Μπροστά σε μια κατάμεστη αίθουσα Αράβων ηγετών τον περασμένο Μάιο, ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ διακήρυττε ότι «η εποχή της αμερικανικής αλλαγής καθεστώτων είχε τελειώσει».
«Στο τέλος, οι λεγόμενοι οικοδόμοι εθνών κατέστρεψαν πολύ περισσότερα έθνη απ’ όσα έχτισαν», είπε στο Ριάντ, χλευάζοντας τους «δυτικούς παρεμβατιστές που σας κάνουν διαλέξεις για το πώς να ζείτε και πώς να διοικείτε τις υποθέσεις σας».
Εννέα μήνες αργότερα, εξαπέλυσε τη μεγαλύτερη αμερικανική στρατιωτική επιχείρηση που είχε δει η περιοχή εδώ και δύο δεκαετίες και κάλεσε τους Ιρανούς να «πάρουν στα χέρια τους» την κυβέρνησή τους, με τη στήριξη της αμερικανικής ισχύος. Ο στρατός ανακοίνωσε την Κυριακή ότι τρεις αμερικανοί στρατιώτες σκοτώθηκαν στην επιχείρηση και άλλοι πέντε τραυματίστηκαν σοβαρά.
Ήταν μια εκκωφαντική ανατροπή για έναν πολιτικό του οποίου η άνοδος τροφοδοτήθηκε εν μέρει από την κόπωση των Αμερικανών απέναντι σε μεγάλης κλίμακας στρατιωτικές επεμβάσεις. Για χρόνια, ο Τραμπ κατήγγελλε τους «ατελείωτους πολέμους» της Ουάσιγκτον και προειδοποιούσε κατά της ανατροπής ξένων καθεστώτων με τη βία — μήνυμα που αποτέλεσε τη βάση του κινήματος «America First», με το οποίο κέρδισε δύο φορές την προεδρία.
Η απόφαση του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ να δώσει το πράσινο φως για την «Επιχείρηση Epic Fury» αποδίδεται, σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, στην αυξανόμενη απογοήτευσή του για την άρνηση της Τεχεράνης να συμφωνήσει σε περιορισμούς του πυρηνικού της προγράμματος, αλλά και στις μακροχρόνιες προσωπικές του αντιπαραθέσεις με το ιρανικό καθεστώς.
Καθοριστικό ρόλο φέρεται να έπαιξε και η πεποίθηση που διαμορφώθηκε μετά την επιχείρηση του Ιανουαρίου στη Βενεζουέλα, ότι η αλλαγή καθεστώτος δεν συνεπάγεται αναγκαστικά ένα νέο «Ιράκ».
Στην εξίσωση προστέθηκε και η επιθυμία του να πετύχει στο Ιράν κάτι που κανένας αμερικανός πρόεδρος δεν έχει καταφέρει εδώ και σχεδόν πέντε δεκαετίες. Για μήνες, σύμμαχοί του —από τον ισραηλινό πρωθυπουργό Μπέντζαμιν Νετανιάχου έως Ρεπουμπλικανούς βουλευτές— του μετέφεραν ότι η ιρανική ηγεσία ήταν πιο ευάλωτη από ποτέ, προτρέποντάς τον να αξιοποιήσει την ευκαιρία για να αποκεφαλίσει το καθεστώς.
Η κοινή στρατιωτική επιχείρηση με το Ισραήλ κατέληξε στη δολοφονία του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, καθώς και σειράς κορυφαίων αξιωματούχων του καθεστώτος, σηματοδοτώντας μια δραματική κλιμάκωση στην περιοχή.
Η στρατηγική της ταχείας απομάκρυνσης ηγετών
Ενισχυμένος από αυτό που θεωρούσε επιτυχία της αμερικανικής επιχείρησης που ανέτρεψε τον ισχυρό άνδρα της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο, ο Τραμπ πίστεψε ότι βρήκε ένα νέο «εγχειρίδιο» παρέμβασης: ταχεία απομάκρυνση ενός εχθρικού ηγέτη, εξασφάλιση πολιτικών παραχωρήσεων και μεταβίβαση της ευθύνης της επόμενης ημέρας στις εσωτερικές δυνάμεις της χώρας, χωρίς ανοιχτή και μακροχρόνια αμερικανική εμπλοκή. Το μοντέλο αυτό, σύμφωνα με πληροφορίες, έχει συζητηθεί και ως πιθανή επιλογή για την Κούβα.
Το εγχείρημα, ωστόσο, χαρακτηρίζεται υψηλού ρίσκου. Στη Βενεζουέλα, οι ΗΠΑ συνέλαβαν τον Μαδούρο χωρίς να καλέσουν ευθέως τον λαό να αναλάβει την εξουσία, επιλέγοντας συνεννοήσεις με πρόσωπα του καθεστώτος και υποσχέσεις για σταδιακή μετάβαση.
Στην περίπτωση του Ιράν, η εξόντωση του ανώτατου ηγέτη Χαμενεϊ και στενών συνεργατών του ενέχει τον κίνδυνο γενικευμένης περιφερειακής ανάφλεξης, με απρόβλεπτες συνέπειες για τη σταθερότητα της χώρας και τον κίνδυνο νέας αμερικανικής εμπλοκής στη Μέση Ανατολή. Επιπλέον, υπάρχουν πρακτικοί περιορισμοί: ο αμερικανικός στρατός εξαντλεί τα αποθέματα αναχαιτιστικών πυραύλων ταχύτερα απ’ ό,τι μπορεί να τα αναπληρώσει.
