Οι έμποροι των ωαρίων

Ηταν παντρεμένοι πέντε χρόνια. Αυτή ήταν 30 και αυτός 35 ετών. Εκαναν αλλεπάλληλες προσπάθειες να αποκτήσουν παιδί. Στάθηκε όμως αδύνατον. Το όνειρό τους έγινε πραγματικότητα πριν από δύο χρόνια όταν άκουσαν τη συμβουλή ενός γιατρού και ακολούθησαν τη μέθοδο της εξωσωματικής γονιμοποίησης. Γέννησαν ένα υγιέστατο μωρό. Ωστόσο στο μυαλό τους στριφογύριζε μια σκέψη: ήταν δικό τους το μωρό ή είχαν πέσει θύματα απάτης; Ηταν ο Κώστας ο πραγματικός πατέρας; Επρεπε με κάποιον τρόπο να βάλουν τέλος στο ερώτημα που τους βασάνιζε. Αποφάσισαν λοιπόν να επισκεφθούν έναν γιατρό που εξειδικεύεται στα τεστ πατρότητας. Το τεστ έγινε και το αποτέλεσμα ήταν θετικό. Το παιδί ήταν του Κώστα, αλλά η «αληθινή» του μητέρα δεν ήταν η Λένα. Οπως αποδείχθηκε, τα ωάρια είχαν… «μπερδευτεί»!

Ο γιατρός που μας εκμυστηρεύθηκε το περιστατικό (σ.σ.: θέλει να διατηρήσει την ανωνυμία του) είναι αυτός που έκανε το τεστ στο ζευγάρι. Δεν μας αποκάλυψε τα ονόματά τους (σ.σ.: ιατρικό απόρρητο), μας είπε όμως ότι υπήρξε ανάλογο πρόβλημα με άλλα δύο ζευγάρια που έχει δει. Τον ρωτήσαμε αν τους είπε την αλήθεια. «Τη μισή» απάντησε. «Τους είπα να μην αμφιβάλλουν για την πατρότητα. Δεν τους είπα ότι η γυναίκα δεν ήταν η βιολογική μητέρα του παιδιού, αφού χρησιμοποιήθηκαν τα ωάρια άλλης γυναίκας, διότι δεν μου το ζήτησαν».

Η παραπάνω ιστορία γεννάει πολλά ερωτήματα. Εγινε λάθος; Μπερδεύτηκαν δηλαδή τα ωάρια των δύο γυναικών ή ο γιατρός σκοπίμως δεν κατέστρεψε τα ωάρια της άλλης γυναίκας για να τα χρησιμοποιήσει στη Λένα; Η δότρια γνωρίζει ότι τα ωάριά της χρησιμοποιήθηκαν σε ξένη γυναίκα; Τα είχε δωρίσει γι’ αυτόν τον σκοπό ή είχε πέσει και αυτή θύμα απάτης; Ποια είναι η αληθινή μητέρα του παιδιού; Η βιολογική, δηλαδή αυτή που έδωσε τα ωάρια, ή η φυσική, δηλαδή εκείνη που το γέννησε; Και το κυριότερο: πώς θα αντιδράσει το παιδί, ως ενήλικος πλέον, αν για κάποιον λόγο χρειαστεί να κάνει τεστ DNA και ανακαλύψει ότι η μητέρα του δεν είναι αυτή που νόμιζε;

Απαντήσεις στα κρίσιμα αυτά ερωτήματα δεν μπορούν να δοθούν ελλείψει νομικού πλαισίου ή έστω κάποιων οδηγιών που θα προκύπτουν έπειτα από συμφωνία των γιατρών. «Σε πολλές χώρες όπως στις ΗΠΑ, στην Ελβετία, στην Αυστραλία και στην Ιταλία οι ειδικοί επιστήμονες έχουν καταρτίσει έναν επίσημο οδηγό και κινούνται βάσει αυτού. Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, η σωστότερη μορφή, αρκεί να μη γίνεται από τους γιατρούς καταστρατήγηση των συμφωνηθέντων, τα οποία βεβαίως θα βρίσκονται σε πλήρη αρμονία με τα συμφέροντα των ζευγαριών. Επίσης θα πρέπει να υπάρξει νόμος που θα λέει ότι εφόσον ο γιατρός θέτει σε κίνδυνο την υγεία του ασθενούς και του παιδιού που θα γεννηθεί, θα τιμωρείται» δηλώνει προς «Το Βήμα» ο κ. Σπύρος Σαρρής, γυναικολόγος – διευθυντής του Κέντρου Διάγνωσης και Θεραπείας της Στειρότητας «Ευγονική».

Από έρευνα της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Ενώσεων Γονιμότητας, η οποία δημοσιεύθηκε το 1999, προκύπτει ότι σε επτά χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, ο χώρος της τεχνητής γονιμοποίησης είναι ανεξέλεγκτος. Είναι γνωστό τοις πάσι ότι τα 30 ­ ίσως και περισσότερα, ουδείς γνωρίζει τον ακριβή αριθμό ­ κέντρα εξωσωματικής γονιμοποίησης που λειτουργούν στη χώρα μας δεν έχουν άδεια (σ.σ.: εξαιρούνται αυτά που λειτουργούν σε δημόσια και ιδιωτικά νοσοκομεία), ενώ επεμβάσεις, όπως είναι η ωοληψία (σ.σ. λήψη ωαρίων), οι οποίες πρέπει να γίνονται σε επαρκώς εξοπλισμένους χώρους μόνο από έμπειρα χέρια και παρουσία αναισθησιολόγου διενεργούνται ως και σε απλά γυναικολογικά ιατρεία! «Αν έχεις πτυχίο και κεφάλαιο ανοίγεις κέντρο εξωσωματικής γονιμοποίησης και δεν σου λέει κανείς τίποτε. Εσύ “έχεις το μαχαίρι, εσύ έχεις και το πεπόνι”» δηλώνει προς «Το Βήμα» καθηγητής Γυναικολογίας.

Απόπειρες κατάρτισης νομοθετικού πλαισίου γίνονται από το 1988 όταν η αρμόδια επιτροπή του Κεντρικού Συμβουλίου Υγείας (ΚΕΣΥ), υπό την προεδρία του κ. Ιωάννη Πριόβολου, έκανε εισήγηση για την Οργάνωση Υπηρεσιών Αναπαραγωγής του Ανθρώπου. Ακολούθησαν και άλλες εισηγήσεις με τελευταία αυτή της επιτροπής με επικεφαλής τον τακτικό καθηγητή Μαιευτικής – Γυναικολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων κ. Δημήτρη Λώλη. Η επιτροπή είχε συσταθεί το 1996 και τον Ιούλιο του 1999 κατέθεσε τις προτάσεις της στο υπουργείο Υγείας – Πρόνοιας. Αναφέρουμε τις κυριότερες προτάσεις:

* Τα κέντρα εξωσωματικής γονιμοποίησης θα πρέπει να λειτουργούν σε κρατικά νοσοκομεία ή σε οργανωμένες ιδιωτικές κλινικές ώστε να υπάρχει πλήρης καρδιοαναπνευστική κάλυψη των ασθενών.

* Θα πρέπει να θεσπιστεί σχετικός νόμος ώστε να πάψουν να λειτουργούν ανεξέλεγκτα τα κέντρα εξωσωματικής γονιμοποίησης.

* Οι υπεύθυνοι των κέντρων πρέπει να είναι γυναικολόγοι με διετή μετεκπαίδευση, να έχουν τουλάχιστον δύο δημοσιευμένες εργασίες σε έγκριτα περιοδικά του εξωτερικού και να έχουν άδεια ασκήσεως επαγγέλματος σε έναν μόνο νομό, ώστε να έχουν τον έλεγχο του κέντρου.

* Τα κέντρα θα πρέπει να είναι στελεχωμένα με βιολόγο εξειδικευμένο στην εμβρυολογία, τεχνολόγο, παρασκευαστή, αναισθησιολόγο και μαία, ενώ θα πρέπει να συνεργάζονται με επαγγελματίες της ψυχικής υγείας για την ψυχολογική υποστήριξη των γυναικών.

* Το ζευγάρι που προσέρχεται στο κέντρο θα πρέπει να ενημερώνεται για όλα τα ιατρικά, νομικά, ψυχολογικά και κοινωνικά προβλήματα που μπορεί να προκύψουν μετά την επέμβαση.

* Ως ανώτατο ηλικιακό όριο για την εφαρμογή οποιασδήποτε μεθόδου θα πρέπει να ορίζεται το πέρας της φυσικής αναπαραγωγικής ικανότητας της γυναίκας (η συμπλήρωση δηλαδή των 50 ετών).

