«Η νοσταλγία δεν συνιστά στρατηγική». Η ρήση του καναδού πρωθυπουργού στο Νταβός συμπυκνώνει τον αξιακό ρεαλισμό της ανατρεπτικής διεθνούς πραγματικότητας. Ενας άνθρωπος των αγορών αντιλαμβάνεται την «πρώτη ύλη» και την πρωτογενή γλώσσα των διεθνών σχέσεων. Σε μια τέτοια συνθήκη, όπου κυριαρχούν οι λογικές της ισχύος και της αυτοσυντήρησης, η Ελλάδα δεν βρίσκεται απλώς ενώπιον νέων προκλήσεων· έχει εισέλθει σε μια φάση ιστορικής «ρήξης».

Συμμετέχουμε πλέον σε μια γεωπολιτική περιπέτεια που ενέχει ρίσκο, μια δοκιμασία αντοχών χωρίς το άλλοτε δεδομένο προστατευτικό δίχτυ. Αυτό το στρατηγικό ρίσκο εδράζεται στην απαξίωση του δυτικού δημοκρατικού υποδείγματος.

Η υποχώρηση των αξιακών αναχωμάτων προσφέρει επιπλέον ώθηση σε αυταρχικές δυνάμεις. Αυτές διαπιστώνουν πως η αμερικανική στρατηγική ηγεμονικής επιβίωσης εξαντλείται πλέον σε μια επίδειξη ισχύος, χωρίς τις άλλοτε απαραβίαστες «κόκκινες γραμμές» ή την ανάληψη των ευρύτερων ηγεμονικών καθηκόντων.

Συντελείται έτσι μια μορφή «αλλαγής καθεστώτος» στο διεθνές επίπεδο. Πρόκειται για μια δομική μεταβολή στο εσωτερικό των ΗΠΑ, στην ίδια τη Δύση και στο διεθνές σύστημα, με ορατά τα σημάδια επιστροφής στην εποχή των αυτοκρατοριών.

Μέσα σε αυτό το κλίμα αστάθειας, η Ευρώπη – καταβάλλοντας το τίμημα της χρονικής της υστέρησης απέναντι σε έναν κόσμο που άλλαζε δραματικά – καλείται να επιλέξει μεταξύ μιας δυναμικής αναγέννησης και μιας οριστικής γεωπολιτικής περιθωριοποίησης. Αναζητώντας έναν αφυπνισμένο πατριωτισμό, η Γηραιά Ηπειρος εξακολουθεί να δοκιμάζεται.

Η προειδοποίηση του γάλλου στρατηγού Μπουρκάρ παραμένει αμείλικτη: «Αν δεν βρούμε μια κρίσιμη μάζα, θα μας πουλήσουν κομμάτι-κομμάτι». Χωρίς εμπροσθοβαρείς συλλογικές λύσεις στρατηγικής αυτονόμησης, η Ευρώπη μετατρέπεται νομοτελειακά σε πεδίο ανταγωνισμού τρίτων και σε αρένα ενός διεθνούς «διαίρει και βασίλευε».

Αυτή η αγωνία εναρμονίζεται με το κυνικό δόγμα του Λευκού Οίκου: «Πουλάμε ασφάλεια, πρέπει να πληρώνετε». Με τέτοιους όρους, τα πάντα καθίστανται αμφισβητούμενα και διαπραγματεύσιμα. Η συζήτηση περί αγοράς της Γροιλανδίας δεν συνιστά απλώς μια ακραία παρέκκλιση, αλλά την επισημοποίηση της «εμπορευματοποίησης» της κυριαρχίας.

Αν η κυριαρχία μετατρέπεται σε προϊόν προς πώληση ή ανταλλαγή, τότε ποια εχέγγυα υφίστανται έναντι μιας αντίστοιχης πίεσης στο τρίγωνο ΗΠΑ – Ελλάδας – Τουρκίας; Η σχετικοποίηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων συνιστά ένα αρνητικό προηγούμενο για τα ελληνικά συμφέροντα.

Σε αυτό το καθεστώς συστημικής απορρύθμισης, ανοίγει ο δρόμος για δευτερεύουσες δυνάμεις, όπως η Τουρκία, να διεκδικήσουν αναβαθμισμένο ρόλο και να διαπραγματευτούν δυναμικά την επιρροή τους. Το προηγούμενο της Ουκρανίας επιβεβαιώνει στην Αγκυρα πως ο αναθεωρητισμός, όταν συνοδεύεται από ισχύ, τείνει να νομιμοποιείται de facto.

Πλέον, τα συστημικά αναχώματα (ΗΠΑ, ΝΑΤΟ) υποχωρούν, αφήνοντας χώρο για μια «γυμνή» αναμέτρηση ισχύος χωρίς διαιτητή – ή με έναν διαιτητή που ενδέχεται να κινηθεί αποκλειστικά με όρους συναλλαγής. Θα ήταν αφέλεια να πιστεύουμε ότι ο τούρκος πρόεδρος θα μείνει αδρανής· αντιθέτως, θα επιχειρήσει να κεφαλαιοποιήσει τον συναλλακτικό χαρακτήρα της προσωπικής διπλωματίας με τον πρόεδρο Τραμπ.

Το παράδειγμα της Ιαπωνίας είναι διδακτικό: αν και κρίσιμο αντίβαρο στην Κίνα, πιέστηκε ώστε να απορρίψει την προοπτική ενός κοινού εμπορικού μετώπου με την Ευρώπη. Το ερώτημα για την Αθήνα είναι αναπόδραστο: αν απαιτηθεί να λειτουργήσουμε ως αντίβαρο δεχόμενοι ταυτόχρονα πίεση για παραχωρήσεις, με τι θα απαντήσουμε;

Μπροστά σε αυτή την περιπέτεια απαιτείται να μιλάμε με ειλικρίνεια. Είμαστε μια μικρή χώρα και δεν έχουμε την πολυτέλεια του διχασμού. Στο ενδιάμεσο, δεδομένου ότι η Αγκυρα επενδύει στη στρατηγική του εξαναγκασμού, η ελληνική στάση οφείλει να είναι κρυστάλλινη: η αναθεωρητική αυθαιρεσία όχι μόνο δεν θα δημιουργήσει ευκαιρίες συναλλαγής, αλλά θα επιφέρει κόστος και συνέπειες. Σε ένα περιβάλλον «γυμνής» ισχύος, οποιοδήποτε μήνυμα διστακτικότητας ή ασάφειας θα ερμηνευθεί ως (επιπλέον) πρόσκληση για τετελεσμένα. Από τον Λευκό Οίκο έως το Λευκό Παλάτι.

Ο κ. Σωτήριος Σέρμπος είναι σύμβουλος Εξωτερικής Πολιτικής του Πρωθυπουργού, καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.