Είναι ακόμη νωρίς να ομιλούμε για λογοτεχνικά βραβεία αλλά δεν είναι ποτέ αργά να ομιλούμε για διαδικασίες συγκρότησης μηχανισμών απονομής βραβείων πέρα από τα κριτικά. Ενα παράδειγμα μας δίνει το αμερικανικό βραβείο του National Books Critics Circle, ενός έγκυρου και πολυφωνικού «σωματείου», που αποτελείται από 400 μέλη, κυρίως κριτικούς και editors. Το εφετεινό βραβείο απονεμήθηκε την περασμένη Δευτέρα στην καναδή συγγραφέα Alice Munro για τη συλλογή διηγημάτων «The Love of a Good Woman». Το σωματείο αυτό απονέμει επίσης βραβεία σε βιογραφίες, δοκίμια και κριτικά δοκίμια, με την ευρύτερη έννοια του όρου, ακόμη και σε κριτικά μουσικά δοκίμια, όπως συνέβη εφέτος με το βιβλίο για την τζαζ του δημοσιογράφου Gary Giddins, που εργάζεται στο περιοδικό «Village Voice».
Αυτόγραφες σελίδες από τα «Ποιήματα» του Δημητρίου Αρχοντώνη, μαθητή της Ιεράς Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, κατοπινού Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Ανθολόγιο ελλήνων ποιητών και ταυτόχρονα καταγραφή της διαδικασίας διαμόρφωσης ενός ανθρώπου με αφετηρία τα χρόνια της εφηβείας του. Η θεολογική γνώση και η ποιητική ευαισθησία ομού και αδιαιρέτως
Τι κοινό μπορεί να έχουν ο πατριάρχης Βαρθολομαίος, κατά κόσμον Δημήτριος Αρχοντώνης, και ο γάλλος φιλόσοφος Ζακ Ντεριντά; Φαινομενικά καμία, εκτός από μια διάθεση αποδόμησης της δικής τους προσωπικής ιστορίας, ασυνείδητη για τον πρώτο, συνειδητή, λόγω επαγγέλματος, για τον δεύτερο. Η σύγκριση, αυθαίρετη και οπωσδήποτε ανομοιογενής, εκτός αν θεωρήσουμε ότι και ο Ντεριντά είναι κατά έναν τρόπο πατριάρχης, προκαλείται από τη σχεδόν ταυτόχρονη έκδοση δύο «αυτογράφων» και αυτοβιογραφικών βιβλίων, που υπογράφονται το ένα από τον Δημήτριο Αρχοντώνη και το άλλο από τον Ζακ Ντεριντά (με τη συνεργασία της Κατρίν Μαλαμπού).
Στην πρώτη περίπτωση πρόκειται για τα «Ποιήματα» του Δημητρίου Αρχοντώνη, μια χειρόγραφη ανθολόγηση ποιημάτων, που πέρα από την παιδευτική λειτουργία της (η αντιγραφή, ακόμη και σήμερα, είναι μια άσκηση συγκέντρωσης και εξοικείωσης με τη γλώσσα), αποκαλύπτει τη διαδικασία συγκρότησης μιας ευαισθησίας, ενός ποιητικού οράματος, που, όπως αποδείχθηκε εκ των υστέρων, μπορεί να συμβαδίζει με το θεολογικό όραμα. Η ανθολόγηση αυτή, ένα είδος προσωπικού ποιητικού εγκολπίου, περιλαμβάνει 79 ποιήματα 32 ελλήνων ποιητών και τριών ξένων, του Λαμαρτίνου, του Κίπλινγκ και του Πολ Βερλέν. Το ενδιαφέρον είναι ότι η περιπλάνηση στο σώμα της ελληνικής ποίησης αναδύεται μέσα από το κλίμα της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, της οποίας ο Δημήτριος Αρχοντώνης υπήρξε μαθητής και, πολύ αργότερα, βοηθός του Σχολάρχη. Η πρώτη εγγραφή χρονολογείται τον Νοέμβριο του 1954, όταν ο Δημήτριος Αρχοντώνης ήταν μαθητής της Α’ Λυκείου. Είναι το ποίημα του Ιωάννου Πολέμη «Εις τον Δημήτριον Βικέλαν», μια λυρική επίκληση της δημιουργικότητας και της λυτρωτικής λειτουργίας της μνήμης: «Ετσι κι ο δούλος ο πιστός, έτσι πιστός και συ/ δεν έκρυψες το τάλαντο σε χέρσας γης τα βάθη». Η τελευταία εγγραφή χρονολογείται τον Μάρτιο του 1970 ένα ποίημα του Ουράνη , όταν ο Δημήτριος Αρχοντώνης είναι βοηθός Σχολάρχη της Χάλκης.