* Στη μήτρα της γυναίκας θα πρέπει να μεταφέρονται ως και τρία έμβρυα αν αυτή είναι μικρότερη των 37 ετών και ως τέσσερα έμβρυα αν είναι μεγαλύτερη, διότι στις προχωρημένες ηλικίες η σύλληψη είναι δυσκολότερη. Κατ’ αυτόν τον τρόπο θα αποφεύγονται οι πολυδύναμες κυήσεις (τρίδυμα κτλ.).

* Για την τύχη των εμβρύων που περισσεύουν το ζευγάρι θα πρέπει να υπογράψει εκ των προτέρων έγγραφο με το οποίο θα ζητεί να καταψυχθούν για μελλοντική χρήση του ιδίου, να δωρηθούν, να χρησιμοποιηθούν για ερευνητικούς σκοπούς ή να καταστραφούν.

* Το κέντρο θα πρέπει να διατηρεί αρχείο στο οποίο θα καταγράφονται τα ζευγάρια που προσέρχονται σε αυτό αλλά και το σύνολο των εμβρύων (είτε αυτά έχουν χρησιμοποιηθεί, είτε όχι). Τα στοιχεία πρέπει αυτομάτως να μεταφέρονται σε κεντρικό αρχείο του υπουργείου ώστε να είναι δυνατός ο έλεγχος.

Μολονότι το θέμα της τεχνητής γονιμοποίησης έχει επανειλημμένως απασχολήσει την επιστημονική κοινότητα, εν τούτοις η κατάσταση εξακολουθεί να βρίσκεται εκτός ελέγχου. Το ζήτημα θα επιχειρήσει να λύσει μέσω της νομοθετικής οδού ο υπουργός Υγείας – Πρόνοιας κ. Αλέκος Παπαδόπουλος. Σύμφωνα με πληροφορίες, το νομοσχέδιο Δημόσιας Υγιεινής, το οποίο θα εισάγει αυστηρά κριτήρια για τη λειτουργία των κέντρων εξωσωματικής γονιμοποίησης, θα είναι έτοιμο σε έναν μήνα περίπου.

Προκύπτει όμως ακόμη ένα ερώτημα. Θα πάψουν οι «απάτες» ορισμένων γιατρών στην περίπτωση που μπουν κανόνες στην τεχνητή γονιμοποίηση; Η γυναίκα που θα δίνει ωάρια για να υποβληθεί στη μέθοδο, ζητώντας να καταστραφούν όσα από αυτά περισσέψουν, μπορεί να είναι σίγουρη ότι το αίτημά της θα ικανοποιηθεί; «Ναι, διότι ο γιατρός που θα έχει διαπράξει τέτοιο αδίκημα θα διώκεται» απαντά ο κ. Ιωάννης Μεσσήνης, καθηγητής Μαιευτικής – Γυναικολογίας και πρόεδρος του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Θεσσαλίας και της Επιτροπής Εξωσωματικής Γονιμοποίησης, η θητεία της οποίας έληξε στις 31.12.2000 και δεν έχει ανανεωθεί.


ΕΡΕΥΝΑ Τι σκέπτονται οι νέοι

Υπέρ της απόκτησης παιδιού με τη μέθοδο της εξωσωματικής γονιμοποίησης τάσσονται οι νέοι στη συντριπτική πλειονότητά τους. Ωστόσο οι περισσότεροι δηλώνουν ότι δεν θα επιθυμούσαν να ενημερώσουν το παιδί τους για τον τρόπο έλευσής του στη ζωή.

Τα παραπάνω συμπεράσματα προκύπτουν από έρευνα που πραγματοποίησε το 1998 ομάδα σπουδαστών του ΤΕΙ Αθηνών, με επικεφαλής την ομότιμη καθηγήτρια ΤΕΙ και διδάκτωρ Νοσηλευτικής Δημόσιας Υγείας κυρία Βάσω Μαργαριτίδου. Η έρευνα αναφέρεται στις στάσεις και στις απόψεις των σπουδαστών του Τμήματος Επισκεπτών Υγείας του ΤΕΙ Αθηνών γύρω από την τεχνητή γονιμοποίηση. Το γνωστικό επίπεδο του δείγματος ήταν αρκετά ικανοποιητικό, καθώς σε ποσοστό 98% οι σπουδαστές γνώριζαν γενικά τι είναι τεχνητή γονιμοποίηση και σε ποσοστό 46%-68% τις κυριότερες τεχνικές.

