Ο Αγών κατά τους αρχαίους Ελληνες

Σαν ένας πελώριος δένδρινος κορμός βαθιά ριζωμένος στα σπλάχνα της μητέρας Γης θαρρείς κρατεί εντός του τα πλούσια χαρίσματα των αρχαίων Ελλήνων, αόρατα στην ανθρώπινη αντίληψη. Ο κορμός αυτός όμως ίσταται υπομονετικός, σιωπηλός και αθάνατος στα ατελείωτο διάβα του χρόνου αναμένοντας ανήσυχα βλέμματα ανθρώπων να ψάξουν και να βρουν τον κλώνο των δροσερών φυλλωμάτων του αγωνιστικού πνεύματος των Ελλήνων, όπως αυτό εκφράζεται στην πιο ευγενική του μορφή, τον αθλητικό αγώνα.

Τι είναι όμως ο αγών; Ποια είναι τα αρχέτυπά του; Μπορούμε να συμπεριλάβουμε όλους τους αγώνες στην έννοια του παιχνιδιού;

Παιδιά και άθληση

Οι αρχαίοι Ελληνες διέκριναν τον αγώνα από την παιδιά αλλά η ουσιαστική οντότητα του παιχνιδιού και του αγώνος ήταν ασαφής. Κατά τον Πλάτωνα, τα ζώα δεν έχουν την αίσθηση της τάξεως για δραστηριότητες πέρα από το παιχνίδι, αλλά οι άνθρωποι ξεπερνούν τις δραστηριότητες του παιχνιδιού και δημιουργούν διάφορες τελετουργίες, τις οποίες ονόμασαν γενικώς χορούς, για τις ευχαριστήσεις, τις απολαύσεις και τη φυσική χαρά την οποία δίνουν (Πλάτωνα, Νόμ. 653e-654a, χορούς τε ωνομακέναι παρά το της χαράς έμφυτον όνομα). Ο ίδιος ο Πλάτων κάμνει χρήση πολλών λέξεων τις οποίες και ταυτίζει με πολύπλοκες, σύνθετες και με ευρύ βάθος και πλάτος έννοιες, αλλά και ευχάριστες, οδυνηρές και ποικίλες δραστηριότητες, οι οποίες αποσκοπούν στην ευρωστία, ευλυγισία και ομορφιά του σώματος, όπως μίμηση των κινήσεων στους χορούς, ενόπλια παίγνια των Κουρητών, τελετουργίες χωρίς όπλα με αρματωσιά στο κορμί, συμμετοχή σε πομπές και λιτανείες με όπλα και ίππους, πορείες, χορούς ζωηρούς ή συγκρατημένους, συμμετοχή σε αθλητικούς αγώνες, προκριματικούς ή κανονικούς (Πλάτωνα, Νομ. 795e-796b-d, ευεξίας ελαφρότητός τε ένεκα και κάλλους… τόνδε των Κουρήτων ενόπλια παίγνια… ευφρανθείσαι τη της χορείας παιδιά… α δη πάντως μιμείσθαι πρέπον έμου τ’ εν χρεία και εορτών ένεκα… και αγώνας δη και προαγώνας). Η ασάφεια ανάμεσα στο παιχνίδι και στον αγώνα είναι δικαιολογημένη διότι το παιχνίδι είναι ανταγωνιστικό αλλά δεν είναι άθλημα. Το παιδί παίζει αλλά όταν κουραστεί αποχωρεί, διότι στο παιχνίδι η επιλογή στο ζώο και στον άνθρωπο είναι ελεύθερη, χωρίς περιορισμούς. Σε έναν αγώνα, όμως, όπου υπάρχουν σαφή όρια, ο αγωνιστής συνεχίζει την προσπάθειά του ακόμη και κουρασμένος, μέχρι σημείου απόλυτης εξάντλησης. Αρα η οποιαδήποτε επιλογή του δεν είναι τελείως ελεύθερη. Το άτομο θέλει να πετύχει κάτι με τις δικές του προσπάθειες, να κατορθώσει κάτι το δύσκολο. Αλλά για να κάμει κανείς κάτι καλό αυτό σημαίνει ότι πρέπει να κάμει κάτι καλύτερο από τους άλλους, να διακριθεί. Για να διακριθεί όμως πρέπει να αποδείξει την υπεροχή του, η αξία πρέπει να γίνει φανερή ενώπιον των ανθρώπων. Ο ανταγωνισμός χρησιμεύει για να δώσει την απόδειξη της ανωτερότητας και αυτό μόνο οι ικανοί το κατορθώνουν, διότι διακαώς οι Ελληνες πίστευαν ότι πάντα ο άνθρωπος πρέπει να αριστεύει και να είναι ο καλύτερος των άλλων (Ιλ. Γ, 783, αιέν αριστεύειν και υπείροχον έμμεναι άλλων).

