Πριν από περίπου ενάμιση χρόνο ο Σουνέι Ζάπσου, ένας από τους στενότερους συμβούλους του Ταγίπ Ερντογάν, συνομιλούσε χαλαρά με ξένους δημοσιογράφους για τα σχέδια του τούρκου πρωθυπουργού και το πώς ακριβώς σκόπευε να «ξεδοντιάσει» τον στρατό και το «βαθύ κράτος». «Θα βάλουμε δικό μας αρχηγό ενόπλων δυνάμεων και επίσης θα βάλουμε χέρι στον προϋπολογισμό τους, όχι μόνο στις αμιγώς στρατιωτικές δαπάνες αλλά και στο απίστευτο δίκτυο εταιρειών και συμφερόντων που διαχειρίζονται. Θα τρίβετε τα μάτια σας με τις εξελίξεις!» έλεγε τότε ο Ζάπσου, ο οποίος ήταν ο άνθρωπος που χειριζόταν τις απόρρητες αποστολές του Ερντογάν, ήταν το «βαθύ κράτος» δηλαδή του ισλαμιστή ηγέτη. Ενάμιση χρόνο αργότερα ο Ζάπσου βρέθηκε στο επίκεντρο μιας πολιτικής θύελλας και σύμφωνα με έγκυρες πληροφορίες ήταν ο βασικός στόχος – μαζί με τον Ερντογάν – της απόπειρας δολοφονίας την οποία προετοίμαζαν τρεις τούρκοι αξιωματικοί.


Οσοι γνωρίζουν πρόσωπα και πράγματα στην Τουρκία θεωρούν ότι το μπρα ντε φερ μεταξύ Ερντογάν και «βαθέος κράτους» έχει μπει σε επικίνδυνη τροχιά. Ο σημερινός αρχηγός ενόπλων δυνάμεων, στρατηγός Οζκιόκ θεωρείται σχετικά μετριοπαθής και είχε κρατήσει μια μάλλον ψύχραιμη στάση απέναντι στην κυβέρνηση Ερντογάν. Το γεγονός ότι προέβη σε οξύτατες δηλώσεις μετά τη δολοφονία του τούρκου δικαστή δείχνει ότι το στρατιωτικό κατεστημένο κυριολεκτικά «βράζει». Το ερώτημα είναι γιατί.


Πρώτα απ’ όλα γιατί ο Ερντογάν με τους ανθρώπους του έχουν αρχίσει να διεισδύουν στους μηχανισμούς ασφαλείας του τουρκικού κράτους, σε μηχανισμούς που ως τώρα αποτελούσαν άβατο για παίκτες εκτός «βαθέος κράτους». «Ο Ερντογάν αργά αλλά συστηματικά “καλλιεργεί” ανθρώπους στις μυστικές υπηρεσίες, στον στρατό, στην αστυνομία, και αυτό ανησυχεί πολύ τους “πασάδες”. Απόδειξη της διείσδυσης είναι το γεγονός ότι αποκαλύφθηκε το σχέδιο δολοφονίας του» τόνιζε χαρακτηριστικά έμπειρος τούρκος δημοσιογράφος. Οι «πασάδες» φοβούνται ότι αν ο Ερντογάν κερδίσει τις εκλογές το φθινόπωρο του 2007 θα μπορεί πλέον να ελέγξει πλήρως τους μηχανισμούς ασφαλείας της χώρας.


* Ενας ισλαμιστής στην προεδρία;


Ενα δεύτερο ζήτημα είναι ποιος θα εκλεγεί πρόεδρος την άνοιξη του 2007. Και αυτό όχι γιατί οι στρατηγοί νοιάζονται τόσο πολύ για το αν η γυναίκα του θα φοράει μαντίλα στις εθνικές επετείους αλλά γιατί ο πρόεδρος της Τουρκίας διορίζει δικαστές στα ανώτατα δικαστήρια και τα περισσότερα μέλη του πανίσχυρου Ανώτατου Συμβουλίου Δικαστών και Εισαγγελέων. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι η εκλογή ενός ισλαμιστή προέδρου θα επέτρεπε στον Ερντογάν να ελέγξει σε μεγάλο βαθμό το δικαστικό σώμα, το οποίο θεωρείται από τους κεμαλιστές το αποτελεσματικότερο ανάχωμα απέναντι στους ισλαμιστές. «Αυτό είναι το κρισιμότερο κομβικό σημείο για τον επόμενο χρόνο» ανέφερε τούρκος αναλυτής και πρόσθετε: «Οι “πασάδες” αισθάνονται ότι αν χάσουν τα ανώτατα δικαστήρια, τα έχουν πλέον χάσει όλα». Ο Ερντογάν πιέζεται από επιχειρηματίες και στελέχη του κόμματός του να βρει μια συμβιβαστική λύση για την προεδρία ώστε να μην προκαλέσει άλλο τους «πασάδες». Ο ίδιος επιμένει στη σκληρή γραμμή με το επιχείρημα ότι «αν δεν τους ξεδοντιάσεις, θα σε ρίξουν ούτως ή άλλως». Ενα ακόμη ζήτημα είναι ποιος θα διαδεχθεί τον στρατηγό Οζκιόκ στη θέση του αρχηγού των ενόπλων δυνάμεων. Επικρατέστερος υποψήφιος θεωρείται ο σημερινός αρχηγός Στρατού Γιασάρ Μπουγιουκανίτ, ο οποίος είναι δεδηλωμένος αντίπαλος του Ερντογάν και υπέρμαχος των ακραίων κεμαλικών απόψεων. H σημερινή κυβέρνηση γνωρίζει ότι η επιλογή του θα σημάνει την απαρχή μιας ακόμη πιο δύσκολης συμβίωσης μεταξύ στρατηγών και Ερντογάν, με αβέβαιες προεκτάσεις.


