Υπάρχει μια παράδοξη ησυχία στον κόσμο· μια ησυχία που δεν προκύπτει από τη γαλήνη ή την αρμονία αλλά από την αποσύνδεση. Ζούμε στις μέρες της απόλυτης ορατότητας, όπου όλα εκτίθενται κάτω από τον παραμορφωτικό φακό των κοινωνικών δικτύων, κι όμως, η ψυχή μοιάζει να έχει λουφάξει στο σκοτάδι και τη σιωπή. Για να μην πονάει.

Αυτήν ακριβώς τη σιωπή προσπαθεί να ψηλαφήσει μέσα από το νέο του βιβλίο με τίτλο «Ο μηχανιστικός άνθρωπος» ο ψυχίατρος-ψυχαναλυτής Σάββας Σαββόπουλος. Δεν πρόκειται απλώς για μια επιστημονική μελέτη ή για την οργανική συνέχεια του προηγούμενου πονήματός του «Η δημιουργία του ψυχοσωματικού ανθρώπου». Είναι μια πράξη κοινωνικής ανταπόδοσης.

Ο Σαββόπουλος μετατρέπει τις χιλιάδες ώρες κλινικής εμπειρίας του και το απόσταγμα από τη συστηματική διά βίου ενασχόλησή του με την Ψυχοσωματική σε δημόσιο λόγο που δεν θωπεύει, δεν χαρίζεται και δεν κανακεύει. Αλλά μπορεί να θεραπεύει.

Προτείνοντας κάτι αυτονόητο αλλά συνάμα επαναστατικό: να τολμήσουμε ξανά τη σύνδεση με τους άλλους αλλά πριν απ’ όλα με την προσωπική ιστορία μας.

Πώς θα περιγράφατε τον «μηχανιστικό άνθρωπο»;

«Είναι ένας όρος που έρχεται από την Ψυχοσωματική Σχολή των Παρισίων. Θεμελιώθηκε από τον Πιερ Μαρτί και τον Μισέλ ντε Μουζάν.

Ο “μηχανιστικός άνθρωπος” είναι το άτομο που λειτουργεί με έναν τρόπο που φαίνεται λογικός και προσαρμοσμένος, αλλά είναι άδειος από εσωτερική ζωή. Υπάρχει μια λειτουργική σχέση με την πραγματικότητα όπου είσαι παρών, αλλά απομονωμένος από τις σκέψεις και το συναίσθημά σου.

Μηχανοποιούμαστε σε τέτοιον βαθμό που δεν έχουμε καν χρόνο να σκεφτούμε τον εαυτό μας ή να κάνουμε πράγματα για εμάς. Είναι μια ζωή χωρίς βάθος, μια ζωή επιφανειακή».

Αυτό συμβαίνει συνειδητά; Το επιλέγει κανείς για να επιβιώσει;

«Οχι, συμβαίνει συνήθως ασυνείδητα ως αμυντική διαδικασία. Ενεργοποιείται μετά από ένα τραύμα, γιατί το άτομο δεν θέλει να ξαναζήσει τον πόνο.

Οπως λέω συχνά, είναι σαν να ακρωτηριάζουμε ένα κομμάτι τού Εγώ μας που βίωσε την εμπειρία. Είναι σαν να έχεις μια μεγάλη λοίμωξη σε ένα δάκτυλο και, επειδή φοβάσαι μην εξαπλωθεί, επιλέγεις να το κόψεις. Μαζί με το τραύμα όμως, στερείς και τη δυνατότητα να αισθάνεσαι.

Αυτό έχει τεράστιες επιπτώσεις σε όλες τις λειτουργίες του ανθρώπου, στον τρόπο που σκέφτεται και σχετίζεται. Ζούμε σε έναν πολιτισμό όλο και πιο ναρκισσιστικό. Θέλουµε πολλά από τον άλλον, αλλά δεν δίνουµε εμείς».

«Δεν υπάρχει άλλος δρόμος για να ξαναβρούμε τον εαυτό μας από το να ξανασυναντηθούμε. Θα πρέπει, όπως είναι μόδα σήμερα ο ναρκισσισμός, να γίνει μόδα ο αντι-ναρκισσισμός»

Ενα παράδειγμα αυτής της αποσύνδεσης;

«Θυμάμαι έναν ασθενή μου που είχε χάσει τη γυναίκα του. Του είπα: “Πρέπει να σας κόστισε πολύ αυτό που συνέβη, ο χαμός της”. Και μου απάντησε με απόλυτη σοβαρότητα: “Ου, δεν φαντάζεστε, γιατρέ μου, η κηδεία της κόστισε 20.000 ευρώ”.

Καταλαβαίνετε; Εβλεπε μόνο το πρώτο επίπεδο, το πρακτικό και το μετρήσιμο. Το συναίσθημα ήταν ερμητικά κλειστό. Εδώ είναι που υπεισέρχεται και ο όρος “αλεξιθυμία”, η πιο γνωστή λέξη στην ψυχοσωματική, η οποία εισήχθη από τον σπουδαίο Πέτρο Σιφναίο, τον έλληνα καθηγητή του Χάρβαρντ.

Στην πραγματικότητα, υπάρχουν δύο τρόποι να ερμηνεύσει κανείς αυτή τη λέξη. Η πρώτη εκδοχή είναι η καθαρά ετυμολογική: “Στερούμαι λέξεων για το θυμικό”. Δηλαδή, το άτομο αισθάνεται κάτι, αλλά δεν έχει το λεξιλόγιο για να το περιγράψει.