Ο Τζον Μπόλτον, πρώην σύμβουλος εθνικής ασφάλειας του Τραμπ, επί χρόνια πίεζε για αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν. Ο Τραμπ όμως τον απομάκρυνε λόγω διαφωνιών και αργότερα τον χαρακτήρισε «γεράκι του πολέμου». Ο Μπόλτον δήλωσε ότι οι επιθέσεις του Σαββάτου τον άφησαν άναυδο: «Είμαι τόσο έκπληκτος όσο οποιοσδήποτε».
Η επιχείρηση αποκεφαλισμού της ηγεσίας μιας χώρας 92 εκατομμυρίων δύσκολα θα δώσει στον Τραμπ την προσέγγιση «χτύπα και φύγε» που προτιμά, σύμφωνα με τον Μπόλτον.
Εσωτερικές πιέσεις, δημοσκοπήσεις και το στοίχημα της Ιστορίας
Κι ενώ η πιο δραματική μέχρι σήμερα ξένη επέμβασή του είναι σε εξέλιξη, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι οι ψηφοφόροι δυσανασχετούν με την έμφαση που δίνει στην εξωτερική πολιτική, λίγους μήνες πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές του 2026. Σε πρόσφατη δημοσκόπηση της Wall Street Journal, το 53% θεωρεί ότι εμπλέκεται σε περιττές εξωτερικές υποθέσεις αντί να επικεντρώνεται στην οικονομία.
Ο Τραμπ πάντως δεν δείχνει διατεθειμένος να υποχωρήσει. Τους τελευταίους μήνες έχει πειστεί ότι μπορεί, με επίδειξη συντριπτικής ισχύος, να εκτοπίσει τρεις από τους πιο παγιωμένους αντιπάλους της Ουάσιγκτον — Βενεζουέλα, Κούβα και Ιράν — μέσα σε μία θητεία.
Ο Έλιοτ Έιμπραμς, που υπηρέτησε ως ειδικός απεσταλμένος για το Ιράν και τη Βενεζουέλα, δήλωσε ότι ο Τραμπ θέλει να μείνει στην Ιστορία ως σημαντική προσωπικότητα. «Αν αλλάξει το καθεστώς στην Κούβα, θα είναι κάτι που δεν κατάφερε ο Τζον Φ. Κέννεντυ. Και όλα αλλάζουν στη Μέση Ανατολή αν απομακρυνθεί η Ισλαμική Δημοκρατία που γνωρίζουμε από το 1979».
Ωστόσο, με την έναρξη μιας διαρκούς επιχείρησης αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν, ο Τραμπ παραβίασε τον μακροχρόνιο κανόνα του «τελειώσαμε και προχωράμε», σύμφωνα με τον Έιμπραμς. Ανακοινώνοντας τον θάνατο του Χαμενεΐ, άφησε ανοιχτό χρονικό ορίζοντα για «βαρείς και ακριβείς βομβαρδισμούς» που θα συνεχιστούν «όσο χρειαστεί» για την ειρήνη στη Μέση Ανατολή. Αμερικανοί αξιωματούχοι εκτιμούν ότι η επιχείρηση μπορεί να διαρκέσει εβδομάδες.
Στη δεύτερη θητεία του, απαλλαγμένος από την πίεση επανεκλογής και πιο εξοικειωμένος με τα εργαλεία στρατιωτικής ισχύος, ο Τραμπ εμφανίζεται πιο πρόθυμος να τα χρησιμοποιήσει, εφόσον δεν απαιτηθεί ανάπτυξη χερσαίων δυνάμεων.
Για τον ίδιο, το ζήτημα είναι και προσωπικό. Η κοσμοθεωρία του διαμορφώθηκε από την κρίση των ομήρων στο Ιράν το 1979, την οποία επικαλέστηκε για να δικαιολογήσει τα πλήγματα. Έχει δεχθεί απειλές θανάτου και σχέδια δολοφονίας από την Τεχεράνη. Κατά την εξέλιξη της επιχείρησης, ανάρτησε σύνδεσμο με άρθρο που κατηγορούσε το Ιράν για παρέμβαση στις εκλογές του 2020 και του 2024.
Παράλληλα, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο είχε προειδοποιήσει ότι «κανείς δεν γνωρίζει ποιος θα αναλάβει» αν πέσει ο Χαμενεΐ, περιγράφοντας την εξουσία στο Ιράν ως κατακερματισμένη. Εκτιμήσεις της CIA ανέφεραν ότι ο θάνατός του θα μπορούσε να οδηγήσει σε διαφορετικά σενάρια, ακόμη και στην ανάληψη της εξουσίας από σκληροπυρηνικούς των Φρουρών της Επανάστασης.
Επικριτές υποστηρίζουν ότι η επίθεση στο Ιράν υπονομεύει την εικόνα του ως «προέδρου της ειρήνης». Η επιχείρηση έχει προκαλέσει δεκάδες θανάτους αμάχων, σύμφωνα με ιρανικές αρχές, και αντίποινα από την Τεχεράνη που συγκλόνισαν την περιοχή. Ο Τραμπ προειδοποίησε ότι θα υπάρξουν και άλλες αμερικανικές απώλειες: «Δυστυχώς, πιθανότατα θα υπάρξουν κι άλλες πριν τελειώσει. Έτσι είναι».
