H βαριά «κληρονομιά» της ίσως εμφανίστηκε με τον Homo sapiens πριν από περίπου 100.000 χρόνια και η εμφάνιση αυτή ήταν καταλυτική για την εξέλιξη του ανθρώπου. Ο λόγος για τη γλώσσα, το ισχυρό «όπλο» του ανθρωπίνου γένους. H γνώση αυτή είναι θαυμαστή αν κανείς αναλογιστεί το τι σημαίνει η γλώσσα για την ανάπτυξη και εξέλιξη του είδους μας, όμως από τη στιγμή που ο Homo sapiens άρθρωσε λόγο, αρχίζουν και τα αναπάντητα – εξίσου θαυμαστά – ερωτήματα. Για ποιον λόγο και με ποιον τρόπο έλαβε χώρα η εμφάνιση της γλώσσας; Οι χιλιάδες διαφορετικές γλώσσες που ομιλούνται σήμερα ανά την υφήλιο αποτελούν μήπως «τέκνα» μίας και μοναδικής μητρικής γλώσσας; Ερευνητές σε ολόκληρο τον κόσμο ψάχνουν ασταμάτητα για τα ίχνη των πρώτων λέξεων του sapiens και μέχρι στιγμής ορισμένοι τουλάχιστον από αυτούς έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ίσως η γλώσσα αποτελεί υπόθεση… μετάλλαξης ενός και μόνο γονιδίου. Πρόσφατα η γαλλική εφημερίδα «Le Monde» έκανε ένα πολυσέλιδο αφιέρωμα στον θαυμαστό κόσμο των λέξεων και της πηγής της ύπαρξής τους. Και σήμερα «Το Βήμα» σας καλεί στην περιπέτεια των… ήχων, όποια μορφή και αν αυτοί είχαν.


Σε ποια γλώσσα άραγε ο αρχηγός των Homo sapiens «επικοινώνησε» με τους συνοδοιπόρους του πριν από 100.000 χρόνια ώστε να δώσει το πρόσταγμα να ξεκινήσουν το μεγάλο ταξίδι… πέρα από την Αφρική; Ηταν άραγε ήχοι ακατάληπτοι για τον σύγχρονο άνθρωπο αυτοί που ξεστόμισε ή μήπως λέξεις που, αν και παρουσίαζαν διαφορές, έχουν κοινές ρίζες με αυτές με τις οποίες επικοινωνούμε σήμερα; Οποιος και αν ήταν σε κάθε περίπτωση ο τρόπος επικοινωνίας, οι επιστήμονες μπορούν να ακολουθήσουν τα χνάρια του, ή μήπως θα παραμείνει για πάντα μυστήριο; Τα ερωτήματα αυτά ταλανίζουν τους γλωσσολόγους και τους ανθρωπολόγους εδώ και 200 χρόνια. Οι προσπάθειές τους ξετυλίγουν ως έναν βαθμό τον μυστηριώδη αυτό «μίτο» της γλώσσας, μόνο που, ως φαίνεται, αυτό το «γλωσσικό κουβάρι» είναι πολύ μπερδεμένο.


Ενα από τα βασικά ερωτήματα των ειδικών αφορά το αν υπάρχει μία «μητέρα» της οποίας όλες οι γλώσσες αποκαλούν «τέκνα». Ονειρο του κάθε επιστήμονα που ασχολείται με την Ιστορία της Γλωσσολογίας είναι να ανακαλύψει έστω και ένα ψήγμα των ήχων ή των λέξεων που άρθρωσε ο Homo sapiens και οι οποίοι αποτέλεσαν το εργαλείο που τον οδήγησε στον θρίαμβο έναντι του ευρωπαίου Νεάντερταλ και του ασιάτη Erectus. Ωστόσο η αναζήτηση αυτή μοιάζει αδύνατη. Και αυτό διότι, όπως εξηγούν οι ειδικοί, οι μέθοδοι που χρησιμοποιεί η ιστορική Γλωσσολογία δεν επιτρέπουν την αναδρομή και την εξαγωγή επιστημονικώς αποδεκτών συμπερασμάτων για διάστημα μεγαλύτερο των 7.000-8.000 ετών. Είναι προφανές ότι η απόσταση ως τα 100.000 χρόνια, οπότε ο Homo sapiens ξεκίνησε το μεγάλο ταξίδι του από την Ανατολική Αφρική, μοιάζει ανυπέρβλητη.