Οι σπουδαστές σε ποσοστό 88% συμφωνούσαν με τη μέθοδο της τεχνητής γονιμοποίησης. Το 94% του δείγματος απέρριψε προεπιλογή φύλου ή άλλων χαρακτηριστικών χωρίς ιατρικό λόγο. Το 80% δικαιολόγησε τη χρήση τεχνητής γονιμοποίησης ως θεραπεία της υπογονιμότητας και ιδιαίτερα των έγγαμων ζευγαριών. Το 90% των σπουδαστών θα αναζητούσε υπηρεσίες τεχνητής γονιμοποίησης σε περιπτώσεις υπογονιμότητας και θα απευθυνόταν σχεδόν εξίσου στον δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα.

Οι άνδρες στην πλειονότητά τους (86,7%) θα αποδέχονταν την τεχνητή σπερματέγχυση, ενώ οι γυναίκες σε ποσοστό 73,3% τη δωρεά ωαρίου, έναντι 26,7% της δανεικής μήτρας (μήτρα δανεική με ξένο ωάριο δεν έγινε αποδεκτή από καμία).

Ως προς την τήρηση του απορρήτου στο μελλοντικό παιδί η πλειονότητα των σπουδαστών (42,2%) σημείωσε «δεν ξέρω», το 35,5% απάντησε καταφατικά και μόνο το 22,2% ήθελε να ενημερωθεί το παιδί τους για τον τρόπο προέλευσής του. Οι άνδρες σε ποσοστό 50% θα έδιναν το σπέρμα τους για κατάψυξη. Από αυτούς δήλωσαν ότι θα ήθελαν να αμειφθούν μόνο οι δύο στους δέκα (22,2%). Ομοίως οι γυναίκες σε ποσοστό 21,8% θα έδιναν το ωάριό τους για κατάψυξη, αλλά με αμοιβή το ποσοστό κατήλθε στο 3,1%.

Το 61,1% των ανδρών θα γίνονταν δωρητές οργάνων. Δωρεά σπέρματος όμως με εύκολη τεχνική θα έκανε μόνο το 50%. Τα 2/3 των δωρητών σπέρματος θα προτιμούσαν ο παραλήπτης να ήταν από το συγγενικό ή φιλικό τους περιβάλλον και σχεδόν όλοι (88,9%) θα ήθελαν να τηρηθεί η ανωνυμία. Υπήρχε ένα ποσοστό 11,1% που σε αυτό το ερώτημα απάντησε «δεν ξέρω». Αντίστοιχα οι γυναίκες κατά 56,2% θα γίνονταν δωρήτριες οργάνων και κατά 40,7% θα έκαναν δωρεά ωαρίου με εύκολη τεχνική. Το 61,5% των δωρητριών ωαρίου θα προτιμούσε άγνωστο παραλήπτη και ως προς την τήρηση της ανωνυμίας το 46,1% απάντησε καταφατικά, το 30,8% αρνητικά και το υπόλοιπο 23,1% «δεν ξέρω».


Αγορά μέσω Internet

Αύξηση σημειώθηκε στον αριθμό των ζευγαριών με πρόβλημα στειρότητας στη Μεγάλη Βρετανία που καταφεύγουν στην αγορά ανθρωπίνων ωαρίων από τις ΗΠΑ μέσω Διαδικτύου. Σε μια έρευνα του BBC 5Live αναφέρθηκε ότι τα τελευταία δύο χρόνια ο αριθμός των ζευγαριών που επιθυμούν να ταξιδέψουν ως τις ΗνωμένεςΠολιτείες και να πληρώσουν ποσά που φθάνουν τα 5.000 δολάρια (1.850.000 δραχμές περίπου) για ένα ωάριο έχει τριπλασιασθεί.