Η ιδέα της νίκης

Στενά συνδεδεμένη με το παιχνίδι είναι η ιδέα της νίκης. Η νίκη δίνει στον νικητή μια όψη ανωτερότητας και η θεά Νίκη των αρχαίων Ελλήνων ήταν η έκφραση της Νίκης. Κατά τον Αριστοτέλη, όποιος κοπιάζει έχει την ανάγκη της αναπαύσεως και η παιδιά είναι τρόπος αναπαύσεως, αλλά και η διά βίου αναζήτηση ελευθέρου χρόνου προς αυτήν την κατεύθυνση εμπεριέχει την ευχαρίστηση, την ευδαιμονία και το ζην μακαρίως (Αριστοτέλη, Πολιτ. 1338a, ο γαρ πονών δείται της αναπαύσεως, η δε παιδιά χάριν αναπαύσεως εστίν… Το δε σχολιάζειν έχειν αυτό δοκεί την ηδονήν και την ευδαιμονίαν και το ζην μακαρίως), κάτι στο οποίο μόνο οι Ελληνες στον κόσμο έδωσαν σημασία. Οι έλλην άνθρωπος ανταγωνίζεται διαρκώς για τα πρωτεία με πολλούς τρόπους και σε κάθε επίσημο ή ανεπίσημο αγώνα υπάρχει η επιβράβευση του πρώτου, υπάρχει ο άθλος, το βραβείο. Το βραβείο μπορεί να είναι κάτι το πολύτιμο ή ένας κλάδος ελιάς. Οι ομηρικοί ήρωες στους αγώνες Πατρόκλεια κέρδισαν πολύτιμα βραβεία καθημερινής χρήσης (Ιλ. Ψ, 257-894) και παλαιότερα ο Ιδαίος Ηρακλής έβαλε τα αδέλφια του να συναγωνιστούν στον δρόμο στην Ολυμπία και στεφάνωσε τον νικητή (Παυσανία 5, 7, 4, τον νικήσαντα εξ αυτών κλάδου στεφανώσαι κοτίνου). Από τη λέξη άθλος παράγεται ο αθλητής, ο άνθρωπος του αγώνος, της άμιλλας, της άσκησης, της προσπάθειας, της αντοχής και του πόνου, όλα ηνωμένα. Οι πρώτοι Ολυμπιακοί Αγώνες ημιθέων, μυθικών ηρώων και γεναρχών, όπως των Ιδαίων Δακτύλων, του Πέλοπος και του Εθνικού Ηρωος των Ελλήνων Ηρακλή, άνοιξαν τον δρόμο για να θεσπιστούν οι Ολυμπιακοί Αγώνες και όλες αυτές οι παραδόσεις συλλέχθηκαν από τον Παυσανία σε ένα σημείο στα Ηλειακά του βιβλία (Παυσανία, 5, 8.1). Η αρετή, η τιμή, η ευγένεια και η δόξα μπήκαν από όλα τα προαναφερόμενα πρόσωπα στον ανταγωνισμό, στην παιγνιώδη τους μορφή. Η ζωή ενός αρχαίου πολεμιστή-ηγέτη (Ιλ. Β, 773, ποιμένι λαών) ήταν μια συνεχής άσκηση στην αρετή, ήταν άσκηση μεταξύ πολέμου και παιδιάς. Η σωματική δύναμη και η υγεία ήταν οι πρωταρχικές αρετές του σώματος και ακολουθούσαν όλα τα άλλα σπουδαία προσόντα, χαρακτηριστικά όσων επιθυμούσαν να πρωτεύουν (Αριστοτέλη, Πολ. 1360b, 21-23, έτι τας του σώματος αρετάς, οίον υγιείαν, κάλλος, ισχύν, μέγεθος, δύναμιν αγωνιστικήν, δόξαν, τιμήν, ευτυχίαν, αρετήν). Για τους αρχαίους Ελληνες ο θεός Αγών δεν ήταν μόνο η αφηρημένη έκφραση της νίκης αλλά ήταν αυτή η ίδια η ιδέα του Αγώνος, παριστάνοντάς τον ως αγωνιστή, φτερωτό με δύο στεφάνια, στεφανώνοντας τον εαυτό του με το ένα χέρι και με το άλλο να κρατεί κλάδο φοίνικος.

Αναπάντητο ερώτημα

Η τέχνη των αρχαίων Ελλήνων δεν έδωσε στον Αγώνα μια αμετάβλητη και ορισμένη έκφραση. Οι αγώνες ποικίλλουν κατά μορφήν αναλόγως του πνεύματος και της φαντασίας των καλλιτεχνών και αναλόγως του είδους του αγώνος τον οποίο εξέφραζαν. Ακόμη και η ίδια η λέξις αγών έχει πολλές σημασίες: πρώτον, σημαίνει πόλεμο, μάχη (Ξεν., Λακ. Πολιτ., 11, 3, τον εν τοις όπλοις αγώνα). Οι αθλητές των Πατροκλείων αγώνων ήταν πολεμιστές, οι οποίοι και αισθάνονταν τους αθλητικούς αγώνες σαν ένα διάλειμμα, μια προέκταση της μάχης τους: συνάθροιση γενικώς και μάλιστα προς θεωρίαν αγώνων (Ιλ. Ψ, 258, ίζανεν ευρείν αγώνα)· τόπος όπου ηγωνίζοντο οι αθλητές (Ιλ. Ψ, 685, βήτην ες μέσον αγώνα)· κάθε σπουδαία ή επικίνδυνη προσπάθεια (Σοφ., Τραχ., 159, πολλούς αγώνας εξιών). Από την εποχή του Πινδάρου η ίδια λέξη προσδιόριζε τη συνέλευση ή τη συνάθροιση των Ελλήνων κατά τους Πανελληνίους γυμνικούς αγώνες, εν Ολυμπία αγών (Πίνδ., Ολυμπ., 1, 11, μηδ’ Ολυμπίας αγώνα φέρετρον αυδάσομεν). Ταυτόσημη με τον αγώνα είναι η έννοια της ομόρριζης λέξης αγωνία, απεγνωσμένη προσπάθεια, αγών περί νίκης γυμναστικής, γυμνάσια, πάλη, δρόμος (Ηροδ., 2, 91, αγώνα γυμνικόν τιθείσι διά πάσης αγωνίης έχοντα) ή ο αναφερόμενος στον αγώνα, ο του αγώνος (Πίνδ., 1, 5, 7, άεθλοι αγώνιοι). Επίσης αγωνίζομαι, διεξάγω αγώνα γυμναστικής (Ηρόδ., 8, 26, επείρετο ότι είη περί ότεν αγωνίζοντο)· αγώνισμα, αθλητικός αγών, αγωνίσματα (Θουκ., 8, 12, μη Αγιδος το αγώνισμα προς αλλήλους)· αγωνισμός, άμιλλα (Δουκάγγιος, λεξικ. 1650 μ.Χ., 7, 70 < αγωνισμός προς αλλήλους)· αγωνιστής, ο μετέχων των αγώνων (Ηρόδ., 2, 160, ξένοιοι αγωνιστήσι εκέλευον τον αγώνα τιθέναι Ηλείων δε μηδενί είναι αγωνίζεσθαι)· αγωνιστικός, κατάλληλος για αγώνα, μαχητικός (Αριστ., Ρητ. 1, 5, 14, αγωνιστική σώματος αρετή)· αγωνίζομαι, κάμνω αγώνα για κάποιο πράγμα (Ξεν., Αν. 8, 2, 27, οι ανταγωνιζόμενοί τι, Ανδοκ. 29, 23, οι ανταγωνιζόμενοι περί των άθλων τούτων)· ανταγωνιστώ, αγών εναντίον άλλου ο οποίος με αγωνίζεται (Αριστ., Ρητ., ο Διομήδης τον Οδυσσέα προείλετο διά το μη μόνον ανταγωνιστείν).

Τι είναι λοιπόν ο αγών;

Οπως κατανοούμε, το ερώτημα μένει και πάλι χωρίς σαφή απάντηση. Το βέβαιον όμως είναι ότι η βαθύτερη ουσία του αγώνος είναι μια δοκιμασία, ένας καθαρμός ο οποίος ανανεώνει την ίδια τη ζωή…

Ο δρ Δημήτριος Κομητούδης είναι καθηγητής Σωματικής Αγωγής και Αθλητισμού της Σχολής Ευελπίδων και τεχνικός σύμβουλος Μοντέρνου Πεντάθλου του ΣΕΓΑΣ.