* H κεμαλική αντιπολίτευση


Πέρα από αυτές τις τριβές όμως, βετεράνοι παρατηρητές των τουρκικών πραγμάτων εκτιμούν ότι το «βαθύ κράτος» προετοιμάζει ένα κίνημα αντιπολίτευσης και μια προσπάθεια υπονόμευσης του Ερντογάν. Δεκάδες χιλιάδες απόστρατοι αξιωματικοί του στρατού αλλά και παραστρατιωτικών οργανώσεων, σε συνεργασία με στελέχη κρατικών υπηρεσιών, φημολογείται ότι επιχειρούν να δημιουργήσουν μια νέα «πατριωτική» κεμαλική μαζική οργάνωση με τη βοήθεια επιχειρηματιών που συγκεντρώνουν «μαύρο χρήμα» από διάφορες δραστηριότητες. H προσπάθεια είναι να συσπειρωθεί η κεμαλική αντιπολίτευση και να ξεκινήσει μαζικές διαδηλώσεις (σαν τις περίφημες διαδηλώσεις της «κατσαρόλας» εναντίον του χιλιανού ηγέτη Αλιέντε τη δεκαετία του 1970) εναντίον του Ερντογάν. Κανένας δεν αποκλείει τις προβοκάτσιες, όπως μία βόμβα εναντίον «κεμαλικού» στόχου, γιατί οι εμπειρότεροι αναλυτές θεωρούν ότι το «βαθύ κράτος» έχει βγάλει τα γάντια.


* H στάση των Αμερικανών


Ενα ερώτημα είναι τι θα κάνουν οι Αμερικανοί. Ο Λευκός Οίκος μελετά τώρα το ενδεχόμενο να προσκαλέσει τον Ερντογάν στον Λευκό Οίκο αλλά ζυγίζει τις επιπτώσεις. «Αν τον καλέσουν, θα εκνευριστούν οι στρατηγοί, που έχουν παραδοσιακά καλές σχέσεις με το Πεντάγωνο» υπογράμμιζε αμερικανός αναλυτής. Και συμπλήρωσε: «Αν πάλι δεν πάρει την πρόσκληση, θα είναι σαν να συνεργεί η Ουάσιγκτον στην πολιτική υπονόμευσή του, μια και όλοι θεωρούν βέβαιη μια πρόσκληση».


H Τουρκία έχει πάντως μπει σε μια κρίση που θα πάρει πολύ καιρό για να φθάσει στο τέλος της. Ευρωπαίοι διπλωμάτες πίστευαν πάντοτε ότι μόλις άρχιζαν οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις θα ξεκινούσε και ο σκληρός πόλεμος του Ερντογάν με το «βαθύ κράτος», καθώς ο μεν ισλαμιστής ηγέτης θα χρησιμοποιούσε το ευρωπαϊκό «χαρτί» για να ξεδοντιάσει το «βαθύ κράτος», οι δε «πασάδες» θα καταλάβαιναν ότι έπρεπε να δώσουν σκληρή μάχη για να κρατήσουν τα προνόμιά τους προτού τα εξαφανίσει η πίεση των γραφειοκρατών των Βρυξελλών. Τώρα βρισκόμαστε στην αρχή αυτής της επίπονης διελκυστίνδας. Και ασφαλώς ο Ερντογάν θα χρησιμοποιήσει την κρίση που αντιμετωπίζει για να μην κάνει τίποτε σε σχέση με τα κυπριακά πλοία, τη Χάλκη ή οποιοδήποτε άλλο θέμα. «Τι θέλετε, να τον κρεμάσουν σαν τον Μεντερές;» απαντούν μονότονα οι σύμβουλοί του όταν ερωτώνται σχετικά. Γι’ αυτό κανένας σοβαρός αναλυτής δεν περιμένει κάποια υποχώρηση από την πλευρά του Ερντογάν εν όψει του Οκτωβρίου. «Ο ίδιος ξέρει πως ο εκτροχιασμός της ενταξιακής διαδικασίας της Τουρκίας θα έχει τεράστιο, ανυπολόγιστο κόστος για τον ίδιο και το κόμμα του. Το ίδιο όμως γνωρίζει και το “βαθύ κράτος”, που δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για το ευρωπαϊκό όραμα. Οπότε το λόμπι των “πατριωτών” θα τον πιέζει να μην κάνει καμία υποχώρηση, για να τον οδηγήσουν στην κρίση με την EE και στην πολιτική αυτοκτονία» εκτιμά τούρκος πολιτικός.


Ολα αυτά συμβαίνουν σε μια περίοδο που δημοσκοπήσεις και σοβαρές αναλύσεις δείχνουν ότι η τουρκική κοινή γνώμη, ασχέτως κομματικής τοποθετήσεως, ρέπει προς τον εθνικισμό. Το «παράπονο» του μέσου Τούρκου, ότι η EE αντιμετωπίζει με δυσφορία την τουρκική υποψηφιότητα, και η κρίση με τις ΗΠΑ μετά τον πόλεμο στο Ιράκ, έχουν αναζωπυρώσει τον τουρκικό εθνικισμό. Αυτό το φαινόμενο, το μπρα ντε φερ Ερντογάν – «βαθέος κράτους» και ένας αμείλικτος πόλεμος στα άδυτα μυστικών υπηρεσιών και του παρακράτους θα πρέπει να προβληματίζουν κάθε ψύχραιμο αναλυτή στην Αθήνα. Κακό πράγμα ο ισχυρός γείτονας σε νευρική κρίση!