Ωστόσο η έρευνα δεν σταματά και τα μοντέρνα ερευνητικά εργαλεία, όπως για παράδειγμα η μελέτη «κλειστών» σύγχρονων πληθυσμών σε περιοχές της Αφρικής, δίνουν κάποιες απαντήσεις, έστω και αν δεν μπορούμε να κάνουμε λόγο για επιστημονικά τεκμήρια. Δεν είναι λίγοι οι παλαιοανθρωπολόγοι και οι γλωσσολόγοι που με βάση τις παρατηρήσεις τους υποστηρίζουν ότι οι πρώτοι sapiens διέθεταν εξελιγμένο λεξιλόγιο. Μπορεί η δομημένη γλώσσα όπως εμείς την εννοούμε, η γλώσσα που «περιστρέφεται» γύρω από το λεξικό και τη γραμματική, να αποτελεί στοιχείο συνυφασμένο με τον σύγχρονο άνθρωπο, όμως όπως ανέφερε στον «Monde» ο Μπερνάρ Βικτορί, διευθυντής του Εργαστηρίου για τις Γλώσσες και τα Κείμενα του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Ερευνας της Γαλλίας (Centre National de la Recherche Scientifique, CNRS), «αυτό ακριβώς το στοιχείο της δομημένης γλώσσας του σύγχρονου ανθρώπου είναι που δίνει έννοια στην υπόθεση της μητρικής γλώσσας. Αν αναλογιστούμε ότι η ομάδα των Homo sapiens χρησιμοποιούσε κοινή γλώσσα, είναι απολύτως φυσικό να υποθέσουμε ότι όλες αυτές οι γλώσσες που ομιλούμε σήμερα, προέρχονται με τον έναν ή τον άλλον τρόπο από αυτή την πρώτη γλώσσα».


Αν πάλι υποθέσουμε ότι αυτή η πρώτη γλώσσα δεν εμφανίστηκε παρά μετά τη διασπορά των sapiens ανά τον πλανήτη, «όλα γίνονται πιο πολύπλοκα» σύμφωνα με τον Βικτορί, ενώ το συγκεκριμένο σενάριο γεννά ακόμη περισσότερες απορίες. Οπως εξηγεί ο ερευνητής, αν θεωρήσουμε σωστή αυτή την τελευταία υπόθεση, δεν είναι δυνατόν να απαντηθούν ερωτήματα όπως το γιατί όλες οι γλώσσες μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά. Για παράδειγμα, σε όλα τα λεξικά του κόσμου εντοπίζονται οι έννοιες της πολυσημίας – η ίδια λέξη μπορεί να έχει διαφορετικές έννοιες οι οποίες δεν έχουν σχέση μεταξύ τους -, αλλά και της συνωνυμίας – ένα αντικείμενο ή μια έννοια μπορεί να περιγράφεται από πολλές διαφορετικές λέξεις. Μπορεί για εμάς οι έννοιες αυτές να μοιάζουν προφανείς, ωστόσο η «οικουμενική» ύπαρξή τους ίσως προδίδει τους μακρινούς στενούς «οικογενειακούς δεσμούς».


Παράλληλα υπάρχουν και άλλες ενδείξεις που μαρτυρούν ότι πιθανότατα ο sapiens είχε αναπτύξει εξελιγμένο τρόπο επικοινωνίας, προτού καν εγκαταλείψει την πρώτη αφρικανική κατοικία του. Μία από τις σημαντικότερες αφορά την αποίκηση της Αυστραλίας. Σύμφωνα με τους επιστήμονες αυτή έγινε πριν από περίπου 60.000 χρόνια. Οι μεγάλες θαλάσσιες διαδρομές που ήταν απαραίτητες για την κατάκτηση της ηπείρου, δείχνουν τις μεγάλες νοητικές ικανότητες των πρώτων sapiens και την πολυπλοκότητα του τρόπου επικοινωνίας τους προκειμένου να φέρουν εις πέρας δύσκολες αποστολές, όπως για παράδειγμα είναι η κατασκευή σκαφών για το μακρύ ταξίδι. Οι υποθέσεις, βέβαια, των επιστημόνων δεν τελειώνουν ποτέ, και αυτές που αναφέρθηκαν είναι μόνον ελάχιστες σε σύγκριση με όσες εκφράζονται, όσο οι ειδικοί «σκάβουν» στο παρελθόν μας.


Το γονίδιο που μας έδωσε το χάρισμα του λόγου


H επιστημονική πρόοδος δεν θα μπορούσε να μην οδηγήσει και σε άλλα πιο σύγχρονα και ίσως περισσότερο υποσχόμενα μονοπάτια: ένα από τα μεγαλύτερα είναι αυτό της έρευνας που στρέφεται στη γενετική κληρονομιά μας, στην αλυσίδα που μας ενώνει με το παρελθόν μας προκειμένου να μας δείξει το παρόν. H γενετική έρευνα, σύμφωνα με αρκετούς ειδικούς, είναι εξάλλου εκείνη που μπορεί να πάει τον χρόνο πολύ πιο πίσω, να μεταφερθεί στο παρελθόν μετά το σημείο που η Γλωσσολογία σταματά. Και έχει ήδη δώσει καρπούς.


