Η αίσθηση του συλλογικού πένθους δουλεύει υπόγεια, μία στο συνειδητό και μία στο υποσυνείδητο. Κλαις για ανθρώπους που δεν γνώριζες, και πιθανότατα δεν θα γνώριζες ποτέ, και νιώθεις έναν ξαφνικό φόβο ότι κάτι αντίστοιχο θα μπορούσε να συμβεί σε δικούς σου ανθρώπους ή σε εσένα τον ίδιο.

Είναι η στιγμή της ταύτισης, της βασικής ουσίας του συλλογικού πένθους. Ισως και μία από τις σημαντικότερες αποδείξεις της έλλογης ανθρώπινης υπόστασης. Η έκρηξη στο εργοστάσιο «Βιολάντα» και η σύγκρουση του βαν με τους οπαδούς του ΠΑΟΚ στη Ρουμανία ήταν τα δύο γεγονότα του Ιανουαρίου που έβαλαν τον καθένα μας στη θέση κάποιου άλλου, έστω και για λίγες ώρες ή μέρες.

Οσο κρατάει η παύση που προκαλεί ένα σοκαριστικό γεγονός, όσα κλάσματα δευτερολέπου χρειάζονται, μαζί με άλλες φανερές, κρυφές ή εγκληματικές παραμέτρους, για να συμβεί μια τραγωδία. Και μετά η ζωή προχωράει.

Οι 5 γυναίκες που έχασαν τη δική τους ζωή στη εργοστάσιο της «Βιολάντα», οι 7 οπαδοί του ΠΑΟΚ που άφησαν τη δική τους στον «δρόμο του θανάτου» DN6, τα 57 θύματα των Τέμπη που ακόμα κάποιος τους περιμένει στο σπίτι, από τις 28.2.2023, είναι αριθμοί που θα μένουν για πάντα στη συλλογική μνήμων όλων μας.

Και κάπου εκεί αρχίζει η αντίφαση. Από τη μία, η ανάγκη να συνεχίσεις. Από την άλλη, η αίσθηση ότι κάτι άφησες στη μέση. Οτι δεν υπήρξε χρόνος να αναλογιστείς πραγματικά τι συνέβη και πόσο βαθιές ήταν αυτές οι τραγωδίες. Η μία περνά πάνω στην άλλη, μέχρι να έρθει η επόμενη, με την καθημερινότητα να διακόπτεται βίαια κάθε φορά, αλλά να επανεκκινεί με έναν σκληρό αλλά φυσικό τρόπο.

Το συλλογικό πένθος όμως δεν εκτονώνεται εύκολα, ούτε γρήγορα. Αντίθετα, λειτουργεί με συσσωρεύσεις. Με εικόνες που επιστρέφουν από μόνες τους και με ημερομηνίες που θυμίζουν ανά διαστήματα όσα συνέβησαν και κυρίως όσα δεν απαντήθηκαν.

Οπότε, ο Ιανουάριος έφυγε με απότομο τρόπο, αλλά ο Φεβρουάριος δεν έρχεται χωρίς το δικό του βάρος. Φέρνει μαζί του την επέτειο των Τεμπών και μια μνήμη που δεν έχει γίνει παρελθόν. Αυτά τα τρία χρόνια από τη σύγκρουση των δύο τρένων, και κυρίως του παραλόγου με το πραγματικό, πολλά έχουν ειπωθεί, αλλά πολύ περισσότερα δεν έχουν καν ακουστεί. Ελπίζουμε ότι αυτό θα συμβεί στη δίκη που θα αρχίσει τον Μάρτιο.

Γιατί τελικά το πιο δύσκολο σε ένα συλλογικό πένθος να μην είναι οι αριθμοί, οι ευθύνες, ούτε καν η οργή. Αλλά το ότι ως κοινωνία μαθαίνουμε να ζούμε με ένα πένθος που δεν ολοκληρώνεται και που μας ακολουθεί, αθόρυβα, από τραγωδία σε τραγωδία.