Ο Δημήτριος Αρχοντώνης διετέλεσε μαθητής της Θεολογικής Σχολής Χάλκης από το 1954 ως το 1961. Οι εκδότες του χειρόγραφου τετραδίου των «Ποιημάτων» (ο Σύνδεσμος των Μεγαλοσχολιτών της Αθήνας) στον πρόλογό τους μας πληροφορούν ότι ο κατοπινός πατριάρχης, μέσα στο ειδυλλιακό φυσικό περιβάλλον της Χάλκης, εκφράζεται κυρίως με τη λειτουργική ζωή, ιδιαίτερα ό,τι έχει σχέση με την κατάκτηση της θεολογικής γνώσης, και με τη συστηματική ανάγνωση της λογοτεχνίας. Είναι χαρακτηριστικό, όπως μας πληροφορούν οι εκδότες, ότι ο Δημήτριος Αρχοντώνης δεν επιδόθηκε στην εκμάθηση της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής και ότι έψαλλε «πρακτικά».
Από τους ποιητές που ανθολογούνται περισσότερο θα αναφέρουμε τους αναπόφευκτους και «σχολικούς» Γεώργιο Δροσίνη και Ιωάννη Πολέμη αλλά δεν θα αδιαφορήσουμε μπροστά στην πυκνή παρουσία του Κ. Π. Καβάφη (με τη σειρά εγγραφής «Θερμοπύλες», «Κεριά», «Η πόλις», «Τείχη», «Che fece… il gran rifiuto», «Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον»), του «περιθωριακού» και «νοσηρού» Λαπαθιώτη και του Κωστή Παλαμά. Οι εγγραφές οκτώ ποιημάτων του Παλαμά (ο «δημοφιλέστερος» ποιητής της ανθολογίας μαζί με τον Δροσίνη) αποδεικνύουν την αυθεντική λειτουργία του ως εθνικού ποιητή σε μια εποχή που τα μηνύματα του νεωτερισμού συναντούν αδιαπέραστους τοίχους.
Το βιβλίο του Ζακ Ντεριντά και της Κατρίν Μαλαμπού «La contre-allie» (που θα μπορούσε να αποδοθεί ελεύθερα στα ελληνικά «Η αναδρομή», στις εκδόσεις La Quinzaine Litteraire-Louis Vuitton) είναι μια προυστικού τύπου καταγραφή της ζωής του θεωρητικού της αποδόμησης. Αντί για… μαντλέν και μυρωδιές αφεψημάτων και τσαγιού, ο Ντεριντά και η συνεργάτριά του Μαλαμπού χρησιμοποιούν σε αυτή την αναδρομή για τέσσερα χέρια ασπρόμαυρες φωτογραφίες και ανεβαίνουν το ρέμα του χρόνου για περισσότερο από μισό αιώνα. Με το βιβλίο αυτό ο Ντεριντά, που έχει γεννηθεί το 1930 στην Αλγερία, ασφαλώς και δεν θέλει να μυθιστορηματοποιήσει τη ζωή του ούτε να της δώσει τη νοσταλγική πατίνα του χρόνου. Θέλει κυρίως να παρασυρθεί και να μας παρασύρει στον στοχασμό του ταξιδιού, στη συνάντηση του μακρινού άλλου μας εαυτού, με όποιους κινδύνους μπορεί να εμπερικλείει αυτό το ταξίδι, ακόμη και τον κίνδυνο της μη επιστροφής. Περιμένω οπωσδήποτε τον σχολιασμό του βιβλίου «La contre-allie» από τον Γιώργο Βέλτσο, που είναι σίγουρο πως θα δώσει τις δικές του αυτοβιογραφικές προεκτάσεις σε αυτό το φωτο-βιογραφικό δοκίμιο.