Το 2001 ομάδα βρετανών και γερμανών επιστημόνων ανακάλυψε ένα γονίδιο, το Foxp2, το οποίο πιθανότατα δίνει απάντηση στα ερωτήματα της ιστορικής Γλωσσολογίας. Το γονίδιο αυτό, όπως απεδείχθη, δεν αποτελεί αποκλειστικό «προνόμιο» του ανθρώπου – εντοπίζεται και σε άλλα ζώα, μεταξύ των οποίων πουλιά, ποντίκια και πίθηκοι. Ωστόσο, φαίνεται ότι μόνο στον άνθρωπο υπέστη πριν από 120.000 ως 200.000 χρόνια μια μετάλλαξη η οποία του επιτρέπει να αρθρώνει λόγο. Το Foxp2 φαίνεται ότι αποτελεί σημαντικό «κέντρο ελέγχου» της κατανόησης της γλώσσας, της άρθρωσης του λόγου αλλά και των κινήσεων ορισμένων σημαντικών για την εκφορά του λόγου μυών του προσώπου. Από τα 715 αμινοξέα που το αποτελούν, επτά μόνο είναι διαφορετικά μεταξύ ανθρώπου και ποντικού (!) και δύο μεταξύ ανθρώπου και πιθήκου. Αυτές οι ελάχιστες διαφορές όμως φαίνεται ότι είναι αρκετές για να κάνουν τη μεγάλη διαφορά του είδους μας από τα υπόλοιπα…


 Τριάντα ρίζες λέξεων ηλικίας 100.000 ετών


Ας γυρίσουμε 100.000 χρόνια πίσω και ας θεωρήσουμε ότι η συνεννόηση μεταξύ των sapiens γινόταν με λέξεις και όχι με ήχους. Στην άκρως ενδιαφέρουσα αυτή αναδρομή οδηγεί η εργασία «The Origin of Language: Tracing the Evolution of the Mother Tongue» του αμερικανού γλωσσολόγου Μέριτ Ρούλεν – μαθητή του διάσημου γλωσσολόγου Τζόζεφ Γκρίνμπεργκ του Πανεπιστημίου Στάνφορντ – που δημοσιεύθηκε το 1994. Στο αμφιλεγόμενο αυτό κατά πολλούς ειδικούς έργο, περιλαμβάνονται περί τις 30 ρίζες λέξεων οι οποίες, σύμφωνα με τον Ρούλεν, ξεκινούν από τους μακρινούς προγόνους του σύγχρονου ανθρώπου. Σύμφωνα πάντοτε με τα συμπεράσματα του Ρούλεν τα οποία βασίστηκαν στη μελέτη πολυάριθμων σύγχρονων γλωσσών, πριν από το μεγάλο ταξίδι έξω από την Αφρική, ο sapiens έλεγε «aq’wa» για να περιγράψει το «νερό». Στην επικοινωνία του με τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας, «tik» σήμαινε «ένας» ή «δάχτυλο» και «mano» άνδρας.


Για ποιους λόγους το έργο του Ρούλεν θεωρείται επιστημονικώς ατεκμηρίωτο από άλλους συναδέλφους του; Επειδή, όπως αναφέρουν, η προσπάθεια «αναπαράστασης» του λεξιλογίου μιας γλώσσας που έχει εξαφανιστεί εδώ και δεκάδες χιλιάδες έτη θεωρείται αδύνατη – τα εργαλεία της γλωσσολογικής έρευνας μπορούν να «σκάψουν» ως το πολύ 7.000-8.000 χρόνια πίσω.


Υπάρχουν ωστόσο και άλλοι επιστήμονες που ακολουθούν τη «γραμμή Ρούλεν». Δύο γάλλοι ερευνητές, ο Πιερ Μπανσέλ και ο Αλέν Ματί, με τη χρηματοδότηση του αμερικανικού Ινστιτούτου Σάντα Φε αναζητούν τους όρους που περιγράφουν τους συγγενικούς δεσμούς, καθώς, όπως υποστηρίζουν, εμφανίζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον από γλωσσολογικής απόψεως αφού εκφράζουν θεμελιώδεις έννοιες σε όλες τις κουλτούρες. Δύο όροι είναι εκείνοι που εμφανίζονται στη συντριπτική πλειονότητα των 6.000 γλωσσών που ομιλούνται σήμερα. H μητέρα περιγράφεται από λέξεις συνήθως με τη μορφή του τύπου «mama» και «nana», ενώ ο πατέρας ή κάποιος άνδρας από την πλευρά του πατέρα περιγράφεται συνήθως με τις μορφές «papa» ή «baba». Πώς γίνεται και οι έννοιες αυτές υπό αυτές τις μορφές να ανευρίσκονται σε ιδιώματα τα οποία φαινομενικώς δεν έχουν καμία σχέση μεταξύ τους; Ισως την απάντηση θα μπορούσαν να μας τη δώσουν οι sapiens μέσω της δικής τους «πρωτογλώσσας». Ισως κάποτε η εξέλιξη της έρευνας καταφέρει κάτι τέτοιο. Να τους κάνει να μας «μιλήσουν», όποιος και αν ήταν ο τρόπος επικοινωνίας που θα επέλεγαν…