Σε αντίθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες στη Μεγάλη Βρετανία είναι πολύ πιο χρονοβόρα η διαδικασία ώσπου να βρεθεί η κατάλληλη δωρήτρια. Στις ΗΠΑ όμως επιτρέπεται στα ζευγάρια να διαλέξουν τη γυναίκα που θα τους δώσει το ωάριό της, κάτι που οδηγεί τους περισσότερους στην επιλογή μιας όμορφης και υγιούς γυναίκας. Η επιλογή γίνεται μέσω Internet, προτού πραγματοποιηθεί το ταξίδι του ζευγαριού στην Αμερική. Τα ωάρια κοστίζουν περίπου 5.000 δολάρια αλλά το σύνολοτων εξόδων ανέρχεται σε 20.000 δολάρια (7.500.000 δραχμές περίπου). Οι κριτικοί αναφέρουν ότι το αμερικανικό σύστημα ενθαρρύνει τα ζευγάρια να «κατασκευάζουν»το τέλειο μωρό. Η κυρία Σέλεϊ Σμιθ, διευθύντρια του προγράμματος Egg Donor and Surrogacy (ΠρόγραμμαΔωρεάς και Αναπλήρωσης Ωαρίων) του Λος Αντζελες, ανέφερε ότι «οι πληροφορίες και οι φωτογραφίες των δωρητριών που υπάρχουν στο Διαδίκτυο έχουν αρχίσει να κάνουν τα ζευγάρια να ενδιαφέρονται πολύ για την εξωτερική εμφάνιση και τις αρετές των γυναικών που προσφέρουν τα ωάριά τους».


ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ Η διαδικασία, οι κίνδυνοι, το κόστος

Το κόστος της απλής εξωσωματικής γονιμοποίησης ανέρχεται σε 400.000 δρχ. κατά μέσον όρο. Περίπου 200.000 δρχ. κοστίζει η φαρμακευτική θεραπεία που πρέπει να κάνει η γυναίκα προκειμένου να υποβληθεί στη μέθοδο.

Σύμφωνα με τον καθηγητή κ. Ι. Μεσσήνη, η ενδιαφερόμενη θα ακολουθήσει φαρμακευτική θεραπεία ενός μηνός για να γίνει η διέγερση των ωοθηκών και να μπορέσει να φθάσει στην ωοληψία και στην εμβρυομεταφορά. Η εμβρυομεταφορά γίνεται δύο ημέρες μετά την ωοληψία, η οποία γίνεται ως εξής:

Η γυναίκα ξαπλώνει στο γυναικολογικό κρεβάτι και ο γιατρός τοποθετεί βελόνα που διαπερνάει το τοίχωμα του κόλπου και τρυπάει τις ωοθήκες. Τρυπάει δηλαδή τα ωοθυλάκια και αναρροφά τα ωάρια. Η κατεύθυνση της βελόνας γίνεται με τη βοήθεια των υπερήχων. Οταν ο γιατρός έχει εμπειρία η διαδικασία διαρκεί 5-10 λεπτά. Στη συνέχεια η γυναίκα, αν είναι ελαφρώς κατεσταλμένη και όχι ναρκωμένη, περιμένει ξαπλωμένη περίπου μισή ώρα και στη συνέχεια φεύγει. Την ημέρας της ωοληψίας ο σύντροφος της γυναίκας δίνει το σπέρμα του και γίνεται η επεξεργασία του στο εργαστήριο. Τα σπερματοζωάρια τοποθετούνται μαζί με τα ωάρια μέσα σε ειδικούς μικρούς σωλήνες και έπειτα από 20 ώρες εξακριβώνεται με μικροσκόπιο η γονιμοποίηση. Αφού αυτή διαπιστωθεί τοποθετούνται μέσα σε ειδικό κλίβανο προκειμένου να διαιρεθούν. Περνούν άλλες 24 ώρες περίπου για να γίνει η πρώτη διαίρεση και περίπου στις 48 ώρες από την ωοληψία γίνεται η εμβρυομεταφορά. Στη συνέχεια η γυναίκα κάνει εξέταση αίματος για να διαπιστωθεί αν είναι έγκυος.

«Οι κίνδυνοι που υπάρχουν με την ωοληψία» σημειώνει ο κ. Μεσσήνης «είναι από την αναισθησία, αν δεν είναι παρών ο αναισθησιολόγος, καθώς και από ενδεχόμενο τραυματισμό κάποιου αγγείου με τη βελόνα. Στην περίπτωση αυτή η γυναίκα μπορεί να υποστεί εσωτερική αιμορραγία. Επίσης αν ο γιατρός δεν είναι πολύ έμπειρος όταν κάνει τη διέγερση των ωοθηκών με τα φάρμακα μπορεί να προκαλέσει το λεγόμενο κλινικό σύνδρομο υπερδιέγερσης των ωοθηκών. Υπάρχει κίνδυνος δηλαδή να δημιουργηθούν κύστες στις ωοθήκες της γυναίκας μετά την εμβρυομεταφορά».