Ολοκληρώνεται σήμερα ημέρα ανοιξιάτικης ισημερίας το ποιητικό διήμερο της Εταιρείας Συγγραφέων, μια καλή αλλά ακόμη δειλή διοργάνωση, και έχω μπροστά μου το πρόγραμμα της ετήσιας γιορτής της ποίησης που συνδιοργανώνουν τα υπουργεία Πολιτισμού και Παιδείας της Γαλλίας από σήμερα ως και την επόμενη Κυριακή, 28 Μαρτίου. Η φαντασία ή καλύτερα η ποίηση στην εξουσία. Δυόμισι χιλιάδες εκδηλώσεις σε όλη τη Γαλλία στη διάρκεια της εβδομάδας σε βιβλιοπωλεία, βιβλιοθήκες, σχολεία, πανεπιστήμια, εργοστάσια. Η ποίηση σπάει τα φράγματα και η άνοιξη των ποιητών ευαγγελίζεται τουλάχιστον έναν καλύτερο κόσμο ρυθμών και λέξεων. Ας δουν τα προγράμματα αυτά οι ημέτεροι… διαχειριστές πολιτιστικών υποθέσεων. Και ας τα αντιγράψουν. Στο κάτω κάτω ζούμε σε έναν κόσμο απολύτως επικοινωνιακό.
Πολύ χαμηλή απορροφητικότητα εμφανίζουν τα κοινοτικά κονδύλια για τις σχολικές βιβλιοθήκες που διαχειρίζεται το υπουργείο Παιδείας, όπως αποκαλύφθηκε αν και κοινό μυστικό σε μια συζήτηση που έγινε πρόσφατα στη Βουλή. Σχετική είναι η επιστολή του κ. Ιορδάνη Ανθυμίδη, βιβλιοθηκονόμου της ΤΕΔΚ (Τοπική Ενωση Δήμων και Κοινοτήτων) του Κιλκίς. Μου γράφει:
«(…) Το υπουργείο Παιδείας αποφάσισε επιτέλους, ύστερα από αρκετά χρόνια προστριβών και διαπραγματεύσεων, να ιδρύσει 500 σχολικές βιβλιοθήκες ανά την Ελλάδα. Εχουν επιλεγεί κάποια σχολεία σε κάθε νομό (πέντε στον Νομό Κιλκίς) και πρόκειται να ξεκινήσουν τη λειτουργία τους μέσα στο 1999. Δυστυχώς όμως τα λάθη επαναλαμβάνονται.
Το προσωπικό που θα στελεχώσει τις μελλοντικές βιβλιοθήκες θα είναι καθηγητές της μέσης εκπαίδευσης όλων των ειδικοτήτων. Οπως θα διαπιστώσετε και εσείς, όλη η προσπάθεια θα στηριχθεί στο μεράκι και στην ευαισθησία που θα δείξουν οι άνθρωποι για το αντικείμενο. Δυστυχώς, επαγγελματίες βιβλιοθηκονόμοι με πτυχία και γνώσεις πάνω στο αντικείμενο δεν προβλέπονται. Η Ενωση Ελλήνων Βιβλιοθηκαρίων υπάρχει από ό,τι γνωρίζω μόνο για διακοσμητικούς λόγους. Το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, για να μην ψάχνει κατόπιν εορτής τι δεν πήγε καλά στον θεσμό (όπως έκανε και με τις κινητές βιβλιοθήκες των ΤΕΔΚ ανά την Ελλάδα) και λύσεις σωτηρίας σε απεγνωσμένες συναντήσεις, καλό θα είναι να μπορεί να προλάβει κάποιες εξελίξεις». (e-mail): biblia@tovima.gr