Η δεύτερη εκδοχή, όμως, που είναι και η πιο βαθιά κλινικά, προέρχεται από το ρήμα “αλέξω”, που σημαίνει απωθώ, διώχνω. Σε αυτή την περίπτωση, ο μηχανιστικός άνθρωπος διώχνει τις λέξεις για το θυμικό. Χτίζει έναν τοίχο προστασίας ώστε το συναίσθημα να μην εισβάλει στη λογική του και τον ταράξει».

Εχετε δει περιπτώσεις όπου η σωματική ασθένεια οδήγησε σε ριζική εσωτερική αναθεώρηση;

«Πολλές. Θυμάμαι μια γυναίκα που ζούσε με έναν απόλυτα μηχανιστικό τρόπο. Σημειολογικά θα έλεγε κανείς πως έβλεπε τον κόσμο μόνο μέσα από τις φωτογραφίες που τραβούσε.

Ηθελε να τον φυλακίζει στο φιλμ, αλλά στην καρδιά της δεν έμενε τίποτα. Στην πορεία αποκαλύφθηκε το βάθος του τραύματος: είχε υποστεί μια αιμομικτική κακοποίηση, μια εμπειρία τόσο συντριπτική που την ανάγκασε να παγώσει κάθε συναίσθημα για να μπορέσει να συνεχίσει να υπάρχει.

Η γυναίκα αυτή νόσησε από καρκίνο. Κάποια στιγμή ενώ η κατάσταση της υγείας της ήταν πλέον οριακή, συνέβη κάτι συγκλονιστικό. Μια μέρα στο μεσοδιάστημα από την ακτινοθεραπεία της στο νοσοκομείο και τη συνεδρία μας αποφάσισε να πάει μια βόλτα στην Πεντέλη. Πήρε ένα σουβλάκι, κάθισε σε ένα παγκάκι, κοίταγε τα δέντρα και άκουγε τα πουλιά να κελαηδούν.

Αργότερα στη συνάντησή μας με κοίταξε και μου είπε: “Θεέ μου, αυτή την ομορφιά, γιατί δεν την είδα ποτέ;”. Εχει πεθάνει τόσα χρόνια αυτή η γυναίκα, αλλά δεν την ξεχνώ».

«Στόχος είναι να βρούμε έναν τρόπο που θα γίνουμε αντι-μηχανιστικοί. Να γίνουμε βασικά άνθρωποι που ερχόμαστε σε επαφή με την ιστορία μας και δεν τη φοβόμαστε»

Είναι δηλαδή αναστρέψιμη η «μηχανοποίηση»;

«Αυτή είναι η δουλειά που κάνουμε ως ψυχαναλυτές: μια διαδικασία ξυπνήματος, αφύπνισης. Ακόμα και η αρρώστια – εννοώ τη σωματική ασθένεια – μπορεί να γίνει ένας δάσκαλος που σου λέει: “Δεν το έμαθες καλά, ξαναπάρ’ το αλλιώς”.

Στόχος είναι να βρούμε έναν τρόπο που θα γίνουμε αντι-μηχανιστικοί. Να γίνουμε βασικά άνθρωποι που ερχόμαστε σε επαφή με την ιστορία μας και δεν τη φοβόμαστε. Που βρίσκουμε άλλους να αποδέχονται την ιστορία μας και εμείς τη δική τους».

Τι απασχολεί τους ανθρώπους σήμερα; Ποιο είναι το κυρίαρχο ερώτημα;

«Η μοναξιά. Είναι ένα θέμα εξαιρετικά σημαντικό, ειδικά όταν η μοναξιά μετατρέπεται σε ερήμωση.

Δεν αναφέρομαι στη δημιουργική μοναχικότητα που μπορεί κάποιος να απολαύσει, αλλά σε μια μοναξιά που κινητοποιεί παθολογία.

Είναι τόσο εκτεταμένο το φαινόμενο, που δεν είναι τυχαίο ότι στην Ιαπωνία ίδρυσαν υπουργείο Μοναξιάς. Το ίδιο συμβαίνει και στη Μεγάλη Βρετανία, όπου υπάρχει πλέον υπουργός Μοναξιάς».

Κύριε Σαββόπουλε, μπορούμε οι άνθρωποι να επανασυνδεθούμε;

«Νομίζω ναι. Είμαι πολύ αισιόδοξος. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος για να ξαναβρούμε τον εαυτό μας από το να ξανασυναντηθούμε.

Πρέπει οι δρόμοι μας, από απλά περάσματα που είναι σήμερα για να τρέχουμε στις δουλειές μας, να γίνουν ξανά τόποι συνάντησης. Θα πρέπει, όπως είναι μόδα σήμερα ο ναρκισσισμός, να γίνει μόδα ο αντι-ναρκισσισμός. Να γίνουμε πιο απλοί.

Να ξεχάσω την ιδιοτέλεια και να ενδιαφερθώ για τον άλλον. Οχι μόνο για το δικό μου παιδί, αλλά και για το παιδί του άλλου. Οχι μόνο για τον αδελφό μου αλλά και για τον αδελφό του άλλου. Αυτό είναι το αντίδοτο».

INFO: Το βιβλίο του Σάββα Σαββόπουλου «Ο Μηχανιστικός Άνθρωπος – Σιωπές της Ψυχής, Ρωγμές του Σώματος» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος.