξέλιξη της πλοκής μεταξύ Hagen, Gunter και Gutrune μπροστά από ένα τουρκικό μπαράκι με ντονέρ, κάπου στο Kreuzberg του σημερινού Βερολίνου. Η θλίψη και η αθλιότητα στη Δύση δεν διαφέρουν από εκείνη στην Ανατολή.
Η ενδιαφέρουσα προσπάθειά του να αφαιρεθεί από την προσωπικότητα του Hagen η ετικέτα του απόλυτα κακού, για λόγους πολιτικής ιδεολογίας, σαφής στην εισαγωγική διάλεξη, υπήρξε ασαφής στη σκηνή. Τέλος, μολονότι για πρώτη φορά οι δημοσιογράφοι είχαν αποκλειστεί από τις πρόβες, το μυστικό ότι η Βαλχάλα είχε αντικατασταθεί από την υπαίτια για όλα τα σημερινά δεινά Wall Street είχε ευρέως διαρρεύσει και δεν προκάλεσε έκπληξη.
Δεκαπέντε λεπτά «γιούχα»
Η εξαιρετική χορωδία, ο μαέστρος και οι φωνητικά υποδειγματικές τρεις κόρες καταχειροκροτήθηκαν. Ωστόσο, μετά τα πρώτα χειροκροτήματα, η εμφάνιση του σκηνοθέτη Φρανκ Κάστορφ στη σκηνή προκάλεσε θύελλα αποδοκιμασιών που κράτησε δεκαπέντε ολόκληρα λεπτά. Ηταν μια αληθινή μονομαχία μεταξύ του κοινού και του σκηνοθέτη, ο οποίος δεν δεχόταν με κανένα τρόπο να αποσυρθεί. Τελικά νίκησε το κοινό, που η πρωτοφανής στα χρονικά συμπεριφορά του έμοιαζε περισσότερο με εκδίκηση παρά με κριτική αποδοκιμασία. Για πολλούς οι λαμπρές ημέρες του Βίλαντ Βάγκνερ έχουν περάσει ανεπιστρεπτί, για άλλους όχι. Μερικές δεκάδες χιλιόμετρα μακριά, η αποκλεισμένη από τις εξαδέλφες της κόρη του, Νίκε, διευθύνει το Φεστιβάλ της Βαϊμάρης. Πριν από δύο χρόνια δεν δίστασε να δηλώσει ότι η οικογένεια Βάγκνερ πρέπει να πάψει να έχει τον πρώτο λόγο για τα τεκταινόμενα στο Μπαϊρόιτ. Οι έριδες των θεών της Βαλχάλα μεταφέρονται στη γη.

Ο κ. Τάσος Κριεκούκης είναι πρέσβης ε.τ.


ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